Vai trò của gia đình trong việc giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử (nghiên cứu tại huyện thanh trì – hà nội) tt

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN THỊ HẠNH VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH TRONG VIỆC GIÁO DỤC VỊ THÀNH NIÊN VỀ HÀNH VI ỨNG XỬ Nghiên cứu trường hợp tại Huyện Th

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN THỊ HẠNH

VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH TRONG VIỆC GIÁO DỤC VỊ THÀNH NIÊN VỀ HÀNH VI ỨNG XỬ (Nghiên cứu trường hợp tại Huyện Thanh Trì, Hà Nội)

Chuyên ngành: Xã hội học

Mã số: 60 31 03 01

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội, năm 2017

Công trình được hoàn thành tại Học viện Khoa học xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS ĐẶNG CẢNH KHANH

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội giờ phút, ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Gia đình là tế bào của xã hội, nơi con người được chăm lo cả về thể chất, trí tuệ, nhân cách, đạo đức để hòa nhập vào cuộc sống Gia đình

là môi trường giáo dục đầu tiên, là trường học đầu tiên của con người Tuy không phải là thiết chế duy nhất có chức năng giáo dục nhưng giáo dục gia đình có vai trò quan trọng nhất, ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình

hình thành nhân cách của mỗi người Giáo dục của nhà trường, xã hội

chỉ có hiệu quả khi có giáo dục từ gia đình làm cơ sở

Trong xã hội hiện đại, chức năng giáo dục của gia đình đã và đang suy giảm mạnh mẽ,quá trình này được gia đình chuyển hoặc phó mặc giáo dục trẻ em cho nhà trường và xã hội Một số phụ huynh

đã biến nhà trường thành“nhà giữ trẻ lớn” mà không biết rằng chẳng

gì có thể thay thế được giáo dục gia đình Bởi lẽ, gia đình, cha mẹ là trường học đầu tiên đối với cuộc đời mỗi con người, là môi trường gần gũi nhất về không gian và lâu dài về thời gian có ảnh hưởng lớn tới sự hình thành, phát triển nhân cách con trẻ

Vị thành niên là một giai đoạn ngắn nhưng lại hết sức quan trọng đối với cuộc đời của mỗi con người Đó là giai đoạn chuyển tiếp giữa con người với tư cách là trẻ thơ cần được bảo vệ chăm sóc

và giáo dục sang con người với tư cách là những công dân trưởng thành có thể chịu trách nhiệm trước xã hội và luật pháp về mọi hành

vi của mình Giai đoạn chuyển tiếp tưởng chừng giản đơn và ngắn ngủi này bao giờ cũng để lại những dấu ấn mạnh mẽ không dễ mờ phai suốt cuộc đời của mỗi người Từ những gì ghi nhận được từ tuổi vị thành niên, con người bắt đầu sự dấn thân thực sự vào cuộc sống và hoàn thiện nốt những gì được gọi là xã hội hoá trong suốt những năm tháng tiếp theo của đời người Chính vì vậy, việc giáo dục trẻ lứa tuổi vị thành niên là một công việc khó khăn, đòi h i tính kiên nhẫn, sự hiểu

biết về các đặc điểm tâm l về lứa tuổi này Trong đó quá trình giáo dục, nội dung, phương pháp giáo dục của gia đình là một trong những yếu tố

có tính chất quyết định.Trước thực tế đó, tác giả lựa chọn đề tài “Vai trò của gia đình trong giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử” – Nghiên cứu tại huyện Thanh Trì, Hà Nội nhằm tìm hiểu vai trò của gia đình trong sự phát triển toàn diện của trẻ vị thành niên

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

2.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Một trong những nhà nghiên cứu xã hội học đầu tiên về gia

