Bài giảng Kinh tế môi trường Chương 3 TS. Hoàng Văn Long

Bài giảng sẽ cung cấp các kiến thức về: Chất lượng môi trường và sự thất bại thị trường, thất bại của thị trường, quyền tài sản, thất bại chính sách và giải pháp kiểm soát suy thoái môi trường và sự can thiệp của chính phủ. Mời các bạn cùng tham khảo.

KINH TẾ MÔI TRƯỜNG

(Dành cho chương trình sau đại học)

TS Hoàng Văn Long

Chương 4: (5 Tiết) Kinh tế Ô nhiễm

Chương 5: (3 Tiết) Phân tích lợi ích chi Phí

Bài tập (2 tiết)

Chương 6: (5 Tiết) Định giá Tài nguyên và Môi

ở Việt Nam (2 tiết)

Chương 10: Seminar Kinh tế Môi trường (2 tiết) -

Ôn tập Môn học (1 tiết)

NGUYÊN NHÂN CÁC VẤN ĐỀ MÔI

TRƯỜNG: MÔ HÌNH HÓA THẤT BẠI THỊ

TRƯỜNG

Chương 3

Nội dung Chương 3

3.1 Chất lượng môi trường và sự thất bại thị trường (Chương 14 - EEPSEA)

3.2 Thất bại của thị trường (Chương 14- EEPSEA) (Chủ đề 2)

3.6 Thảo luận

3.7 Câu hỏi ôn tập chương

3.8 Tài liệu tham khảo

3.1 Chất lượng môi trường và sự thất bại thị trường (Chương 14- EEPSEA)

• Nếu thị trường được xác định như là “chất

lượng môi trường” thì nguồn gốc của thất bại thị trường là Hàng hóa công

• Nếu thị trường được xác định như là hàng hóa

mà quá trình sản xuất và tiêu dùng loại hàng hóa đó gây ra thiệt hại môi trường thì đó là

ngoại tác

3.3 Thất bại thị trường (Chương 14-

3.3.1 Hàng hóa công cộng

• Chất lượng môi trường là một loại hàng hóa công

có các đặc điểm:

1) Không cạnh tranh: mỗi cá nhân sử dụng không

cạnh tranh với các cá nhân khác

2) Không loại trừ: mỗi cá nhân tiếp cận không phân

chia lợi ích với các cá nhân khác

Không cạnh trang có nghĩa là sự phân chia hàng hóa

là Không cần thiết Không loại trừ có nghĩa là việc phân chia hàng hóa là Không khả thi

VD: Không khí, nước sinh hoạt, đường đi

3.3.2 Ngoại ứng (Ngoại tác)

• Các vấn đề môi trường là ngoại ứng: Sản xuất

và tiêu dùng gây ra thiệt hại môi trường bên

ngoài giao dịch thị trường

• VD: Chúng ta mua 1 chai nước lọc để uống

nhưng khi uống xong chúng ta không phải trả tiền cho việc xả thải chai nước sau khi uống

3.3.3 Thiệt hại môi trường là một

ngoại ứng tiêu cực

1) Xác định thị trường thích hợp

2) Mô hình hóa thị trường tư nhân về lọc dầu

3) Không hiệu quả của cân bằng cạnh tranh

4) Mô hình chi phí ngoại tác

5) Mô hình hóa chi phí xã hội biên và lợi ích xã hội

biên

6) Cân bằng hiệu quả

7) Đo lường phúc lợi xã hội

8) Phân tích thất bại thị trường

ngày công nghiệp dầu khí trong năm 1995

2) Mô hình hóa thị trường tư nhân về

lọc dầu

• Cung: P = 10 + 0.075Q

• Cầu: P = 42 – 0.125Q

Hàm chí phí tư nhân biên (MPC) và hàm lợi ích

tư nhân biên (MPB) được viết lại như sau:

MPC: P = 10 + 0.075Q

MPB: P = 42 – 0.125Q

3) Không hiệu quả của cân bằng cạnh

tranh

• P = 22$ và Qc = 160

Vấn đề với điểm cân bằng này không tính đến các chi phí ngoại tác đối với xã hội do qua trình khai thác dầu gây ô nhiễm nguồn nước

