Lịch sử Việt Nam đã trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước. Quá trình đó đã rèn luyện và hun đúc nên những thế hệ con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, thương yêu con người, có tinh thần chịu đựng gian khổ, khó khăn, tính cần cù, óc sáng tạo, trọng nhân nghĩa, kính thầy, ham học hỏi,... Những đức tính đó đã trở thành truyền thống mà hàng ngàn đời nay, những thế hệ con người Việt Nam đã nâng niu, gìn giữ. Những giá trị tốt đẹp đó có tác dụng củng cố, phát triển quan hệ xã hội, tạo ra sức mạnh cho con người vượt qua khó khăn trong cuộc sống để phát triển xã hội và hoàn thiện nhân cách.
Trang 1MỞ ĐẦU 2
3. Hạn chế và tác động của nền kinh tế thị trường trong thời kỳ hiện nay 16
II YÊU CẦU, NỘI DUNG KẾ THỪA VÀ ĐỔI MỚI CÁC GIÁ TRỊ
ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM
Trang 2MỞ ĐẦU
Lịch sử Việt Nam đã trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước.Quá trình đó đã rèn luyện và hun đúc nên những thế hệ con người Việt Namgiàu lòng yêu nước, thương yêu con người, có tinh thần chịu đựng gian khổ, khókhăn, tính cần cù, óc sáng tạo, trọng nhân nghĩa, kính thầy, ham học hỏi, Những đức tính đó đã trở thành truyền thống mà hàng ngàn đời nay, những thế
hệ con người Việt Nam đã nâng niu, gìn giữ Những giá trị tốt đẹp đó có tácdụng củng cố, phát triển quan hệ xã hội, tạo ra sức mạnh cho con người vượt quakhó khăn trong cuộc sống để phát triển xã hội và hoàn thiện nhân cách
Ngày nay trong sự nghiệp xây dựng đất nước, với quá trình chuyển đổi
cơ cấu kinh tế đòi hỏi chúng ta phải mỏ rộng quan hệ hợp tác kinh tế và giaolưu văn hóa vói các nưốc trên thế giới Thông qua việc mỏ rộng quan hệ,chúng ta đã tiếp thu được nhiều thành tựu văn minh của nhân loại, làm phongphú thêm nển văn hóa dân tộc Nhưng cũng trong quá trình mở cửa hội nhập,
sự xâm nhập của văn hóa và lối sống ngoại lai làm cho văn hóa truyền thống
có nguy cơ bị mai một Trong xã hội ta hiện nay, bên cạnh những truyền thốngđạo đức tốt đẹp của dân tộc, cũng còn không ít vấn đề về đạo đức, lối sốngđang đặt ra đòi hỏi phải nhận thức và giải quyết Đó là cuộc đấu tranh giữa hailối sống, lối sống có lý tưởng, lành mạnh, trung thực, chăm lo lợi ích cộngđồng, bảo vệ thành quả lao động với lối sống thực dụng, ích kỷ, dối trá, ănbám, chạy theo đồng tiền bất chính; những biểu hiện coi nhẹ những giá trịtruyền thống, chạy theo thị hiếu không lành mạnh
Trong bối cảnh đó, việc bảo vệ các giá trị đạo đức truyền thống là vấn
đề cần phải nhìn nhận nghiêm túc và có sự quan tâm đặc biệt trong giai đoạncách mạng hiện nay Từ thực tế đó, Đảng ta đặt ra yêu cầu phải gắn tăngtrưởng kinh tế với tiến bộ đạo đức và cồng bằng xã hội, vừa phát triển kinh tếthị trường, đồng thời phải bảo tồn và phát huy những giá trị đạo đức truyềnthống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam
Trang 3I TRUYỀN THỐNG VÀ GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM.
