Bài thuyết trình HỆ THỐNG MIỄN DỊCH CỦA CƠ THỂ

HOẠT HÓA TẾ BÀO Tkháng nguyên - Tín hiệu 1: Chất tiếp nhận của tế bào T nhận diện phức hợp kháng nguyên-MHC trên tế bào trình diện kháng nguyên.. - Những protein này gồm: + Các cytok

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP.HỒ CHÍ MINH KHOA CNTY – LỚP DH08DY

Miễn dịch (immunity)

Là khả năng bảo vệ của cơ thể chống lại những

tác nhân gây bệnh xâm nhập từ bên ngoài: yếu tố truyền nhiễm như vi sinh vật,côn trùng,kí sinh

trùng,các protein lạ gây độc cho cơ thể.

Miễn dịch học (immunus)

Là môn học nghiên cứu về hệ thống miễn dịch và các đáp ứng của hệ thống này trước các tác nhân gây bệnh xâm nhập vào cơ thể

Các khái niệm

HỆ THỐNG MIỄN DỊCH

Miễn dịch bẩm sinh (innate immunity)

có vai trò bảo vệ cơ thể ngay lập tức (ngay khi mới sinh ra cũng như ngay khi nhiễm

trùng mới xảy ra) chống lại nhiễm trùng.

Miễn dịch thích ứng (adaptive

immunity) là trạng thái miễn dịch xuất hiện chậm hơn và tham gia bảo vệ cơ thể chống nhiễm trùng ở giai đoạn muộn hơn nhưng hiệu quả hơn.

Các cơ chế căn bản của miễn dịch bẩm sinh và

thích ứng

MIỄN DỊCH THÍCH ỨNG

là cách miễn dịch do các tế bào miễn dịch tiết

nguyên tương ứng) Cách miễn dịch có hiệu

ứng nhất trong việc chống lại sự xâm nhập của

vi khuẩn,virus nó tác động trung gian qua các

(Immunglobulin-Ig) các kháng thể này do tế

bào lymphocyte B sản sinh do sự kích thích

của helper T cell.

MIỄN DỊCH THÍCH ỨNG

Miễn dịch tế bào (Cellular

Immunity) là sự chống lại các tế bào

đã thâm nhiễm virus, ký sinh trùng, các mô lạ thông qua các tác động

trung gian của các tế bào

lymphocyte.

MIỄN DỊCH TẾ BÀO

Dựa vào đặc điểm,chức năng có thể chia thành 4 nhóm:

 Nhóm lymphocyte: lymphocyte T, lymphocyteB, tế bào NK(natural killer cells).

 Nhóm thực bào: mono/đại thực bào,tế bào đuôi gai,bạch cầu hạt trung tính,bạch cầu ưa axit  Nhóm tế bào bỗ trợ: bạch cầu ưa base,dưỡng bào,tiểu cầu.

 Nhóm tế bào khác: tế bào nội mạch.

Tế bào gốc

sinh máu

Tiền B (Pro-B cell)

B sớm (Early B cell)

B muộn (Late B cell)

B chín (Mature B cell)

Quá trình trưởng thành của B lymphocyte

CÁC CƠ QUAN TẠO LYMPHOCYTE B

Cơ quan trung ương

- Thời kì phôi: phát triển ở gan phôi.

- Trước và sau đẻ: phát triển ở tủy xương.

- Trưởng thành: phát triển ở tủy.

- Ở loài chim: phát triển ở túi Bursa Fabricious.

CÁC CƠ QUAN TẠO LYMPHOCYTE B

Cơ quan ngoại biên:

- Hạch lymphocyte: Tế bào B sớm phát triển ở

trung tâm mầm,tế bào B chín có mặt ở vùng

Marginal Zone.

-

- Lách: lymphocyte B chưa trưởng thành được phát

triển ở trung tâm mầm.B trưởng thành có mặt ở máu tuần hoàn.

-

- Hệ thống lymphocyte ở hệ tiêu hóa: amidan,

mảng Payer nơi tập trung tế bào B1-B.

-

- Máu tuần hoàn: có mặt tế bào chín sinh sản từ tủy

xương.

 Sinh ra các kháng thể dưới sự kích thích của Lymphocyte T

 Ở một số đại thực bào làm

nhiệm vụ bẫy và tập trung kháng

nguyên Phần lớn các kháng nguyên đều bị các đại thực bào bắt và xử

lý.Sau đó đại thực bào có nhiệm vụ trình diện các kháng nguyên cho

lymphocyte T

CH C N NG Ứ Ă

(thymus) và thành thục ở đây, sau

đó vào máu, một ít vào hạch lâm ba.

 Số lượng tế bào lympho T

được duy trì ổn định nhờ sự cân bằng giữa các tế bào mới đến từ tuỷ xương và

tế bào chết do không tiếp xúc kháng

nguyên

 Thời gian nửa đời sống của tế bào lympho T nguyên vẹn vào khoảng 3-6 tháng đối với loài chuột và 1 năm đối với loài người.

Phân loại tế bào T

Dựa vào chức năng chia thành 4 loại:

 Tế bào lymphocyte T hiệu ứng (effector T, kí hiệu là Te hay còn gọi là lymphocyte giết-Killer T (T k )Trực tiếp tham gia miễn dịch tế bào,có khả năng phá hủy,phân giải vật lạ, tế bào ung thư.

 Tế bào lymphocyte T hổ trợ

(Helper T cell, kí hiệu T H )

Hiệp đồng với bạch cầu đơn nhân lớn xúc tiến hoạt hóa tế bào lympho B.

 Tế bào lymphocyte T ức chế (Suppesor T, kí hiệu T s ) Có vai trò ức chế và hoạt hóa tế bào lympho B và các tế bào

T khác, tham gia điều hòa miễn dịch.

 Tế bào lymphocyte T nhớ

(Memory T, kí hiệu T m ):

Tăng sinh và

đáp ứng miễn dịch.

Dựa vào dấu ấn protein màng CD tương ứng với chức chia thành 5 loại:

 Lympho T hỗ trợ ( T H =T helper)

-có CD4+

-nhiệm vụ hoạt hóa và thúc đẩy hoạt động của các lympho T khác thông qua việc tiết ra Interleukin-2.

 Lympho T gây quá mẫn muộn (T DTH : Delayed Type Hypersensitivity T cell) nhiệm vụ tiết lymphokin hoạt hóa đại thực bào và bạch cầu khác dẫn đến biểu hiện quá mẫn muộn.

 Lympho T điều hòa ngược (T FR : Feedback regulator T lymphocyte còn gọi là lympho T cảm ứng ức chế) tác dụng hoạt hóa lympho T ức chế.

 Lympho T ức chế (Ts=T suppressor)

-có CD8+

-nhiệm vụ điều hòa đáp ứng miễn dịch,

ức chế hoạt động của các loại

Lympho bào khác.

 Lympho T độc (CTL=cytotoxic

lymphocyte=TC)

Nhiệm vụ tấn công trực tiếp

các tế bào có kháng nguyên lạ trên bề mặt.

Tế bào Lympho T với các Protein bề mặt của nó

CHỨC NĂNG CÁC TẾ BÀO T

Chức năng hỗ trợ của các tế bào CD4:

diễn bởi các phân tử MHC lớp II

 Thực hiện chức năng hỗ trợ bằng

cách tiết ra các lymphokin khi được hoạt hoá (chẳng hạn bởi kháng nguyên)  các lymphokin sẽ cảm ứng các tế bào lympho

B để sản xuất ra kháng thể.

 Chức năng độc tế bào của các tế bào CD8:

các phân tử MHC lớp I

- Chịu trách nhiệm về việc ly giải các tế bào có

biểu lộ kháng nguyên lạ trên bề mặt của chúng, đặc biệt như là kháng nguyên virus

 Chức năng hoạt hóa đại thực bào:

- Tế bào lympho T có khả năng tiết ra những

lymphokin hoạt hóa đại thực bào (GM-CSF,

IFN-γ, TNF-β)

- Giúp các đại thực bào trở nên hoạt động mà

diệt các vi sinh vật thường xuyên hay nhất thời,

ngay bên trong các tế bào ấy

 Chức năng điều hoà phản ứng viêm, tạo máu:

– Tế bào lympho T tiết ra các lymphokin IL-4, IL-5, IL-6 có những tác động khác quan trọng trong phản ứng viêm, tạo máu.

 Chức năng điều hòa đáp ứng miễn dịch

– Của các tế bào lympho T ức chế

– Khi có suy giảm tế bào này thì hay xuất hiện những biểu hiện rối loạn miễn dịch như dị

ứng, tự mẫn…

Liệu pháp tế bào, liệu pháp gen,

các chất kiềm hãm, kích thích miễn dịch

và điều hòa miễn dịch để chữa các

bệnh nhiễm trùng, bệnh tự miễn, bệnh suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc phải Đồng thời liệu pháp miễn dịch

được ứng dụng trong cấy ghép thay thế các cơ quan.

