Các phương pháp công cụ thực hiện Đánh giá môi trường chiến lược

Nguyên tắc chung:Những yếu tố giúp ĐMC thành công Tìm được chứng cứ để đánh giá CQK hơn là thảo luận về đề xuất  Xác định rõ các phương án khả thi các phương án lựa chọn và so sánh,

Các phương pháp/công cụ thực hiện

Đánh giá môi trường chiến lược

Lê Hoàng Lan

Giới thiệu các phương pháp ĐMC chủ yếu

Giới thiệu các phương pháp ĐMC chủ yếu

Nguyên tắc lựa chọn và đánh giá

độ tin cậy của các phương pháp

Nguyên tắc lựa chọn và đánh giá

độ tin cậy của các phương pháp

NÔÔI DUNG

TRÌNH BÀY

Kinh nghiệm ở Việt Nam

Nguyên tắc chung

Nguyên tắc chung:Những yếu tố giúp ĐMC thành công

 Tìm được chứng cứ để đánh giá CQK hơn là thảo luận về

đề xuất

 Xác định rõ các phương án khả thi (các phương án lựa

chọn) và so sánh, phân tích chúng trong bối cảnh đánh giá

môi trường

 Gắn kết một cách rõ ràng với quá trình xây dựng chính

sách

 Sử dụng các biện pháp đánh giá có tính chiến lược

 Tham vấn các bên liên quan và phản hồi mọi ý kiến góp ý

 Sử dụng mọi biện pháp truyền thông

Nguyên tắc chung: Các loại tác động cần dự báo khi ĐMC

Các phương pháp/công cụ phổ biến trong ĐMC (1)

Các phương pháp chủ yếu

Các phương pháp/công cụ phổ biến trong ĐMC (2)

Các phương pháp ít dùng hơn:

Nhận định của chuyên gia (1): Kỹ thuật Delphi

 Thường được sử dụng trong các quyết định tập thể, không đòi hỏi sự

hiện diện của các thành viên và không bao giờ đối mặt nhau để tránh tạo áp lực cho nhau

Các bước của kỹ thuật Delphi:

Vấn đề

cần thảo

Mỗi chuyên gia độc lập trả lời các câu hỏi theo quan điểm của mình

Mỗi chuyên gia xem xét lại giải pháp của mình, chính sửa hoặc

để xuất giải pháp

mới

Mỗi chuyên gia tiếp tục xem xét lại giải pháp của

mình

Kết quả cuối cùng

Tập hợp kết quả thảo

Nhận định của chuyên gia (2)

 Các giả thuyết cơ sở của nhận định (khi nào rủi ro/tác động

xảy ra và nguyên nhân của nó)

 Các xu hướng và vấn đề tương lai cần xem xét khi nhận định

rủi ro/tác động

 Tính chất của rủi ro/tác động dự đoán (ví dụ xác suất, bản chất

& quy mô; khoảng thời gian và khả năng đảo chiều)

 Các vùng địa lý bị ảnh hưởng chính, các nhóm hoặc hệ sinh

thái

 Các mối lo ngại liên quan đến rủi ro/tác động và tầm quan

trọng của rủi ro/tác động so với hiện trạng

 Mức độ không chắc chắn trong các nhận định

Các nhận định đưa ra cần giải thích rõ:

Phân tích xu hướng và ngoại suy

 Phân tích xu hướng và ngoại suy giúp diễn giải các áp lực môi

trường và những thay đổi theo thời gian

 Các xu hướng cần được phân tích trên một phạm vi thời gian chính

xác Trình bày xu hướng có thể khá đơn giản, ví dụ biểu đồ đường,

hoặc biểu đồ phức hợp các xu hướng liên quan trong môi trường

với các thay đổi về động lực của chúng

 Có thể hỗ trợ dự báo các tác động tương lai vì một số xu hướng có

thể được ngoại suy dựa trên giả thuyết xu hướng này tiếp diễn trong

động lực không đổi

 Tuy nhiên cũng cần lưu ý việc ngoại suy quá đơn giản mà không

cân nhắc việc một xu hướng có thể sẽ tạo ra các động lực khác nhau

làm các xu hướng khác đổi chiều

Ví dụ về phân tích xu hướng và ngoại suy

Ma trận và Phân tích đa tiêu chí

 Các tiêu chí được xác định kỹ

lưỡng thông qua trọng số tương đối, phản ánh các hậu quả môi trường chính của tất

cả các phương án thực hiện CQK

Ví dụ ma trận lượng hoá tác động của QHSDĐ

Nước mặt Nước ngầm Không khí Chất thải rắn Hệ sinh thái Văn hóa khỏe Sức Chất lượng sống