1 Giá trị và thang giá trị đạo đức truyền thống.
Giá trị là cái gì làm cho một vật trở nên có ích lợi, có ý nghĩa, là đáng quý
về mặt nào đó Có giá trị cá nhân và giá trị xã hội Từ quan niệm trên, có thểhiểu giá trị đạo đức là những cái được con người lựa chọn và đánh giá, là nhữngcái có ý nghĩa tích cực với đời sống xã hội và phù hợp với dư luận xã hội
Truyền thống là quá trình chuyển giao từ thế hệ này qua thế hệ khácnhững yếu tố xã hội và văn hóa, những tư tưởng, đức tính, lễ nghi, chuẩnmực xã hội, lối sống, phong tục tập quán, thói quen… được duy trì trong cáctầng lớp nhân dân trong thời gian tương dài
Một tổ hợp giá trị đạo đức hay một hệ thống giá trị đạo đức được xếptheo một thứ tự ưu tiên nhất định được gọi là thang giá trị đạo đức Ví dụ, khinói về giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc ta, giáo sư Trần Văn Giàunhấn mạnh bảng nội dung sau: “yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạcquan, thương người, vì nghĩa” Đó là thang giá trị đạo đức truyền thống củadân tộc được xếp theo thứ tự nhất định Thang giá trị đạo đức truyền thốngđược hình thành và phát triển phụ thuộc vào điều kiện lịch sử xã hội nhấtđịnh, và từ thang giá trị đạo đức, chủ thể đạo đức (dân tộc, nhóm, cá thể) cóthể vận dụng nó để tạo lập một hoạt động, hành vi hay đánh giá một hiệntượng xã hội, một cử chỉ hành vi…được gọi là thước đo giá trị
Đạo đức không sinh ra từ đạo đức mà là sản phẩm của những điều kiệnlịch sử cụ thể Các giá trị đạo đức truyền thống là kết quả của các mối quan hệgiữa người với người trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định
Đạo đức, với tính cách là một hình thái ý thức xã hội, bao gồm hệthống những quan điểm, quan niệm, quy tắc, chuẩn mực, nhờ đó con ngườiđiều chỉnh, hành vi của mình cho phù hợp với lợi ích xã hội trong mối quan
hệ giữa con người với con người, giữa cá nhân và xã hội
Bản thân giá trị đạo đức, xét theo chiều thời gian (lịch đại) có thể phânthành giá trị truyền thống và giá trị hiện đại Mỗi dân tộc đều có truyền thốngcủa mình do lịch sử để lại Truyền thống là điểu kiện để duy trì và phát triển
Trang 4cuộc sống của cộng đồng Nó là sản phẩm của quá trình phát triển của mỗi dântộc Từng dân tộc khác nhau có truyền thống khác nhau Cùng một dân tộc, quatừng giai đoạn lịch sử khác nhau truyền thống cũng biểu hiện và có cách lý giảikhác nhau Truyền thống vừa mang tính công đồng vừa mang tính giai cấp.Trong xã hội có giai cấp, mỗi giai cấp đều góp phần mình tạo dựng truyền thốngcủa dân tộc, quốc gia, Trong truyền thống của mỗi dân tộc có những truyềnthống tốt và cũng có những truyền thống xấu mà tiêu chuẩn đánh giá là nó cóđóng góp vào sự tiến bộ xã hội, có phù hợp với quy luật khách quan hay không.Truyền thống, xét về mặt đặc trưng, là những gì đã trở nên ổn định, được đôngđảo mọi người thừa nhận và đã ăn sâu vào tâm lý, tập quán xã hội từ thế hệ nàysang thế hệ khác Truyền thống biểu hiện qua từng giai đoạn lịch sử nhất định
mà biểu hiện đầy đủ và cụ thể nhất là ở thời điểm hiện tại Những giá trị đượchình thành từ hôm nay và ngày mai nếu trở thành phổ biến và ăn sâu vào đờisống tâm lý, lối sống của cộng đồng thì sẽ tạo ra truyền thông mới
Giá trị đạo đức truyền thống là một bộ phận trong hệ giá trị tinh thần củadân tộc ta Trong hệ giá trị tinh thần truyền thống Việt Nam, các giá trị đạo đứcchiếm vị trí nổi bật tạo nên cốt lõi của nó Nói đến các giá trị đạo đức truyềnthống của dân tộc ta là nói đến đặc thù của đạo đức Việt Nam với những phẩmchất tốt đẹp đã hình thành và được bảo lưu cho đến thời điểm hiện tại Đó là cácgíá trị nhân văn mang tính cộng đồng, tính ổn định tương đối, được lưu truyền từthế hệ này sang thế hệ khác, thể hiện trong các chuẩn mực mang tính phổ biến cótác đụng điều chỉnh hành vi giữa cá nhân và cá nhân, giữa cá nhân và xã hội Giátrị đạo đức truyền thống của dân tộc ta là do cộng đồng người Việt Nam tạodựng trong lịch sử phát triển lâu dài trên dải đất Việt Nam với tất cả những điềukiện lịch sử đặc thù tạo nên bản sắc độc đáo của nó
Các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc hình thành gắn với điều kiện lịch
sử cụ thể của Việt Nam trải qua hàng ngàn năm lịch sử Đó là kết quả và là độnglực to lớn của quá trình dựng nước, giữ nước và phát triển đất nước của dân tộcmang đậm nét đặc thù của sự phát triển xã hội trong lịch sử Việt Nam Đó còn làkết quả của quá trình tiếp thu sáng tạo tinh hoa của nhiều trào lưu tư tưởng, vănhóa lớn của thế giới để bồi đắp thêm cho những giá trị đạo đức - văn hóa vốn có
Trang 5của mình, đặc biệt đã được nâng lên tầm cao mới dưới sự lãnh đạo của ĐảngCộng sản Việt Nam với chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làmnền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho mọi hành động.