đình là nhà Xã hội học Pháp August Comte (1798 - 1857).Trong khi

phân tích xã hội dưới dạng cơ cấu của nó, A.Comte cố gắng xác định

vị trí và chức năng của gia đình trong sự vận động của tổng thể xã hội Chia xã hội thành hai phần cấu trúc cơ bản là tĩnh học xã hội (phần cơ cấu chức năng) và động học xã hội (phần lịch sử), A.Comte cho rằng gia đình vừa nằm trong phần cơ cấu tĩnh của xã hội tức là có

vị trí vai trò chức năng quan trọng trong xã hội, lại vừa nằm trong phần động của xã hội (tức là vận động và biến đổi cùng với các sự

kiện lịch sử)

Đặt gia đình trong bối cảnh chung của một cơ cấu xã hội

tổng thể, nhà xã hội học Pháp E Durkheim coi gia đình là một đơn vị

xã hội quan trọng nhất tạo nên cái mà ông gọi là sự “Đoàn kết xã hội” Theo ông nếu xã hội hiện đại đang tiến dần từ sự đoàn kết cơ học sang sự đoàn kết hữu cơ dựa trên tính tự giác của con người thì

gia đình cũng như vậy Durkhem nhấn mạnh tới các chức năng của gia đình trong sự vận hành của hệ thống xã hội Trong tác phẩm nổi

tiếng và mang tính kinh điển xã hội học của mình là “Nạn tự tử”

Durkheim đã phân tích gia đình trong điều kiện của những sai lệch chuẩn mực xã hội mà ông gọi chung là hiện tượng “anomie”

Các nghiên cứu về gia đình của một số nước chấy Á thời hiện đại đứa đến cho chúng ta một cái nhìn sâu sắc về tình hình của các nước xung quanh:

Trong suốt giai đoạn trước hiện đại hoá, gia đình ở Hàn Quốc

về cơ bản vẫn là Nho giáo Luật đăng k gia đình do Nhật Bản thiết lập trong giai đoạn cai trị được người Triều Tiên chấp nhận Ngay cả sau khi giải phóng năm 1945, gia đình Hàn Quốc vẫn nhấn mạnh đến tầm quan trọng của quan hệ dòng máu và quyền lực của người đàn ông là chủ trong hộ gia đình Ngày nay, ở Hàn Quốc, quan hệ về đằng họ nội vẫn còn phổ biến

Có thể nói, các nghiên cứu trên đã cung cấp cho chúng ta thấy phần nào bức tranh về gia đình trên thế giới

2.2 Tình hình nghiên cứu về gia đình ở Việt Nam

Đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước KX07-09: “Vai trò của gia đình trong sự hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam”, của Trung tâm Nghiên cứu gia đình và phụ nữ, giáo sư Lê Thi làm chủ biên, do Nhà xuất bản Phụ nữ phát hành năm 1997

Nhóm tác giả do Mai Quỳnh Nam chủ biên đã xuất bản cuốn sách

“Gia đình trong tấm gương xã hội học” (NXB Khoa học xã hội, 2002)

Từ những kết quả điều tra xã hội học, Vũ Tuấn Huy đã biên

soạn và xuất bản cuốn sách: “Xu hướng gia đình Việt Nam ngày nay”

(NXB Khoa học xã hội, 2004)

Cuốn sách “Gia đình Việt Nam - quan hệ, quyền lực và xu hướng biến đổi” (NXB Đại học quốc gia Hà Nội-2006) của nhóm tác giả khoa xã hội học trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn do Vũ Hào Quang chủ biên

Cuốn “Gia đình học” của hai tác giả Đặng Cảnh Khanh và

Lê Thị Quý, (NXB Thông tin lý luận, 2007) dày 690 trang khổ lớn,

cập nhật nhiều thông tin l thuyết mới về nghiên cứu gia đình trên thế

giới và Việt Nam Các tác giả đã cố gắng tạo tiền đề và tìm một sự thống nhất cho việc hình thành một khoa học nghiên cứu đặc thù về

gia đình là “Gia đình học”ở Việt Nam

Mảng chủ đề về gia đình và việc chăm sóc giáo dục trẻ em cũng đã được quan tâm chú nhiều Tiêu biểu cho xu hướng này có:

Đặng Cảnh Khanh - “Gia đình và việc giáo dục các giá trị truyền thống cho trẻ em”- NXB Lao động xã hội, 2003

Tác phẩm của Nghiêm Sĩ Liêm, “Vai trò người phụ nữ trong giáo dục gia đình ở nước ta hiện nay”, Báo chí và tuyên truyền, số 2 năm 2002 (tr 34-36), tác phẩm “Gia đình Việt Nam và người phụ nữ trong gia đình thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” của

Đỗ Thị Bình chủ biên, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2002

Trên cơ sở kế thừa những kết quả của những công trình đã nghiên cứu về giáo dục gia đình, đề tài “ Vai trò của gia đình trong giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử” xin đi sâu tìm hiểu vai trò của gia đình thông qua nội dung và phương pháp giáo dục hành vi ứng xử cho vị thành niên ở huyện Thanh Trì – Hà Nội hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm tìm hiểu vai trò của gia đình tại huyện Thanh Trì, Hà Nội trong việc giáo dục trẻ vị thành niên về hành vi ứng xử Cụ thể:

 Tìm hiểu thực trạng việc thực hiện vai trò giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử trong các gia đình tại huyện Thanh Trì hiện nay

 Phân tích vai trò của gia đình trong việc giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử

 Đưa ra một số kiến nghị nhằm tăng cường vai trò của gia đình trong việc giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tổng quan các tài liệu, các nghiên cứu có liên quan đến hành

vi ứng xử ở tuổi vị thành niên và các tài liệu có liên quan đến vai trò của gia đình trong việc giáo dục hành vi ứng xử vị thành niên

Hệ thống các khái niệm có liên quan đến vai trò của gia đình trong việc giáo dục trẻ vị thành niên về hành vi ứng xử: Vai trò xã hội; hành vi ứng xử; vị thành niên

Hệ thống các l thuyết xã hội học có liên quan đến vai trò của gia đình trong việc giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử

Nhận diện vai trò của gia đình trong việc giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử

4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Vai trò của gia đình trong việc giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử

 Thời gian tiến hành khảo sát: tháng 7-9/2016

 Không gian nghiên cứu: tại xã Tứ Hiệp, xã Đông Mỹ

và thị trấn Văn Điển - huyện Thanh Trì, Hà Nội

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1.Câu hỏi nghiên cứu

 Hiện nay, các em có được gia đình giáo dục về hành vi ứng xử không?

 Những nội dung, phương pháp được các gia đình dùng trong việc giáo dục hành vi ứng xử cho vị thành niên được các em đánh giá như thế nào?

5.2.Giả thuyết nghiên cứu

 Hầu hết các gia đình đều thực hiện vai trò giáo dục hành

Phương pháp chuyên biệt: sử dụng các l thuyết: L thuyết vai trò, L thuyết xã hội hóa

5.3.2 Phương pháp thu thập và phân tích thông tin

Đề tài sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

 Phương pháp tổng quan phân tích tài liệu

Phương pháp này được vận dụng trong suốt quá trình tác giả xây dựng đề cương nghiên cứu cũng như trong suốt quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu

Phương pháp quan sát

Quan sát là phương pháp được sử dụng trong quá trình thu thập thông

tin trên địa bàn nghiên cứu Phương pháp điều tra xã hội học, bao gồm:

Phương pháp nghiên cứu định lượng:

Đề tài đã sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng h i (anket) với 200 trẻ vị thành niên (từ 15- dưới 18 tuổi) Các thông tin phục vụ mục đích nghiên cứu được thu thập theo phương pháp ph ng vấn trực tiếp bằng bảng h i được thiết kế sẵn