Các phương pháp chữa bệnh

trên cơ sở miễn dịch:

TIÊM CHỦNG,VACXIN PHÒNG VÀ CHỮA BỆNH

 Tiêm chủng là gây miễn dịch chủ động giúp cá thể có khả năng tạo ra một cơ chế bảo vệ chống lại sự xâm nhập của một cơ thể xâm lược hoặc độc tố của nó.

 Vacxin là các tác nhân gây bệnh đã dược làm giảm bớt độc tính hoặc làm mất hoạt động hoặc là các tiểu đơn vị của các độc tố vi khuẩn hoặc virus.

CÁC DẠNG VACXIN

1.Vacxin vi khuẩn

Các vi khuẩn có thể được giết hoặc làm mất hoat tính

để điều chế tác nhân gây miễn dịch hữu ích

a/ Vacxin giảm bớt độc tính

- BCG đối với bệnh lao

b/ Vacxinh gây bất hoạt tính

-Bordetella pertussis đối với ho gà

-Salmonella typhi và S.paratyphi đối với bệnh sốt thương hàn

c/ Vacxin các tiểu đơn vị hoặc độc tố:

-Neurotoxin của Clostridium tetani :được điều chế vacxn uốn ván

-Độc tố của Corynebacterium diphtheriae làm mất hoạt tính bằng xử lý hóa học được điều chế vacxin bạch hầu.

-Polixacarit thành tế bào vi khuẩn Haemophilus influenzae typ được điều chế vacxin viêm màng não.

 Kí sinh trùng là những cơ thể đa bào và kí sinh ở nhiều vật chủ trung gian trong vòng đời của chúng.

 Nó luôn thay đổi cơ chế tinh vi nhằm trốn thoát sự đáp ứng miễn dịch của vật chủ.

2.CÁC VACXIN KÍ SINH TRÙNG

3.CÁC VACXIN VIRUS

- Được điều chế ở các dạng virus sống đã giảm độc tính hoặc dạng virus đã bị giết hoặc các tiểu đơn vị kháng nguyên virus.

- Vacxin sống đã làm giảm độc tính như vacxin sốt phát ban, bại liệt, quai bị, bệnh sởi.

- Vacxin đã bị giết: vacxin bại liệt dạng tiêm, vacxin cúm, vacxin chó dại.

- Các vacxin gồm các tiểu đơn vị: vacxin Hepatit B, vacxin cúm.

-SỬ DỤNG CÁC THUỐC KiỀM HÃM

MiỄN DỊCH

- SỬ DỤNG CÁC XITOKIN VÀ ANTIXITOKIN

- LiỆU PHÁP MiỄN DỊCH TẾ BÀO

- LiỆU PHÁP GEN CHỐNG UNG THƯ

Quả Việt Quất

Bông Cải

Tỏi - Ớt

Cam - Chanh

Cà chua – Cà rốt

Ngũ Cốc

Thịt Bò - Măng Tây

HOẠT HÓA TẾ BÀO T

kháng nguyên

- Tín hiệu 1: Chất tiếp nhận của tế bào T

nhận diện phức hợp kháng nguyên-MHC

trên tế bào trình diện kháng nguyên

- Tín hiệu 2: Là tín hiệu đồng kích thích qua phân tử B7 trên tế bào trình diện kháng

nguyên gắn lên phân tử CD28 của tế bào T

HOẠT HÓA TẾ BÀO T

Tế bào T tiếp xúc kháng nguyên  có kích thích 

HOẠT HÓA TẾ BÀO T

1 Sinh tổng hợp protein mới

- Ngay sau khi được kích thích, tế bào lympho T bắt đầu sao chép các gen mà trước đây vốn

yên lặng và tổng hợp một loạt các protein mới

- Những protein này gồm:

+ Các cytokin là chất kích thích sự phát triển

và biệt hoá của chính tế bào lympho và các

tế bào hiệu quả khác;

+ Các thụ thể cytokin làm cho tế bào

lympho đáp ứng tốt hơn với cytokin;

HOẠT HÓA TẾ BÀO T

2 Tăng sinh tế bào

Các tế bào lympho đặc hiệu với kháng

nguyên sẽ chuyển sang thời kỳ phân bào (G o sang G 1 )  tạo nên sự tăng sinh mạnh mẽ đối với clone tế bào đặc hiệu kháng nguyên này.

A: hình ảnh KHV quang học lympho bào máu ngoại vi

B hình ảnh KHV điện tử lympho bào nhỏ

C hình ành KHV điện tử nguyên bào lympho

HOẠT HÓA TẾ BÀO T

3 Sự biệt hoá thành tế bào hiệu quả

Tế bào TH: mang trên bề mặt những phân

tử protein tương tác với các ligand trên các tế bào khác (đại thực bào trong miễn dịch tế

bào, tế bào B trong miễn dịch dịch thể), đồng thời tiết cytokin để hoạt hoá các tế bào khác.