2 Nội dung giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc việt nam.
Lịch sử Việt Nam đã trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước.Quá trình đó đã rèn luyện và hun đúc nên những thế hệ con người Việt Namgiàu lòng yêu nước, sẵn sàng xả thân để cứu nước, thương yêu con người,thương yêu đồng loại, có tinh thần chịu đựng gian khổ, khó khăn Những đứctính đó đã trở thành truyền thống mà hàng ngàn đời nay, những thế hệ conngười Việt Nam đã nâng niu, gìn giữ, đó là những giá trị tinh thần, tư tưởng,tâm lý như lòng yêu nước, tính cần cù, óc sáng tạo, hài hước, trọng nhân nghĩa,kính thầy, ham học,… những giá trị tốt đẹp đó có tác dụng củng cố, phát triểnquan hệ xã hội, tạo ra sức mạnh cho con người vượt qua khó khăn trong cuộcsống hiện tại để phát triển xã hội và hoàn thiện nhân cách Có những phong tụctập quán, những thói quen không phù hợp với sự phát triển xã hội thì không thểcoi đó là những truyền thống Vậy, khi nói đến đạo đức truyền thống thường lànói đến những giá trị văn hóa, tinh thần tốt đẹp, có ý nghĩa tích cực
Theo giáo sư Vũ Khiêu, truyền thống đạo đức của dân tộc Việt Nam baogồm: lòng yêu nước, truyền thống đoàn kết, lao động cần cù và sáng tạo, tinhthần nhân đạo, lòng yêu thương và quý trọng con người1 Giáo sư Trần VănGiàu cho rằng, các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc Việt Nam bao gồm:yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người, vì nghĩa2
Còn trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước, các giá trị đạo đứcthường được đề cập đến và được coi là những giá trị nổi bật Nghị quyết của
Bộ Chính trị về một số “định hưống lớn trong công tác tư tưởng hiện nay”,khẳng định: “Những giá trị văn hóa truyền thống vững bền của dân tộc ViệtNam là lòng yêu nước nồng nàn, ý thức cộng đồng sâu sắc, đạo lý “thươngngười như thể thương thân”, đức tính cần cù, vượt khó, sáng tạo trong laođộng Đó là nền tảng và sức mạnh tinh thần to lớn để nhân dân ta xây dựng
1 Vũ Khiêu, Đạo đức mới, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1974, tr.74 - 86.
2 Trần Văn Giàu, Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1980, tr.74.
Trang 6một xã hội phát triển, tiến bộ, công bằng, nhân ái”1 Nghị quyết Hội nghị lầnthứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VII của Đảng về xây dựng và pháttriển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, một lần nữakhẳng định: “Bản sắc dân tộc bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoacủa cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàng ngànnăm đấu tranh dựng nước và giữ nước Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tựcường dân tộc, tinh thần đoàn kết thúc cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình -làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý, đức tínhcần cù, sáng tạo trong lao động; sự tinh tê trong ứng xử, tính giản dị trong lốisống ” 2 Như vậy, từ quan điểm của các nhà khoa học cũng như của Đảng ta,
có thể khẳng định, dân tộc Việt Nam có một di sản giá trị đạo đức vô cùngphong phú, trong đó, các giá trị điển hình là: Chủ nghĩa yêu nước; Lòng thươngngười sâu sắc; Tinh thần đoàn kết cộng đồng; Đức tính cần kiệm; Lòng dũngcảm, bất khuất, tính khiêm tốn, giản dị, trung thực, thủy chung, lạc quan
* Chủ nghĩa yêu nước: Trong hệ thống giá trị đạo đức truyền thống dân
tộc, chủ nghĩa yêu nước là “tiêu điểm của các tiêu điểm, giá trị của các giátrị”3, là “động lực tình cảm lớn nhất của đời sống dân tộc, đồng thời là bậcthang cao nhất trong hệ thống giá trị đạo đức của dân tộc ta”4
Chủ nghĩa yêu nước là tình yêu đối với đất nước, lòng trung thành với
Tổ quốc biểu hiện ở khát vọng và hành động tích cực để phục vụ lợi ích của
Tổ quốc và nhân dân Yêu nước là tình cảm phổ biến của nhân dân các dântộc trên thế giới V.I Lênin đã từng khẳng định: “Chủ nghĩa yêu nước là mộttrong những tình cảm sâu sắc nhất đã được củng cố qua hàng trăm, hàngnghìn năm tồn tại của các tổ quốc biệt lập”5 Song, sự hình thành sớm haymuộn, nội dung cụ thể, hình thức và mức độ biểu hiện của nó tùy thuộc vàođiểu kiện lịch sử đặc thù của từng dân tộc
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết của Bộ Chính trị về một số định hướng lớn trong công tác tư tưởng
hiện nay (Lưu hành nội bộ), Hà Nội, 1995, tr.19.