4) Mô hình chi phí ngoại tác Chi phí ngoại tác biên được giả định như sau: MEC = 0.05 Q

5) Mô hình hóa chi phí xã hội biên và

lợi ích xã hội biên

6) Cân bằng hiệu quả

7) Đo lường phúc lợi xã hội

• Nếu việc sản xuất ra hàng hóa gây ra ngoại tác tiêu cực, thì thị trường sẽ không đưa ra giải

pháp hiệu quả khi có quá nhiều nguồn lực

được phân bổ cho sản xuất Nếu ngoại tác

được tính trong giao dịch của thì trường thì xã hội sẽ có lợi Dĩ nhiên là vấn đề ngoại tác được tính như thế nào để đạt hiệu quả

8) Phân tích thất bại thị trường

• Các doanh nghiệp thường theo đuổi lợi ích tư nhân chứ không phải lợi ích xã hội Nếu chúng

ta xem xét cả vấn đề hàng hóa công và mô

hình ngoại tác, một yếu tố quan trọng để tìm

ra nguồn gốc của tất cả vấn đề môi trường: Đó

3.4 Quyền sở hữu tài sản (Chương

14: EEPSEA Chủ đề 3)

1 Quyền pháp lý

2 Quyền sở hữu chung

3 Quyền sở hữu cá nhân

4 Sự chuyển nhượng

5 Quyền sở hữu cá nhân hay sở hữu tập thể

6 Tập hợp quyền

7 Quyền sở hữu và môi trường

8 Quyền sở hữu so với quyền xã hội và con người

(Chương 4 Sách Luật MT và Chính sách KT Nâng cao)

3.4.1 Quyền pháp lý

• Quyền và nghĩa vụ pháp lý có thể được cho là tồn tại nếu chúng được tìm thấy trong pháp luật hiện hành và nếu chúng được quy định về

xử phạt trong hệ thống tư pháp công cộng

Ví dụ: Quyền sở hữu đất đai được quy định theo pháp luật Nếu cá quyền bị vi phạm sẽ được xử

lý theo pháp luật

3.4.2 Quyền sở hữu chung

VD: Làng cổ đại cho thấy Sở hữu chung không được quan tâm nhiều vì tài nguyên không “khan hiếm” vào thời gian đó

3.4.3 Quyền sở hữu cá nhân

• Quyền sở hữu cá nhân là gì? Ai quy định

quyền sở hữu cá nhân? Ví dụ?

• Chức năng chính của quyền lực nhà nước là duy trì quyền sở hữu Tranh chấp và xung đột giữa các công dân được kiểm soát thông qua các biện pháp pháp lý về tội phạm tài sản và thiệt hại khi vi phạm xảy ra Vì thế, pháp luật nên bảo vệ tài sản tư nhân

3.4.4 Sự chuyển nhượng

• Sự chuyển nhượng về mặt kinh tế là chuyển

nhượng các quyền: Ví dụ: bằng quà tặng, bằng hợp đồng hoặc thừa kế

3.4.5 Sở hữu cá nhân hay sở hữu tập

thể

• VD: Săn bắt nai sừng tấm ở Thụy Điển

Vì các thợ săn có quyền tự do như nhau dẫn đến

sự sản bắt quá mức Vì vậy cần quy định khu vực sản bắn và quyền hạn được săn bắt cho các thợ sản về số lượng

3.4.6 Tập hợp quyền

• Quyền vứt bỏ và sử dụng

• Quyền thặng dư: là quyền hưởng lợi nhuận hoặc nghĩa vụ phải trả những khoản thua lỗ

• Quyền được bồi thường khi tài sản bị xâm hại

• Quyền tự do hợp đồng bao gồm quyền

chuyển nhượng theo hợp đồng hoặc làm quà tặng

3.4.7 Quyền sở hữu và môi trường

• Quyền sử dụng, ví dụ, đất bị giới hạn với luật quy hoạch và phân vùng cấp quốc gia, khu vực

và địa phương Săn bắt, nuôi trồng, phát thải

và xử lý chất thải được quy định giới hạn các quyền của chủ sở hữu

• Quyền đòi hỏi thặng dư được giới hạn bởi các loại thuế

• Quyền thương mại thường bị giới hạn đối với bảo vệ các loài quý hiếm

3.4.8 Quyền sở hữu so với quyền xã

hội và con người

Tuyên bố Rio 1992 bắt đầu bằng 2 nguyên tắc

1) Con người được…hưởng một cuộc sống lành

mạnh và hữu ích, hài hòa với thiên nhiên

2) Các nước có quyền chủ quyền khai khác các

nguồn lực riêng của mình…và trách

nhiệm…không gây thiệt hại cho môi trường của nước khác…

Trích dẫn về Quyền tài sản ở Việt Nam

Điều 53, Hiến pháp 2013 ghi: “Đất đai, tài

nguyên nước, tài nguyên khoáng sản… là tài

sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện sở hữu và thống nhất quản lý” Thực tiễn cho thấy, có quá nhiều bất cập, yếu kém và

cả sự lạc hậu trong mô thức quản trị tài sản

công dẫn đến hậu quả “cha chung không ai

khóc” trước đây và bây giờ là “bi kịch của

chung ”

(http://baodautu.vn/xay-dung-the-che-kinh-te-hay-bat-dau-tu-quyen-tai-san-d34598.html)

Ví dụ minh họa

• Chúng ta có quyền sở hữu gì?

• Hiện nay Giấy phép sử dụng đất (Sổ đỏ) Gồm

có những quyền nào?

 Tại sao chính phủ can thiệp vào các vấn đề môi trường?

 Thất bại thị trường trong việc phân bố và sử dụng tài nguyên thiên nhiên và môi trường

 Việc can thiệp của chính phủ phải đáp ứng hai điều kiện khác nữa:

tốt hơn thị trường hoặc cải thiện vai trò của thị trường

hoạch định, thực hiện, và các chi phí khác

3.5.1 Thất bại chính sách là gì?

 Các chính sách của chính phủ có khuynh hướng tạo thêm các biến dạng trong thị trường tài nguyên thiên nhiên hơn là sửa chữa chúng

 Tại sao?

 Hiếm khi chính quyền xem đó là mục tiêu duy nhất hoặc thậm chí không là mục tiêu chủ yếu của sự can thiệp

 Do không đánh giá đầy đủ các tác động phụ

 Trợ giá và bảo hộ thường tạo ra các đặc quyền

 Làm biến dạng những khuyến khích tư nhân

 Những chính sách không liên quan đến tài nguyên môi trường có tác đông nhiều hơn chính sách môi trường

3.5.1 Thất bại chính sách là gì?

 Phân loại thất bại chính sách:

 Biến dạng những thị trường lẽ ra đang hoạt động tốt (thường đối với các xí nghiệp quốc doanh kém hiệu quả) => Sửa chữa những thứ không đổ vỡ)

 Thất bại trong việc xem xét và nội hóa các ảnh hưởng phụ đáng kể về môi trường lẽ ra là xác đáng

 Can thiệp của chính quyền nhằm sửa chửa hoặc giảm bớt thất bại thị trường, nhưng kết cuộc lại gây

ra kết quả tồi tệ hơn

 Thiếu sự can thiệp ở các thị trường đang thất bại khi mà sự can thiệp rõ ràng là cần thiết

3.5.1 Thất bại chính sách là gì?

 Xảy ra khi các dự án được chọn trên cơ sở đánh giá tài chính hoặc phân tích kinh tế hạn hẹp mà không tính đến việc nội hóa ngoại tác môi trường

 Dự án công là công cụ can thiệp có hiệu quả của chính quyền nhằm giảm những thất bại của thị trường bằng cách cung cấp hàng hóa công, nhưng nếu sử dụng không hợp lý sẽ là nguyên nhân chính của sự biến dạng thị trường:

3.5.2 Thất bại chính sách liên quan

đến dự án

 Do hầu hết các dự án công được tài trợ từ tiền thuế, chúng có khuynh hướng lấn át đầu tư tư nhân cũng như sự tái phân bố nguồn lực Điều này chỉ đúng khi và có ích khi các dự án công đem lại mức sinh lợi cao hơn về mặt kinh tế và xã hội cao hơn so với các dự án tư nhân

 Các dự án công thường có quy mô rất lớn, nên chúng có tác động mạnh vào nền kinh tế và môi trường Cho nên không sử dụng giá kinh tế và lờ đi tác động môi trường dẫn đến thất bại (trong phân tích lợi ích chi phí đầy đủ)

3.5.2 Thất bại chính sách liên quan

đến dự án

 Thất bại chính sách ngành là những chính sách bỏ qua như chi phí dài hạn, những liên kết, và ngoại tác khu vực

 Chính sách rừng:

 Đa số dịch vụ và sản phẩm rừng không có giá, hoặc được định giá dưới mức giá khan hiếm do tài trợ và những thất bại về định chế

 Cách đánh thuế (thường trên cơ sở khối lượng gỗ) khuyến khích phá rừng

 Nhượng đất rừng để khai thác thường quá ngắn không khuyến khích bảo vệ và trồng lại

3.5.3 Thất bại chính sách ngành

 Chính sách rừng:

không phải gỗ và các dịch vụ của rừng đã dẫn đến việc phá rừng quá mức

việc xây dựng các nhà máy kém hiệu quả, lãng phí, thất thoát nguồn thu của chính quyền

trợ cho việc biến một khu rừng thiên nhiên có giá trị thành những khu đồn điền với loại cây có giá trị thấp, kèm theo giảm đa dạng sinh học

3.5.3 Thất bại chính sách ngành

 Chính sách đất đai:

 Thiếu bảo đảm về quyền sở hữu đất đai là một thất bại chính sách nghiêm trọng nhất ở các nước đang phát triển

 Quyền sở hữu chung

 Đô thị hóa và công nghiệp hóa:

 Công nghiệp thường tập trung ở trong hoặc gần trung tâm thành thị do vấn đề lệch lạc cơ sở hạ tầng

 Môi trường đô thị vẫn được xem như một nguồn tài nguyên chung không được định giá

 Thất bại về các chính sách giao thông ở các đô thị lớn

 Chính sách công nghiệp và thương mại:

3.5.3 Thất bại chính sách ngành

 Các chính sách kinh tế vĩ mô thất bại khi chúng thiếu nền tảng kinh tế vi mô hoặc làm ngơ đi các hậu quả đáng kể về môi trường

 Các chính sách tiền tệ, tài chính, ngoại hối, lương tối thiểu, … cũng có những tác động mạnh mẽ vào cách phân phối và sử dụng tài nguyên hơn là các chính sách kinh tế vi mô và khu vực

3.5.4 Thất bại chính sách kinh tế vĩ

mô

3.5 Giải pháp kiểm soát suy thoái môi trường và sự can thiệp của chính phủ

• Hàng hóa công: Sự can thiệp của chính phủ

• Không xác định quyền sở hữu tài sản: Sự can thiệp của chính phủ

3.6 Thảo luận chương 3

• Nguyên nhân của suy thoái môi trường là gì?

• Hàng hóa công là gì

• Thất bại thị trường là gì

• Quyền tài sản bao gồm những quyền nào?

• Thất bại chính sách là gì?

3.7 Câu hỏi

1 Thị trường là gì? Thị trường vận hành theo quy

luật nào? Thất bại thị trường là gì?

2 Ngoại ứng môi trường là gì?

7 Vì sao các vấn đề môi trường ở các nước đang

phát triển lại trở nên nghiêm trọng hơn các

nước phát triển?

3.8 Tài liệu tham khảo

1 Bài giảng Kinh tế Môi trường Bài giảng 3:

Nguyên nhân của suy thoái môi trường

ĐHKT TPHCM

2 Kinh Tế và Quản Lý Môi trường Nguyễn Thế

Chinh Chương 2: Kinh tế học chất lượng môi trường

3 EEPSEA Chương 5: Kinh tế học chất lượng

môi trường

4 Kinh tế môi trường nâng cao: Quyền tài sản