Toàn bộ số liệu sau khi tiến hành điều tra được xử l bằng

phần mềm SPSS 20.0

 Phương pháp nghiên cứu định tính

Bên cạnh phương pháp nghiên cứu định lượng, tác giả đã lựa chọn sử dụng phương pháp ph ng vấn sâu với 10 cha/ mẹ có con đang ở tuổi vị thành niên và thảo luận 4 nhóm cha mẹ và vị thành niên nhằm thu thập thông làm rõ các kiến, những quan điểm, thái

độ của các nhóm đối tượng khác nhau

5.4 Khung phân tích

6.Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn tìm hiểu và áp dụng các l thuyết xã hội học vào khảo sát, từ đó góp phần làm phong phú thêm cơ sở l luận về vai trò của gia đình trong việc giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn làm rõ thêm cơ sở l luận về nhu cầu của trẻ vị thành niên đối với nội dung, phương pháp giáo dục của gia đình, vai trò của gia đình trong việc giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử

Kết quả nghiên cứu được dùng làm tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu và học tập về những vấn đề có liên quan đến trẻ vị thành niên

7 Cơ cấu của luận văn

Luận văn có kết cấu 3 phần:

- Phần Mở đầu

- Phần Nội dung chính: gồm 2 chương

+ Chương 1: Cơ sở l luận của đề tài

+ Chương 2: Thực trạng việc thực hiện vai trò của gia đình trong việc giáo dục vị thành niên về hành vi ứng xử tại huyện Thanh Trì hiện nay

- Phần Kết luận và khuyến nghị

PHẦN NỘI DUNG Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Một số khái niệm cơ bản

1.1.1 Khái niệm Vai trò

Người đầu tiên đề cập đến khái niệm vai trò là Ralph Linton (1893-1953) trong tác phẩm Study of Man (1936) Sau này, trong bản thảo được biên soạn lại (1945), khái niệm này được thể hiện như sau:

“Từ nay trở đi chúng ta sẽ gọi vị trí do một cá nhân chiếm lĩnh vào

một thời điểm cụ thể trong một hệ thống cụ thể là địa vị của cá nhân đó…Vế thứ hai, vai trò được coi là tổng thể của những khuôn mẫu văn hóa gắn liền với một địa vị cụ thể Như vậy, khái niệm này sẽ bao gồm những quan điểm, ước lệ về giá trị và phương thức hành động được xã hội quy định cho chủ nhân của địa vị này” [23,tr.31]

Theo John J.Macionnis, vai trò là các khuôn mẫu hành vi tương ứng với địa vị cụ thể [32,pg 151] Mỗi địa vị bao gồm các quyền lợi và nghĩa vụ khác nhau, những ai nắm địa vị thường được nghĩ là phải có vai trò hành xử theo những cách phù hợpvới địa vị

đó

Trong nghiên cứu này, vai trò của gia đình trong giáo dục hành vi ứng xử được nghiên cứu thông qua việc cha mẹ lựa chọn nội dung và phương pháp giáo dục cho vị thành niên

1.1.2 Khái niệm Gia đình

Ở Việt Nam, định nghĩa đơn giản nhất về Gia đình là: Tập hợp những người có cùng quan hệ hôn nhân và huyết thống sống trong cùng một nhà.[9, tr.305]

Định nghĩa này rất gần với định nghĩa của nhà Xã hội học Mỹ, giáo sư John J Macionis: Gia đình là một tập thể xã hội có từ hai người trở lên trên cơ sở huyết thống, nhân nhân hay nghĩa dưỡng cùng sống với nhau.[31, pg198]

“Gia đình là một dạng thiết chế xã hội đặc biệt liên kết con người lại với nhau nhằm thực hiện việc duy trì nòi giống và chăm sóc con cái Các mối quan hệ gia đình còn được gọi là các mối quan hệ

họ hàng Đó là những sự liên kết ít nhất cũng là của hai người trên cơ

sở huyết thống, hôn nhân và việc nhận nuôi con nuôi Những người này có thể sống cùng hoặc khác một mái nhà” [15, tr38]

“Gia đình là một nhóm người có quan hệ với nhau bởi hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng, có đặc trưng giới tính qua quan

hệ hôn nhân, cùng chung sống, có ngân sách chung” [27, tr.27]

Trong luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam (sửa đổi và bổ sung năm 2014) có nêu định

nghĩa về gia đình như sau: Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các nghĩa vụ và quyền giữa họ với nhau theo quy định của Luật này

1.1.3 Khái niệm Vị thành niên

Ở Việt Nam, độ tuổi người chưa thành niên được xác định trong Hiến Pháp năm 2013, Bộ luật Hình sự năm 2009, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, Bộ luật Lao động, Bộ luật Dân sự, Pháp lệnh

Xử l vi phạm hành chính và một số văn bản quy phạm pháp luật khác Tuy nhiên quy định của hệ thống pháp luật của Việt Nam về khái niệm VTN cũng không thống nhất Bộ luật Hình sự (BLHS)

2009 (Điều 68), quy định: “Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự ”; Bộ luật Dân

sự (BLDS) 2005 (Điều 18), quy định: “Người chưa đủ 18 tuổi là người chưa thành niên”; Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em

2004 (Điều 1), quy định: “Trẻ em quy định trong Luật này là công

dân Việt Nam dưới 16 tuổi”; Luật Thanh niên 2005 (Điều 1), quy định: “Thanh niên trong Luật này là công dân Việt Nam từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi”; Bộ luật lao động 2012 (Điều 3), quy định: “Người lao động là người từ đủ 15 tuổi trở lên, ”

Như vậy, theo quy định của các văn bản pháp luật hiên hành,

đối với VTN có các độ tuổi: “đủ 9 tuổi”; “đủ 12 tuổi”; “đủ 14 tuổi”; “đủ 15 tuổi”; “dưới 16 tuổi”; “đủ 16 tuổi”; “dưới 18 tuổi”

Trong nghiên cứu này, đề tài tập trung nghiên cứu nhóm vị thành niên trung bình từ 15 – 17 tuổi

1.1.4 Khái niệm Hành vi ứng xử

Ứng xử là một biểu hiện của giao tiếp, là sự phản ứng của con người trước sự tác động của người khác với mình trong một tình huống nhất định được thể hiện qua thái độ, hành vi, cử chỉ, cách nói năng của con người nhằm đạt kết quả tốt trong mối quan hệ giữa con người với nhau Xét trên bình diện nhân cách thì bản chất của ứng xử chính là những đặc điểm tính cách của cá nhân được thể hiện qua thái

độ, hành vi, cử chỉ và cách nói năng của cá nhân với những người chung quanh

1.2 Lý thuyết áp dụng trong nghiên cứu của đề tài

1.2.1 Thuyết vị thế - vai trò xã hội

Vai trò là một trong những khái niệm cơ bản nhất của xã hội học Nó nhấn mạnh những kỳ vọng xã hội gắn với những vị thế hay

vị trí nhất định trong xã hội và nó phân tích sự vận hành của những

kỳ vọng ấy Con người từ lúc sinh ra đã có một vị trí nhất định trong

xã hội, vị trí này biểu thị địa vị của người đó tronng xã hội, ứng với một địa vị nào đó sẽ có ít nhất một vai trò tương ứng Khái niệm vai trò, mang nghĩa trừu tượng, bởi thông qua hành động nào đó để chứng t vai trò của một cá nhân hay một nhóm xã hội, đồng thời nó biểu thị địa

vị của một cá nhân hay một nhóm xã hội có “ưu thế hơn các cá nhân, các nhóm xã hội” khác về một kiểu hành động nào đó Nhưng mặt khác nó còn có nghĩa thực tế bởi trải qua quá trình xã hội hóa, quá trình tiến bộ

xã hội, các hành vi của cá nhân hay một nhóm xã hội thường tuân theo một giá trị, chuẩn mực mà xã hội ấy tạo dựng