2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb
Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.56.
3 Trần Văn Giàu, Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam, Sđd, tr.94.
4 Vũ Khiêu, Đạo đức mới, Sđd, tr.74.
5 V.I Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1977, t.37, tr.226.
Trang 7Trong lịch sử phát triển của một số quốc gia, tinh thần dân tộc có lúcphát triển chệch hướng theo chủ nghĩa sôvanh nước lớn, đại dân tộc hoặc savào chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi Đó là một trong những nguyên nhân sâu xacủa các xung đột sắc tộc và xung đột giữa một số quốc gia, khu vực trên thếgiới Nhưng lịch sử cũng cho thấy sức mạnh to lớn của chủ nghĩa yêu nước,một khi nó được phát triển theo xu hướng lành mạnh, tích cực mà chủ nghĩayêu nước của nhân dân ta là một minh chứng đầy sức thuyết phục.
Yêu nước là tình cảm thiêng liêng của nhân dân ta từ xưa đến nay.Lòng yêu nước có nguồn gốc sâu xa từ ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - giađình - làng xã - Tổ quốc Yêu nước là đặt lợi ích của Tổ quốc, của nhân dânlên trên hết, là chăm lo xây dựng quê hương, đất nưóc, sẵn sàng chống đô hộ
và xâm lược, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, giữ gìn và phát huy bản sắcvăn hóa dân tộc Đối với mỗi người, lòng yêu nước phát triển từ những tìnhcảm bình dị và gần gũi đối với những người ruột thịt, dần dần phát triển thànhtình cảm gắn bó với làng xóm, quê hương và cao hơn hết là tình yêu Tổ quốc,lòng tự hào, tinh thần tự tôn dân tộc
Tinh thần yêu nước Việt Nam được bắt nguồn từ những tình cảm bình
dị, đơn sơ của mỗi người dân Tình cảm đó, mới đầu, chỉ là sự quan tâm đếnnhững người thân yêu ruột thịt, rồi đến xóm làng, sau đó phát triển cao thànhtình yêu Tổ quốc Tình yêu đất nước không phải là tình cảm bẩm sinh, mà làsản phẩm của sự phát triển lịch sử, gắn liền với một đất nước nhất định
Tình yêu đất nước không chỉ gắn liền với quá trình xây dựng đất nước;
nó còn được thể hiện rõ hơn trong quá trình bảo vệ đất nước Trên thế giới,hầu như dân tộc nào cũng phải trải qua quá trình bảo vệ đất nước, chống xâmlăng Nhưng có lẽ không dân tộc nào lại phải trải qua quá trình giải phóng dântộc, bảo vệ Tổ quốc nhiều và đặc biệt như ở Việt Nam Trong khoảng thờigian từ thế kỷ III TCN đến cuộc kháng chiến chống Mỹ, dân tộc ta đã dànhhơn nửa thời gian cho các cuộc kháng chiến giữ nước và đấu tranh chốngngoại xâm, các cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng dân tộc Không cómột dân tộc nào trên thế giới lại phải chịu nhiều cuộc chiến tranh như vậy vàvới những kẻ thù mạnh hơn rất nhiều
Trang 8Chính lòng yêu nước nồng nàn, tinh thần dân tộc sâu sắc đã giúp nhândân ta vượt qua mọi khó khăn, chiến thắng mọi thế lực xâm lược dù chúng tolớn đến bao nhiêu và từ đâu đến Chính qua các cuộc chiến đấu trường kỳ đầygian khổ hy sinh đó mà chủ nghĩa yêu nước của dân tộc ra được bộc lộ rõ nét
và được nâng lên ở tầm cao mới Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Dân tộc
ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từxưa đến nay mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kếtthành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó bước qua mọi sự nguy hiểm,khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và cướp nước”1
Trong quan niệm phổ biến của nhân dân ta, lợi ích của Tổ quốc bao giờcũng lớn hơn và được đặt lên trên lợi ích của cá nhân, quyền lợi của gia đình,dòng họ, ngai vàng của vua chúa Kẻ nào vì lợi ích cá nhân mà làm tổn hại đếnlợi ích dân tộc đều bị nhân dân trừng trị bằng nhiều cách và lịch sử đời đời lên
án Còn những người có công trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước đều đượcnhân dân đặc biệt kính trọng và tỏ lòng biết ơn sâu sắc Nhiều đền thờ, miếu mạođược đặt ở nơi trang trọng, trải dài khắp đất nước đã ghi lại bao chiến tích lẫylừng của ông cha ta, thể hiện tình cảm sâu sắc của nhân dân đối với những người
đã xả thân vì dân, vì nước Nó có sức mạnh giáo dục và cổ vũ lòng yêu nước,tinh thần dân tộc của các thế hệ người Việt Nam từ xưa đến nay
Chủ nghĩa yêu nước là sợi chỉ đỏ xuyên qua toàn bộ lịch sử Việt Nam
từ cổ đại đến hiện đại, là dòng chủ lưu của đời sống Việt Nam, trở thành mộtdạng triết lý xã hội và nhân sinh trong tâm hồn Việt Nam Nó là tiêu chí cơbản và phổ biến để đánh giá tính đúng đắn trong đường lôì chính trị của giaicấp cầm quyền cũng như hành vi của từng cá nhân Hình thành sớm, được thửthách và khẳng định qua bao thăng trầm của lịch sử, được bổ sung và pháttriển qua từng thời kỳ, theo yêu cầu phát triển của dân tộc và thời đại, chủnghĩa yêu nước là một trong những giá trị cao quý và bền vững nhất của dântộc ta Truyền thống yêu nước của dân tộc ta bao giờ cũng gắn bó chặt chẽ vớilòng thương yếu và quý trọng con người, nhất là người lao động
1 Hồ Chí Minh Toàn tập, t.6 Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.171.
Trang 9* Lòng thương người của dân tộc Việt Nam
Lòng thương người của cha ông ta có nguồn gốc sâu xa từ sinh hoạt trongcông xã nông thôn, chế độ ruộng công, làng cùng họ từ thời cộng đồng nguyênthủy và được củng cố phát triển qua quá trình chung lưng khai phá giang sơn,giữ gìn đất nước Mặt khác, xuất phát từ tình cảm yêu quý con người - “người ta
là hoa của đất” Chính trong quá trình lao động sản xuất và đấu tranh bảo vệ Tổquốc, cha ông ta đã rút ra triết lý: con người là vốn quý hơn cả, không có gì cóthể so sánh được Mọi người luôn luôn “thương người như thể thương thân” và
vì lẽ đó, trong quan hệ đối xử hàng ngày, người Việt Nam luôn coi trọng tình,luôn đặt tình nghĩa lên trên hết - “vì tình vì nghĩa ai vì đĩa xôi đầy” Chữ “tình”chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống của người dân Trong gia đình, đó làtình cảm vợ chồng “đầu gối tay ấp”, tình anh em “như thể tay chân”, tình cảmđối với bố mẹ: “Công cha như núi Thái sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồnchảy ra” Rộng hơn là tình cảm đối với làng xóm: “Sớm khuya tối lửa tắt đèn cónhau” Và, rộng hơn cả là tình yêu đất nước: “Nhiễu điều phủ lấy giá gương.Người trong một nước thì thương nhau cùng”, “Bầu ơi thương lấy bí cùng Tuy
là khác giống nhưng chung một giàn”… Chính sự coi trọng chữ “tình” mà trongnhững xung đột, người Việt Nam thường cố gắng giải quyết theo phương châm
“có lý có tình”, “chín bỏ làm mười” Bởi với họ, tình cảm con người là cao quýhơn cả, không thể vì những điều khác mà bỏ đi được, “một mặt người hơn mườimặt của”, “người sống đống vàng”,…
Vì giàu lòng thương người nên khi bị chà đạp, nhân dân ta luôn sẵnsàng đứng lên đấu tranh giành lấy quyền sống cho mình Trong suốt trường
kỳ lịch sử, dân tộc ta luôn đứng trước nguy cơ bị xâm lược và đồng hóa Vìvậy, nhân dân ta hiểụ rất rõ quyền sống của mình gắn với vận mệnh của Tổquốc và dân tộc Đạo làm người của nhân dân ta trước hết là, yêu nước vàdám xả thân vì nước Con người yêu nước và con người thương dân gắn bóchặt chẽ với nhau Yêu nước và cứu nước là để đem lại quyền sống trong độclập, tự do của con ngưòi Thương yêu con người trước hết là yêu nước và cứunước Nước không có độc lập thì nhân dân không thể có tự do, hạnh phúc.Chống áp bức, bất cộng, thần quyền, quần quyển, đả kích những ràng buộc
Trang 10khắt khe của đạo đức phong kiến là để đem lại quyển sốíng chân chính củacon người Lòng thương người truyền thống của dân tộc ta còn bao hàm cảlòng vị tha, với những kẻ lầm đường lạc lối, biết lập công chuộc tội, trở về vớichính nghĩa và “mở đường hiếu sinh” với kẻ thù một khi chúng đã bị thất bại.