Tế bào TC: mang những hạt chứa các

protein có thể giết virus và tế bào ung thư.

HOẠT HÓA TẾ BÀO T

4 Sự biệt hoá thành tế bào nhớ

Bên cạnh tế bào B, một số tế bào T được biệt hoá thành tế bào nhớ Có thể tồn tại một cách yên lặng trong nhiều năm sau khi kháng nguyên được loại bỏ

HOẠT HÓA TẾ BÀO T

4 Sự biệt hoá thành tế bào nhớ

Tế bào nhớ có mang trên bề mặt

những protein giúp phân biệt chúng với

tế bào nguyên vẹn và tế bào hiệu quả

mới được hoạt hoá

 Intergrin: protein kết dính

 CD44: thúc đẩy sự di chuyển của tế bào nhớ đến nơi nhiễm trùng

BIỆT HÓA CHỌN DÒNG TẾ BÀO T

Tại tuyến ức: 2 quần thể chính

• Tế bào lympho tiếp thu một sự huấn

luyện miễn dịch gồm có:

– khả năng nhận biết kháng nguyên

– khả năng phân biệt kháng nguyên của mình với kháng nguyên lạ (không phải của mình)

• Sự huấn luyện qua 2 quá trình

Chọn lọc dương tính và chọn lọc âm tính

BIỆT HÓA CHỌN DÒNG TẾ BÀO T

1 Sự chọn lọc dương tính

 Liên quan đến khả năng nhận biết ra các phân tử MHC trên các tế bào khác thông qua TCR của tế bào tuyến ức vùng lõi

Những tế bào không nhận biết được

Tiếp tục qua sự chọn lọc lần 2

chết theo chương trình (apoptosis)

BIỆT HÓA CHỌN DÒNG TẾ BÀO T

hay không có

Chết theo chương trình

(Apoptosis)

Di chuyển vào các trung tâm lympho ngoai vi

để tiếp tục trưởng thành

BIỆT HÓA CHỌN DÒNG TẾ BÀO T

 Là các phân tử bề mặt hình thành những nhóm quyết định kháng nguyên

 Được coi như là những dấu ấn để phân biệt tế bào

lympho ở các giai đoạn khác nhau

 Xác định bằng các chữ CD (cluster of differenciation, cụm biệt hóa) theo sau là con số đánh trong danh

pháp.

 Bên cạnh những dấu ấn phân biệt, tế bào T còn có thụ thể với kháng nguyên gọi là TCR (T cell receptor).

BIỆT HÓA CHỌN DÒNG TẾ BÀO T

Các dấu ấn màng của tế bào lympho T

BIỆT HÓA CHỌN DÒNG TẾ BÀO T

1 Phân tử CD2

 Là một glycoprotein với duy nhất 1 chuỗi 50kD

 Có mặt ở mọi tế bào lympho T (chín và chưa chín)

 Là một phân tử bám dính với protein LFA3 có trên các đại thực bào.

2 Phân tử CD3

 Là một tổ hợp gồm 5 chuỗi từ 20-26 kDa: 1γ, 1δ, 2ε, 2ξ liên kết với TCR

 Có mặt ở mọi tế bào lympho T trưởng thành

 Vai trò tiếp xúc với kháng nguyên nằm trên phân tử MHC của tế bào trình diện tương ứng và chuyển tín hiệu kháng nguyên vào trong nguyên sinh chất của tế bào lympho T.

BIỆT HÓA CHỌN DÒNG TẾ BÀO T

Các dấu ấn màng của tế bào lympho T

BIỆT HÓA CHỌN DÒNG TẾ BÀO T

3 Phân tử CD4

 Là một monomer có 4 khu vực nằm bên ngoài tế bào

 Đặc trưng của dưới nhóm quần thể tế bào lympho

T hỗ trợ (T H ) và được dùng như là ligand với các phân tử

phân tử MHC lớp II

4 Phân tử CD8

 Hình thành bởi 2 chuỗi α và β nối lại với nhau

bằng một dây nối đồng hóa trị

 Đặc trưng cho dưới nhóm quần thể tế bào lympho

T độc (T C ) và là ligand của phân tử ) và là ligand của phân tử MHC lớp I.