Phân tích đa tiêu chí: xác định các tiêu chí đánh giá

 Các tiêu chí cần phải mô tả xu hướng hiện tại và

tương lai, đồng thời hỗ trợ đánh giá các tác động tích

cực và tiêu cực của dự án

 Mỗi tiêu chí được đánh giá thông qua các chỉ số đặc

trưng, có thể thu thập được từ các nguồn thông tin

khác nhau

Ví dụ xác định tiêu chí trong ĐMC QHSDĐ

1 Thay đổi kết cấu đất - Xói mòn, lở đất, hoang hoá (suy kiệt các chất hữu cơ và tổng N)

2 Ô nhiễm đất - Nhiễm dầu mỡ; tích luỹ kim loại nặng, thuốc BVTV và các chất hữu cơ khó phân huỷ; nhiễm phèn và nhiễm mặn

3 Suy giảm nguồn nước mặt và

thay đổi chế độ thuỷ văn -- pH, COD, BOD, SSPhì dưỡng

- Suy kiệt nguồn nước, nhiễm mặn

4 Suy giảm nguồn nước ngầm - Nitrate, các chất hữu cơ khó phân huỷ, coliform

6 Suy giảm đa dạng sinh học - Mất thảm thực vật

- Giảm số loài và số lượng sinh vật

- Xuất hiện sinh vật ngoại lai

7 Ô nhiễm môi trường biển - Trầm tích cửa sông

- Chất lượng nước biển ven bờ và hiện tượng “thuỷ triều đỏ”

8 Biến đổi khí hậu - Tích luỹ khí thải nhà kính

- Tăng tần suất lũ lụt, hạn hán

9 Sức khoẻ cộng đồng - Thay đổi cơ cấu bệnh tật

- Xuất hiện dịch bệnh

10 Biến động xã hội - Thay đổi cấu trúc phân bố dân số (di dân)

- Thay đổi cấu trúc việc làm

- Thay đổi phong tục, tập quán

11 Phát triển kinh tế - Chỉ số GDP, chỉ số nghèo đói

- Chỉ số thất nghiệp (an ninh việc làm, sự đa dạng công việc)

- Chỉ số phát triển giáo dục

- Chỉ số phát triển con người (nhà ở, sinh kế, chất lượng cuộc sống)

- Chỉ số rủi ro (an toàn VSTP, an toàn GT, an ninh xã hội)

Ví dụ phân tích đa tiêu chí các phương án thực hiện QHSDĐ

số (A)

Phương án “không” Phương án 1 Phương án 2

Đánh giá (B) Điểm A x B giá (B) Đánh A x B Điểm giá (B) Đánh A x B Điểm

1 Thay đổi kết cấu đất 20 - 2 - 40 - 2 - 40 - 2 - 40

2 Ô nhiễm đất 5 - 3 - 15 - 3 - 15 - 1 - 5

3 Suy giảm nguồn nước mặt

và thay đổi chế độ thuỷ

6 Suy giảm đa dạng sinh học 15 - 3 - 45 - 2 - 30 - 1 - 15

7 Ô nhiễm môi trường biển 3 - 2 - 6 - 2 - 6 - 1 - 3

8 Biến đổi khí hậu 2 - 2 - 4 - 2 - 4 - 1 - 5

9 Sức khoẻ cộng đồng 5 - 3 - 15 - 1 - 5 + 1 + 5

Phân tích không gian – GIS và chồng ghép bản đồ

GIS biểu diễn kết quả mô hình phát tán khí

Ví dụ phân tích không gian trong ĐMC QHSDĐ

Diện tích xâm phạm vào vườn quốc gia và RNM theo số liệu tích hợp

Loại đất Diện tích xâm lấn

Vườn Quốc gia Côn Sơn - Kiếp Bạc (Hải Dương)