Tình thương người của dân tộc Việt Nam không chỉ biểu hiện trong đờisống hàng ngày của người dân, trong hương ước của các làng xã, mà còn đượcnâng lên thành những chuẩn tắc trong luật của nhà nước Trong các bộ luật củaViệt Nam - những bộ luật rất hiếm hoi và ra đời tương đối muộn trong lịch sửphát triển dân tộc, chúng ta có thể thấy, việc vi phạm các chuẩn mực đạo đức,như con cái đối xử không tốt với cha mẹ, với người thân có thể bị xử phạt Trongcác kho của nhà nước Việt Nam hầu như lúc nào cũng có thóc gạo dự trữ đểphân phát cho những người dân nghèo, đau ốm, hay vào những năm hạn hán mấtmùa Việc lập các nhà thương tế bần nuôi dưỡng những người già cả, cô đơn,đau ốm bệnh tật ở các nơi luôn được sự khuyến khích của nhà nước
Lòng thương người đã trở thành một nếp nghĩ, một cách sống, một giá trịđạo đức trong đời sống của người Việt Nam Khi Phật giáo và Nho giáo thâmnhập vào Việt Nam với những quan niệm từ bi bác ái, thương người thì chúngcàng khẳng định, củng cố thêm tư tưởng thương người của dân tộc Việt Nam.Nhưng tư tưởng thương người của dân tộc Việt Nam không bị ảnh hưởng quánặng nề bởi quan niệm từ bi vượt thoát hiện thực của Phật giáo, vì người ViệtNam vẫn chủ trương chú trọng nhiều đến những giá trị đời sống thường ngày; nócũng không bị ảnh hưởng nặng nề bởi chữ nhân quá thiên về lễ nghĩa của Nhogiáo, vì người Việt Nam hiểu chữ nhân như là một đạo làm người - đạo làmngười xuất phát từ chính bản chất của con người, chứ không phải với nghĩa làtrách nhiệm của bề trên đối với kẻ dưới như trong quan niệm Nho giáo
Lòng thương người vốn có của dân tộc đã được Đảng Cộng sản Việt Nam
- Đảng của giai cấp công nhân Việt Nam, người đại bịểu chân chính cho lợi íchcủa giai cấp công nhân, của nhân dân lao động và của cả dân tộc, do Chủ tịch HọChí Minh sáng lập và rèn l.uyên - kế thừa và phát triển rực rỡ trên cơ sở chủnghĩa Mác - Lênin và trong thực tiễn cách mạng Việt Nam Đúng như Đảng takhẳng định: “Người Việt Nam vốn có lòng yêu nước thiết tha, có tinh thần dân
Trang 11chủ, bình dạng trong quan hê giữa người với người “Thương nước - thương nhà,thương người - thương mình” là truyền thống đậm đà của nhân dân ta Từ ngày
có Đảng, dưới ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, truyền thống yêunước va dân chủ của nhân dân ta được nâng lên một trình độ mới và phát huymạnh mẽ hơn hết”1 Lòng yêu nước, thương người là cơ sở sâu xa và vững bềncủa chủ nghĩa nhân đạo xã hội chủ nghĩa của chúng ta ngày nay
* Ý thức cộng đồng, tinh thần đoàn kết
Ý thức cộng đồng, tinh thần đoàn kết là nhân tố tinh thần hợp thành
động lực thúc đẩy quá trình phát triển của lịch sử dân tộc Tinh thần đoàn kếtbắt nguồn từ chủ nghĩa yêu nước và là biểu hiện của chủ nghĩa yêu nước Nhờđoàn kết, cha ông ta đã tạo nên sức mạnh tổng hợp của cả cộng đồng dân tộctrong xây dựng và bảo vệ Tô quốc Đoàn kết là điều kiện tất yếu để bảo tồndân tộc, nhất là khi đất nước có giặc ngoại xâm Nhờ đoàn kết, cha ông ta đãsáng tạo nên nền văn minh sông Hồng, đặt cơ sở cho toàn bộ tiến trình pháttriển về sau của đất nước Đoàn kết đã giúp nhân dân ta vượt qua những thửthách khắc nghiệt của thiên nhiên, phát triển sản xuất để phục vụ đời sống củamình Từ kinh nghiệm thực tế, cha ông ta nhận thức sâu sắc rằng: “Đoàn kếtthì sống, chia rẽ thì chết”, “Một cây làm chẳng nên non Ba cây chụm lạithành hồn núi cao” Tinh thần đoàn kết toàn dân là nguồn sức mạnh to lớn đểnhân dân ta đánh thắng mọi thế lực ngoại xâm
Lịch sử dân tộc ta cho thấy rằng, đứng trước các thế lực ngoại xâm màkhông thực hiện đoàn kết toàn dân, để cho mầm chia rẽ làm suy yếu đất nước thì
sự nghiệp giữ nước sẽ thất bại Thất bại của nhà Hồ trong cuộc kháng chiến chốngquân Minh đầu thế kỷ XV là một trường hợp tiêu biểu Nhà Hồ có 7 năm đểchuẩn bị kháng chiến (tuyển mộ quân lính, đắp thành dựng lũy, rèn đúc vũ khí )nhưng chỉ vì “chính sự phiên hà, để trong nước lòng dân oán hận” như nhận xétcủa Nguyễn Trãi nên không đoàn kết được toàn dân để đánh giặc cứu nước Vìvậy, sau nửa năm chống đỡ quân Minh, nhà Hồ đã bị thất bại hoàn toàn
Thấy rõ vai trò của yếu tố đoàn kết, cha ông ta luôn có ý thức chống chínhsách chia rẽ của các thế lực ngoại bang và xu hướng cát cứ của các thế lực phong
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1982, tập 1, tr.94.
Trang 12kiến Tinh thần đoàn kết cộng đồng của nhân dân ta đã làm thất bại chính sáchdùng người Việt đánh người Việt của các thế lực phong kiến phương Bắc (dĩ Dicông Di), chính sách chia rẽ của thực dân Pháp, đế quốc Mỹ.
Ý thức cộng đồng, tính thần đoàn kết của nhân đân ta là một điểm tựatinh thần vững chắc, một động lực mạnh mẽ trong sự nghiệp giải phóng dântộc cũng như trong sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta Chủ tịch
Hồ Chí Minh khẳng định: “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết; Thành công,thành công, đại thành công”1 Trước lúc đi xa, Người còn khẳng định: “Đoànkết là một truyền thống cực kỳ quý báu của Đảng và của dân ta” và yêu cầumỗi cán bộ, đảng viên “cần phải giữ gìn sự đoàn kết nhất trí của Đảng nhưgiữ gìn con ngươi của mắt mình”2
* Đức tính Cần kiệm
Cần kiệm là một giá trị đạo đức có từ bao đời của dân tộc ta Cần cù làbiểu hiện thái độ của con người trong hoạt động sáng tạo ra của cải vật chất,tinh thần và các mặt hoạt động khác của con người Nó là kết quả và là điểukiện không thể thiếu được của quá trình tồn tại và phát triển của xã hội loàingười nói chung, dân tộc ta nói riêng Lao động của con người, ngoài giá trịkinh tế còn là hình thức để phát triển năng lực tinh thần, phương tiện để giáodục rèn luyện những phẩm chất tốt đẹp của con người
Tinh thần lao động cần cù, tiết kiệm cũng là một giá trị đạo đức nổi bậttrong hệ giá trị của dân tộc Việt Nam Thực ra, để kiến tạo ra của cải vật chất thìbất cứ dân tộc nào cũng phải lao động, cũng phải chịu khó, và họ cũng có thể tựhào về những thành quả đã tạo dựng được của mình, nhưng dân tộc Việt Nam lại
là một trường hợp đặc biệt Trong lịch sử, nhân dân ta đã tận dụng nhiều yếu tố
tự nhiên thuận lợi để phát triển sản xuất và đời sống, nhưng cũng gặp vô vàn khókhăn, đòi hỏi phải nỗ lực khắc phục để tiến lên Chính hoàn cảnh sản xuất và đấutranh xã hội qua bao đời đã hình thành trong con người Việt Nam
Trong điều kiện thiên nhiên Việt Nam vừa hào phóng vừa rất khắcnghiệt, lao động của con người chủ yếu dựa vào cơ hấp, nếu không cần cù và
1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 13, tr 120,
2 Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, tập 15, tr 622.
Trang 13tiết kiệm thì khó có thể tồn tại, lại càng không thể nói đến sự phát triển Ngaytrong bản thân hoạt động sản xuất nông nghiệp cũng hết sức vất vả với tất cảcác khâu phải dùng sức người là chính với một cường độ cao và thời gian kéodài, thậm chí người ta phải tranh thủ làm cả về đêm Rõ ràng là, do điều kiệnthiên nhiên khắc nghiệt, nên muốn khai thác thiên nhiên để phục vụ cho cuộcsống của mình, người Việt Nam phải đấu tranh vô cùng gian khổ Sự hìnhthành một nền văn minh nông nghiệp trên đất nước ta chính là kết quả củacuộc đấu tranh gay go, quyết liệt của nhân dân ta nhằm khắc phục mặt trái củathiên nhiên để sản xuất của cải vật chất, bảo đảm sự sống còn của mình.
Cùng với thiên tai khắc nghiệt, các cuộc chiến tranh xâm lược và sựthống trị của các thế lực bên ngoài đã phá hoại nền kinh tế, làm cho nền kinh
tế và đời sống của nhân dân ta bị kéo lùi mà thời gian tính hằng thế kỷ so với
sự phát triển bình thường Trong lịch sử, các cuộc chiến tranh xâm lược củaquân nhà Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh, Thanh, thực dân Pháp, đế quốc
Mỹ và các thế lực bành trướng khác đã gây ra vô số tổn thất về tính mạng vàtài sản của nhân dân ta
Như thế, đầu tiên, lao động cần cù như một yêu cầu tất yếu để đảm bảocho sự sinh tồn của dân tộc Sau đó, trong sự đấu tranh gian khổ với thiênnhiên, với cuộc sống luôn bị kẻ thù xâm lăng, lao động cần cù đã trở thànhmột phẩm chất đạo đức không thể thiếu đối với con người Việt Nam Cần cù
và tiết kiệm là một giá trị đạo đức truyền thông có từ bao đòi của nhân dân ta
Nó vừa là điều kiện bảo đảm nhu cầu sống của con người, vừa là sự thể hiện ýthức trách nhiệm của người Việt Nam trong sự nghiệp dựng nước và giữ nướccủa mình Tất cả những thành quả vật chất và tinh thần mà cha ông ta để lạicho đến ngày nay đều gắn liền với truyền thống cần kiệm đó
Ngoài những giá trị chủ yếu trên, còn có những đức tính phổ biến hợpthành hệ thống giá trị đạo đức truyền thống dân tộc: lòng dũng cảm, tinh thầnbất khuất, tính khiêm tốn, giản dị, trung thực, thủy chung, lạc quan Lòngdũng cảm, bất khuất, tinh thần tự tôn dân tộc và tự tin ở sức mình là nhữngphẩm chất khá nổi bật trong hệ giá trị văn hóa truyền thống Những giá trị nàykhông tồn tại riêng rẽ mà liên quan đến nhau - đức tính này là điều kiện, là
Trang 14biểu hiện của đức tính kia Người ta không thể nói yêu Tổ quốc mà không yêuthương con người, không có lòng nhân ái, bao dung Thương người cũng là ýthức về tính cộng đồng, về lý tưởng phục vụ cộng đồng, về việc biết đặt cáichung lên trên cái riêng Cũng chỉ có yêu nước, con người ta mới lao độngcần cù, tiết kiệm để kiến tạo cuộc sống của mình cũng như cuộc sống của concháu mình Và, để thực hiện được những ước vọng đó, con người ta cần phảiđoàn kết lại để xây dựng, bảo vệ những thành quả do mình làm ra
Chính những giá trị đạo đức truyền thống này đã tạo nên lịch sử vẻ vangcủa dân tộc Việt Nam Chúng là nhân tố quan trọng định hướng tư tưởng, tìnhcảm, hành động của con người Việt Nam trong suốt quá trình phát triển củamình Chúng đã tạo nên những con người biết sống xả thân vì nghĩa, vì đồngbào, dân tộc, bất kể con người đó thuộc tầng lớp, giai cấp nào trong xã hội
Đặc biệt, từ khi giai cấp công nhân Việt Nam xuất hiện và bước lên vũđài lịch sử, truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc ta đã được nâng lên mộttầm cao mới do hấp thu được hệ tư tưởng tiên tiến của thời đại là chủ nghĩaMác - Lênin qua việc truyền bá của Chủ tịch Hồ Chí Minh và sự giáo dục, rènluyện của Đảng ta
Sự nghiệp cách mạng đòi hỏi phải nêu cao vai trò của đạo đức cáchmạng Mặt khác, chính phong trào hành động cách mạng của quần chúng làmôi trường thuận lợi rèn luyện phẩm chất đạo đức của con người, làm giàuthêm truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc
Sự phát triển của đạo đức cách mạng từ khi có Đảng đến nay qua gắn liềnvới tư tưởng và tấm gương đạo đức trong sáng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vớitấm gương của những người cộng sản tiêu biểu của thế hệ cách mạng đầụ tiênnhư Trần Phú, Lê Hồng Phong, Nguyễn Văn Cừ, Nguyễn Thị Minh Khai, NgôGịa Tự và biết bao anh hùng, liệt sĩ khác Tấm gương của họ mãi mãi là nguồnđộng viên to lớn cho các thế hệ người Việt Nam vươn lên hoàn thành nhiệm vụđược lịch sử giao phó cho mình Dưới sự lãnh đạo của Đảng ta và Chủ tịch HồChí Minh, truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc ta được nhận thức một, cáchkhoa học, được vận dụng sáng tạo, phù hợp với yêu cầu cụ thể của từng giaiđoạn cách mạng Chủ nghĩa yêu nước truyền thống của dân tộc được phát huy