BIỆT HÓA CHỌN DÒNG TẾ BÀO T

Các dấu ấn màng của tế bào lympho T

5 Thụ thể của tế bào lympho T với kháng nguyên (T cell receptor-TCR)

 Có 2 loại TCR: TCR1 và TCR2

 Khoảng 95% tế bào biểu lộ TCR2, còn 5% là TCR1.

6 Các thụ thể màng khác của tế bào lympho T

+ Thụ thể với mảnh Fc ( FcR) của Ig γδ.

+ Thụ thể với IL-2 hay CD25

+ Thụ thể với bổ thể: CD35 hay CR1 và CD21 hay

CR2

+ Thụ thể với IL-1, IL-4, IFN- hormon, lectin.

BIỆT HÓA CHỌN DÒNG TẾ BÀO T

Các dấu ấn màng của tế bào lympho T

HOẠT HÓA TẾ BÀO T

Tế bào T nhớ có xu hướng di chuyển ra ngoại biên đến các hạch lympho  lưu trữ những tế bào lympho đặc hiệu kháng

nguyên có thể được hoạt hoá nhanh để

tăng sinh và biệt hoá thành tế bào hiệu quả khi tiếp xúc trở lại với kháng nguyên

Các tế bào nhớ khác có xu hướng tồn tại trong niêm mạc hoặc lưu thông trong máu

 thể tập trung đến bất cứ vị trí nhiễm trùng nào trong cơ thể để nhanh chóng tạo ra tế bào hiệu quả giúp loại bỏ kháng nguyên.

ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH CỦA TẾ BÀO

T

Có 3 loại tế bào T hiệu lực:

Loại 1 Những kháng nguyên của các tác nhân gây

bệnh phát triển trong bào tương (virut), các

protein nội bào và protein đặc hiệu u (protein nội

sinh) sẽ được vận chuyển lên bề mặt tế bào bởi

phân tử

phân tử MHC lớp I và trình diện cho tế bào và trình diện cho tế bào

TCD8 gây độc để nó trực tiếp diệt tế bào nhiễm

ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH CỦA TẾ BÀO

T

Những kháng nguyên của những vi sinh vật gây

bệnh phát triển trong những túi nội bào và cả vi khuẩn tiếp nhận ngoại bào, độc tố (protein ngoại sinh) sẽ

được vận chuyển lên bề mặt tế bào bởi phân tử

được vận chuyển lên bề mặt tế bào bởi phân tử MHC lớp II và trình diện cho tế bào lympho và trình diện cho tế bào lympho TCD4.

thực bào nhiễm để đại thực bào có thể tiêu diệt các tác nhân gây bệnh nội bào.

bào lympho B sản xuất kháng thể để chống lại tác

nhân gây bệnh.

ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH CỦA TẾ BÀO T

Khởi động đáp ứng miễn dịch với tế bào T

 kích thích tiền tế bào T gây độc thành tế bào T có hiệu lực gây độc (Tc)  ly giải tế bào đích

bào nhiễm  hoạt hóa đại

thực bào nhiễm  đại thực

bào hoạt hóa mới tiêu diệt tác

nhân gây bệnh

khuẩn lao, vi khuẩn Hansen,

Pneumocytis carinii

ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH CỦA TẾ BÀO T

Khởi động đáp ứng miễn dịch với tế bào T CD4

bào lympho B cho việc sản xuất kháng thể chống tác nhân gây bệnh

tế bào hiệu ứng không đặc hiệu và kích thích chức năng hoạt động của chúng để biến các tế bào này trở thành các yếu tố tham gia vào đáp ứng miễn dịch đặc hiệu :

+ TNF- a và LT : hoạt hóa bạch cầu đa nhân trung tính và tế bào nội mạc mạch máu.

+ IL5 : hoạt hóa bạch cầu ái toan.

+ IFN-g :hoạt hóa bạch cầu đơn nhân.

+ IL2 : hoạt hóa tế bào NK, tế bào T và cả tế bào B

ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH CỦA TẾ BÀO T

Nhận biết kháng nguyên và hoạt hóa

ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH CỦA TẾ BÀO T

SỰ ĐỘC TẾ BÀO TRUNG GIAN QUA TẾ BÀO

T

1 Sự biệt hóa từ tiền Tc thành tế bào Tc có thể gây độc trực tiếp

+ Tín hiệu 1: Chất tiếp nhận tế bào T nhận diện

phức hợp KN-MHC lớp I trên tế bào trình diện kháng nguyên hoặc tế bào đích

+ Tín hiệu 2: Cytokin do tế bào T CD4 tiết ra (IL-6, IL-2, IFN-g) khi nó nhận diện chính kháng

nguyên ấy trên tế bào trình diện kháng nguyên