Đất quốc phòng, an ninh 1477 5,88

Vườn Quốc gia Tam Đảo (Vĩnh Phúc)

Đất sản xuất kinh doanh 36.883 1,30

 Quy hoạch giao thông

được thể hiện bằng dạng đường không có diện tích, vì vậy không thể tiến hành tích hợp dữ liệu mạng lưới giao thông với dữ liệu GIS môi trường

Biểu đồ hệ thống và mạng lưới: sơ đồ dạng cây tác động

Ví dụ xem xét một nhánh của dự án xây dựng đường cao tốc

Hoạt đôÔng doanh nghiêÔp Mất Gia tăng Gia tăng chi

Dự án đường → bị di rời → viêÔc → thất nghiệp → phúc lợi

Cao tốc xã hôÔi

Ví dụ về biểu đồ hệ thống và mạng lưới

Tác động của việc mở rộng kênh (EC 1999)

Phương pháp mô hình hoá (mô phỏng)

 Mô hình tạo thuận lợi cho việc mô phỏng các tác

động môi trường.

 Việc xây dựng một mô hình thường rất tốn kém

Những mô hình đã được xây dựng và chấp nhận có

thể được sử dụng lại nếu đã kiểm tra cẩn thận để đảm

bảo rằng sự mô phỏng là phù hợp với các đặc điểm

cụ thể của khu vực nghiên cứu.

 Mô hình hóa thường chỉ được sử dụng trong ĐMC

khi các công cụ phân tích khác không thể đưa ra được

các dự báo đầy đủ.

Các bước cơ bản của mô hình hóa

1 Xác định các vấn đề cụ thể và các tương tác cần được mô phỏng

2 Xác định các giả thuyết chính và các giới hạn cho việc mô phỏng

3 Xác định mô hình thích hợp và tinh chỉnh nó cho phù hợp với

tình hình địa phương và sự sẵn có của dữ liệu

4 Thu thập số liệu cơ bản về môi trường địa phương (ví dụ địa

hình, tốc độ và hướng gió, cơ chế dòng chảy, v.v )

5 Thu thập thông tin đầu vào trước đây và hiện tại (ví dụ mức độ

phát thải) và chạy mô hình để làm rõ và chuẩn hóa

6 Chạy mô hình với các kịch bản khác nhau đang được xem xét để

đánh giá

Phương pháp phân tích SWOT (1)

 SWOT có thể được sử dụng để đánh giá tình trạng hiện tại.

 SWOT nêu bật những vấn đề cốt lõi bên trong (điểm mạnh & điểm

yếu) và bên ngoài (cơ hội và nguy cơ) cần được xem xét trong quá trình xây dựng CQK hoặc trong quá trình đánh giá

Phương pháp phân tích SWOT (2)

Phát triển

Khai thác

Khắc phục

Giảm thiểuNỘI VI

Những điểm mạnh chủ yếu của SWOT

 Giảm được số lượng lớn công việc bởi vì chỉ cần tập trung vào việc

tổng quan những vấn đề cốt lõi cần xem xét trong quá trình xây dựng CQK hoặc trong việc đánh giá

 Là một phương pháp hữu ích để nắm bắt các quan điểm khác nhau về

tình trạng hiện tại và sẽ được sử dụng một cách rất tốt cho các quá

trình có sự tham gia của các bên khác nhau

 Chỉ bị phụ thuộc vào kiến thức và trình độ chuyên sâu riêng của các

chuyên gia tham gia – ít đòi hỏi đến sự cung cấp các dữ liệu

 Có thể được thực hiện bằng việc đánh giá nhanh của một người hoặc

bằng một quá trình đánh giá nhanh tình trạng hiện tại liên quan tới

nhiều bên khác nhau

 Có khả năng phân tích được những điều chưa chắc chắn

 Có tính minh bạch cao

Những điểm yếu chủ yếu của SWOT

 SWOT có xu hướng dẫn đến làm quá đơn giản tình

hình

 Việc trình bày một cách đơn giản về các điểm mạnh

và điểm yếu sẽ không lý giải được rằng tại sao lại có

những điểm mạnh và điểm yếu đó (nguyên nhân gốc

rễ) và liệu có hay không có các mối liên kết giữa

chúng.

Ma trận SWOT phân tích các vấn đề môi trường QHSDĐ

CƠ HỘI (Opportunities – O)

-Luật Bảo vệ môi trường 2005 và các văn bản dưới Luật

-Luật Đất đai 2003 và các văn bản dưới Luật -Định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam (Chương trình Nghị sự 21)

-Các chủ trương, chính sách, cơ chế của đảng và Nhà nước có liên quan

NGUY CƠ (Threats - T)

-Suy giảm quỹ đất -Gia tăng ô nhiễm môi trường -Chịu tác động liên vùng, ô nhiễm xuyên biên giới và biến đổi khí hậu toàn cầu

ĐIỂM MẠNH (Strengths - S)

-Quan điểm xây dựng quy hoạch: sử dụng quỹ đất hợp

lý, đảm bảo phát triển bền vững và bảo vệ môi trường

-Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất được cân nhắc

-Xây dựng cơ chế chính sách về sử dụng hợp

lý tài nguyên đất -Kết hợp sử dụng hợp lý tài nguyên đất và bảo vệ môi trường

-Xây dựng mô hình quản lý tài nguyên sinh học và đa dạng sinh học

Tận dụng mặt mạnh để giảm thiểu nguy cơ (S/T)

-Quản lý hợp lý một số loại đất đặc dụng

-Điều chỉnh quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đồng bộ ở 3 cấp tỉnh, huyện, xã nhằm đảm bảo tính thống nhất của quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất

ĐIỂM YẾU (Weaknesses - W)

-Quỹ đất theo đầu người thấp nhất cả nước, khí hậu

tương đối khắc nghiệt

-Đất đai đang bị thoái hóa, nguồn nước cho sinh hoạt và

cho sản xuất đứng trước nguy cơ suy giảm mạnh và ô

nhiễm nặng

-Năng lực quản lý môi trường chưa đáp ứng

-Chưa có các biện pháp khả thi giảm thiểu ô nhiễm và

bảo vệ các thành phần môi trường

-Có một số điểm không phù hợp giữa quy hoạch sử dụng

đất với quy hoạch khu bảo tồn thiên nhiên và rừng ngập

mặn

Nắm bắt cơ hội để khắc phục mặt yếu (O/W)

-Hoàn thiện chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng, tái định cư

-Định hướng về ĐTM cho các dự án đặc thù -Quy hoạch hệ thống quản lý và xử lý nước thải, chất thải rắn

-Bổ sung tỷ lệ bố trí đất hợp lý cho các phân khu chức năng bảo vệ môi trường

-Di dời các cơ sở công nghiệp không nằm trong quy hoạch sử dụng đất đến vị trí mới -Tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng

Giảm các mặt yếu để ngăn chặn nguy cơ (W/T)

-Tăng cường tổ chức thực hiện, theo dõi kiểm tra giám sát việc thực hiện quy hoạch, kế hoạch

sử dụng đất đã được phê duyệt -Áp dụng các biện pháp công nghệ giảm phát thải bụi, khí thải, nước thải, rác thải

Nguyên tắc lựa chọn các phương pháp ĐMC

Chủ quan

 Có thể cung cấp đủ thông tin

tin cậy trong khoảng thời gian

và ngân sách sẵn có cho ĐMC

 Có thể phân tích xu hướng

diễn biến các điều kiện tự

nhiên, KTXH và môi trường

cung cấp thông tin

 Yêu cầu của các bước thực hiện

trong quy trình

 Đặc điểm của các vấn đề môi

trường cần được đánh giá

 Đặc điểm của đối tượng chịu tác

Đánh giá khả năng áp dụng của các phương pháp

Phạm vi áp dụng của các phương pháp

Ví dụ về phương pháp sử dụng trong các bước ĐMC

Nội dung ĐMC Phương pháp sử dụng

Nghiên cứu cơ sở • Thu thập báo cáo hiện trạng môi trường và các tài liệu tương tự

• Liệt kê, lập khung logic các vấn đề môi trường Sàng lọc/xác định phạm vi, quy mô

và đặc điểm liên quan đến môi

trường

• Khảo sát, so sánh

• Xây dựng mạng lưới hệ quả

• Tham vấn chuyên gia và cộng đồng Xác định các mục tiêu môi trường • Đối chiếu với các chính sách, chiến lược, tiêu chuẩn môi trường

• Hồi cứu các cam kết đã có

• Tham khảo các CQK của vùng/địa phương Phân tích tác động • Xây dựng kịch bản

• Xác định các chỉ thị và tiêu chí môi trường

• Ma trận tác động

• Các mô hình dự báo và tiên đoán

• Chồng ghép bản đồ và GIS

• Phân tích chi phí/lợi ích và các kỹ thuật đánh giá kinh tế khác

• Phân tích đa tiêu chí

• Phân tích khả năng chịu tải và xu hướng biến đổi các yếu tố môi trường

Đánh giá độ tin cậy của một số phương pháp sử dụng trong ĐMC

Phương pháp liệt kê -Nhận dạng và xác định mục tiêu môi

trường -Nhận dạng và xác định các tác động trực tiếp, và một số tác động gián tiếp

và tác động tích lũy

-Bao quát được hết các mục tiêu môi trường và các động có thể xảy ra

-Không đủ dữ liệu để so sánh tầm quan trọng của từng tác động

Phương pháp phân

tích mạng lưới -Xem xét các tác động gián tiếp và tác động tương hỗ -Trợ giúp việc hiểu rõ tác động-Không xác định được quy mô hay

mối tương quan của tác động theo thời gian và không gian

khứ có thể không đầy đủ và không phù hợp với mục tiêu đánh giá tác

Đánh giá độ tin cậy của một số phương pháp sử dụng trong ĐMC

Phương pháp kịch bản và

-Đóng góp vào việc xây dựng và so sánh các giải pháp thay thế khác

-Đơn giản hoá và là cách để chia sẻ sự hiểu biết của các hệ thống phức tạp

-Đòi hỏi kỹ năng kỹ thuật tương đối cao để thực hiện

-Dự báo xu thế diễn biến môi trường -Đóng góp vào việc xây dựng và so sánh các giải pháp thay thế khác

-Phù hợp với việc phân tích các tác động trực tiếp và các tác động tích luỹ

-Chỉ ở mức độ định tính, độ tin cậy không cao vì các nguồn phát tán là nguồn diện

Phương pháp chồng ghép

-Đóng góp vào việc xây dựng và so sánh các giải pháp thay thế khác

-Trình bày trực quan những tác động trong quá khứ, hiện tại và tương lai

-Độ chính xác phụ thuộc vào mức độ chi tiết của

cơ sở dữ liệu GIS

-Đóng góp vào việc xây dựng và so sánh các giải pháp thay thế khác

-Có thể được sử dụng để tổng hợp ý kiến của các bên liên quan vào một bản đánh giá

-Là một phương pháp đánh giá rõ ràng và minh bạch, dễ kiểm tra

-Việc cho điểm số đánh giá còn mang tính chủ quan, vì thế có thể không chính xác

-Đóng góp vào việc xây dựng và so sánh các giải pháp thay thế khác

-Cho phép so sánh các tác động thuộc loại khó

so sánh -Tính toán chi phí về môi trường chưa đủ cơ sở khoa học và thực tế

Ý kiến chuyên gia và tham

sức)

Kinh nghiệm thực hiện ĐMC ở Việt Nam

 Thực hiện ĐMC sau khi CQK đã được xây dựng xong

 Các chuyên gia ĐMC làm việc hoàn toàn độc lập, sự phối

hợp với nhóm lập CQK ít và kém hiệu quả

 Các phương pháp đã được sử dụng:

không đầy đủ và không thống nhất

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe!