Khóa luận Dấu ấn văn hóa ẩm thực trong sáng tác của Nguyễn Tuân và Thạch Lam

Đây là khóa luận viết về những dấu ấn của văn hóa ẩm thực Việt Nam trong sáng tác của hai tác giả cùng thời đó là nhà văn Nguyễn Tuân và nhà văn Thạch Lam để qua đó ta có thể nhìn nhận một cách rõ ràng hơn về phong cách nghệ thuật và góc nhìn riêng biệt của mỗi nhà văn. Những tác phẩm văn học là một góc nhỏ của niêm tin và tư tưởng của một con người.

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thạc sĩ Hoàng Lê Anh

Ly, người đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình để tôi hoàn thành khóa luậnnày

Đắk Lắk, ngày 04 tháng 5 năm 2016

NGƯỜI THỰC HIỆN

Đinh Thị Thùy Dung

MỤC LỤC

PHẦN MỘT: ĐẶT VẤN ĐỀ 4

1.1 Lý do chọn đề tài 4

1.2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 5

PHẦN HAI: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 7

PHẦN BA: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 9

3.1 Đối tượng nghiên cứu 9

3.2 Phạm vi nghiên cứu 9

3.3 Nội dung nghiên cứu 9

3.4 Phương pháp nghiên cứu 9

PHẦN BỐN: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 11

CHƯƠNG 1 TIỀN ĐỀ VĂN HÓA ẨM THỰC TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN TUÂN VÀ THẠCH LAM 11

1.1 Khái quát chung nét ẩm thực nơi Nguyễn Tuân và Thạch Lam sinh ra 11

1.1.1 Hà thành nơi kết tinh văn hóa truyền thống dân tộc, nuôi dưỡng văn hóa ẩm thực 11

1.2 Sự ảnh hưởng văn hóa Hà thành trong phong cách sáng tác của Nguyễn Tuân và Thạch Lam 17

1.3 Phong cách của Nguyễn Tuân và Thạch Lam 42

1.4 Tiểu kết 21

CHƯƠNG 2 GÓC NHÌN VỀ VĂN HÓA ẨM THỰC TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN TUÂN VÀ THẠCH LAM 23

2.1 Phương thức tiếp cận văn hóa ẩm thực 23

2.1.1 Không gian tiếp cận ẩm thực 24

2.1.2 Cách thức mô tả món ăn 29

2.1.3 Cách thức thưởng thức món ăn 35

2.2 Vẻ đẹp ngôn từ và phong cách độc đáo của hai nhà văn trên 37

2.2.1 Ngôn từ trong sáng tác của Nguyễn Tuân và Thạch Lam 38

2.3 Tiểu kết 50

KẾT LUẬN 52

TÀI LIỆU THAM KHẢO 55

PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ1.1 Lí do chọn đề tài

Có thể nói, trong gần 60 quốc gia và vùng lãnh thổ của châu Á, Việt Namđược xem là một trong những nước có nền văn hóa ẩm thực độc đáo và đa dạng

Sự độc đáo đa dạng trên có được từ những món ăn truyền thống kết hợp vớinhững bí quyết và công nghệ chế biến tinh tế Riêng ẩm thực Hà thành dườngnhư là sự hội tụ của tinh hoa mọi miền, mọi món ăn của vùng đất kinh kỳ nhưphảng phất nét quen quen nhưng khó lẫn với những món ngon trên khắp mọimiền đất nước Đặc biệt nghệ thuật ẩm thực của người Hà thành đã từng làm xúcđộng và hao tổn không biết bao nhiêu giấy mực của các văn nhân, thi khách Vìthế vượt ra khỏi cái phạm trù vật chất, ẩm thực được nâng lên trở thành một yếu

tố văn hóa mang đậm cốt cách tâm hồn dân tộc

Văn hóa ẩm thực trở thành một hiện tượng đẹp, được nâng lên hạ xuốngmột cách đầy trân trọng Các tao nhân mặc khách thể hiện sự sủng ái của mìnhbằng những lời văn nồng nàn tao nhã, lời thơ mộc mạc mà không kém phần

duyên dáng đắm say Hà thành nơi “hội thủy, hội dân và hội tụ văn hóa” đã tạo

ra một Thạch Lam nhạy cảm, trữ tình trong Hà Nội băm sáu phố phường; một

Nguyễn Tuân tài hoa, kiểu cách qua cái nhìn của bậc tao nhân từ Cốm đến miếng

Giò lụa hay bát Phở Vượt qua khuôn khổ của giá trị văn học, những áng văn ấy

trở thành một tài liệu quý giá cho những ai muốn tìm hiểu văn hóa truyền thốngcủa dân tộc đặc biệt là văn hóa ẩm thực Hà thành

Chung quanh miếng ăn, vậy mà cũng phân hóa lắm phong cách nghệ thuậtkhác nhau Ví như Nguyên Hồng là một cây bút viết rất hay về cái ăn Nhưngnhìn chung, ông thành công hơn cả vẫn là khi tiếp cận miếng ăn từ khẩu vị củangười nghèo khổ Nam Cao cũng hay viết về vấn đề miếng ăn và viết bằng tất cảtân huyết của mình Nhưng cái ăn được nhà văn bàn đến là trên phương diện:miếng ăn là miếng nhục Nhân vật của Nam Cao thường bị cái đói, cái nghèo đẩytới chỗ phải vứt bỏ nhân cách, phải bị lăng nhục vì miếng ăn Ấy thế mà cùng

với những năm tháng đó, Thạch Lam hướng đến cho người đọc những phát hiệnmới mẽ và thú vị, nâng vấn đề ẩm thực lên thành một nghệ thuật thanh tao Đặc

biết thông qua tùy bút Hà Nội băm sáu phố phường, Thạch Lam miêu tả thật

sinh động miếng ăn không chỉ là một nhu cầu bình thường của con người màđược gắn liền với sự thưởng thức cái đẹp Còn Nguyễn Tuân lại có cách tiếp cậnmiếng ăn rất riêng không lẫn với ai được Đọc văn Nguyễn Tuân thấy con ngườitrước miếng ăn chẳng những không hèn đi mà còn trở nên sang trọng hơn Chẳngnhững không bị phàm tục hóa mà trở nên có tư cách hơn, có văn hóa, có thẩm mĩhơn, có tâm hồn hơn Ấy là vì Nguyễn Tuân không nhấm nháp miếng ăn bằng vịgiác, nghĩa là tiếp cận nó chỉ như là một của ngon

Thông qua khả năng quan sát tinh tế, nhạy cảm và “cách thức” độc đáo,

Thạch Lam và Nguyễn Tuân đã đem đến cho người đọc, người nghe một cáchtiếp cận mới về văn hóa ẩm thực, tạo nên diện mạo đặc sắc của văn hóa ViệtNam Tuy nhiên, trên con đường hội nhập và giao lưu văn hóa hiện nay Việc ýthức giữ gìn cái truyền thống ẩm thực Hà thành đang có nguy cơ mai một trướcnhững xô bồ, nhốn nháo và lai căng Vì vây, chúng tôi muốn tìm về dấu xưa vớimong muốn níu giữ lại những tinh hoa một thời, muốn khám phá cũng như chia

sẻ một phần văn hóa vốn đã được lưu truyền từ hàng trăm năm nay Đó là lý do

vì sao chúng tôi chọn đề tài khóa luận: “Dấu ấn văn hóa ẩm thực trong sáng tác

của Nguyễn Tuân và Thạch Lam”.

1.2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

Tìm hiểu thế giới ẩm thực trong sáng tác của Nguyễn Tuân và Thạch Lam,

để từ đó giúp người đọc hình dung gần như trọn vẹn về nền ẩm thực phong phúcủa dân tộc Đặc biệt thông qua bức tranh ẩm thực này, người đọc nhận ra giá trịtinh thần, giá trị văn hóa truyền thống của ẩm thực Việt Nam nói chung và ẩmthực Hà Nội nói riêng

Nghiên cứu dấu ấn ẩm thực còn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách tiếp cận

và mô tả món ăn của Nguyễn Tuân và Thạch Lam, dù bằng ngòi bút và theo cách

cảm nhận rất riêng của từng cá nhân nhưng người đọc sẽ tinh anh nhận ra đượcđiểm chung từ sự tự hào, ngưỡng mộ và trân trọng nền ẩm thực nổi tiếng nhãlịch, thanh tao của con người xứ Hà thành trong từng trang văn tinh tế của cácnhà văn.

PHẦN THỨ HAI: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Nhìn một cách bao quát, chúng ta đã nhận ra những tác phẩm của ThạchLam, Nguyễn Tuân đã có một vị trí ổn định trong lịch sử văn học hiện đại Sángtác của hai tác giả này đã được đề cập khá đầy đủ và có chiều sâu đáng kể

Năm 1940, khi đọc Vang bóng một thời, Thạch Lam ngời khen Nguyễn

Tuân là một nhà văn có tài đặc biệt Ông khẳng định Nguyễn Tuân là người đầutiên tìm ra cái đẹp trong quá khứ, biết kính trọng và yêu mến cái đẹp Vì thế, khi

đọc tập tùy bút, nhà văn phát hiện “cái thú uống trà của cụ ngày xưa mang đậm

chất văn hóa, không phải chỉ một cử chỉ ăn uống bình thường, nhưng là một hành vi đặc biệt, có lễ nghi và nhịp điệu rõ ràng, phảng phất giống tục uống trà của người Nhật” [10, tr.229] Cũng vào thời kỳ này, Nguyễn Tuân được Vũ

Ngọc Phan nghiên cứu kỹ hơn cả, nhà nghiên cứu đã đánh giá cao tính chất “đặc

Việt Nam” cùng với lối hành văn “có duyên”.

Đầu năm 1957, Nguyễn Tuân viết bài tùy bút Phở đăng trên tuần báo Văn.

Bài viết đã gây ra nhiều phản ứng khác nhau trong giới cầm bút

Năm 1965, trong bài viết Thạch Lam in trong cuốn Việt Nam văn học sử

giản ước tân biên, Phạm Thế Ngũ cũng nhận ra sự tinh tế của Thạch Lam khi

viết về những ẩm thực: “Ông (Thạch Lam) tả những món ăn với tất cả thị giác,

khứu giác, vị giác, với tất cả tâm hồn mình nữa.” [11, tr.286].

Tháng 12/1971, trên tạp chí Giao Điểm, Vũ Bằng có kể chuyện về Thạch Lam với thái độ đầy xúc động: “anh quý từ chén chè tươi nóng, trang trọng đưa

lên miệng uống gần như một cách thành kính, tiếc từ một cái kẹo vừng rơi xuống đất, nhặt lên phủi bụi rồi cầm lấy ăn một cách chậm rãi như thể vừa nhai vừa suy nghĩ vừa cảm ơn trời đã cho mình sống để thưởng thức một món ăn ngon lành như vậy” [04, tr.363].

Năm 2000, trong luận án tiến sĩ Phong cách văn xuôi nghệ thuật Thạch

Lam, Nguyễn Thành Thi dành một phần nhỏ nghiên cứu về “quà Hà Nội” trong

tùy bút Hà Nội băm sáu phố phường Tác giả luận văn tỏ ra khá tâm đắc về vấn

đề này khi phân tích khá kỹ “nếp sinh hoạt và thú ẩm thực của người Hà Nội” và cuối cùng ông khẳng định vẻ đẹp tập tùy bút và phong cách Thạch Lam: “Hà

Nội băm sáu phố phường mang vẻ đẹp riêng của tùy bút Thạch Lam xinh gọn, hồn nhiên Tươi tắn, linh hoạt Hà Nội băm sáu phố phường cũng bổ sung vào phong cách văn xuôi nghệ thuật của ông một nét mới lạ: sự tươi tắn hồn nhiên bên cạnh sự mực thước, trầm tĩnh, dịu nhẹ khoan hòa vốn có và vốn quen trong truyện ngắn và tiểu thuyết của ông.” [17, tr.192].

Trong bài viết Nguyễn Tuân và cái đẹp, Hà Văn Đức cũng nhận ra Nguyễn Tuân “không tìm thấy cái đẹp hiện hữu trong cuộc đời thực, Nguyễn

Tuân quay trở về tìm kiếm nét đẹp xưa của một thời vang bóng Ông ca ngợi lý tưởng hóa cuộc sống của những ông Nghè, ông Cử…, hay miêu tả những thú vui uống trà, đánh thơ, thả thơ với một cái nhìn thi vị, đượm chất thơ” [10, tr.181].

Trong bài viết Thạch Lam với Hà Nội băm sáu phố phường (hay Thạch

Lam nhà Hà Nội Học), Nguyễn Vĩnh Phúc đánh giá cao khả năng quan sát tinh

tế của Thạch Lam khi nhận ra tác giả này “đã chép sử Hà Nội bằng cái nhìn và

nhịp cảm, cặp mắt và trái tim của người nghệ sĩ, của nhà thơ nặng tình với đất văn vật nghìn năm” [3, tr.640].

Trên đây là một số nhận định, ý kiến của các nhà nghiên cứu, phê bình vềnhững vấn đề cơ bản có liên quan tới đề tài Nhìn chung, các ý kiến này ít nhiều

đã thống nhất trong cách nhìn nhận và đánh giá những sáng tạo và đóng góp củaThạch Lam và Nguyễn Tuân trong lĩnh vực văn hóa ẩm thực Chúng tôi xin ghinhận tất cả những ý kiến trên và xem đó như là những gợi ý quý báu để đi sâu

vào việc tìm hiểu vấn đề

PHẦN THỨ BA: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

Phát hiện ra cái nhìn độc đáo, mới lạ của các văn nhân khi tiếp cận văn

hóa ẩm thưc, một vấn đề nhạy cảm nhưng không kém phần thanh tao Đối tượng

nghiên cứu mà luận văn đề cập đến là “Dấu ấn văn hóa ẩm thực trong sáng tác

của Nguyễn Tuân và Thạch Lam” Ở đây, khía cạnh viết về văn hóa ẩm thực của

Nguyễn Tuân và Thạch Lam sẽ được khám phá, xem xét một cách đầy đủ, đồngthời làm rõ những điểm độc đáo và ấn tượng trong sáng tác của các nhà văn trênbình diện nói trên

2 Phạm vi nghiên cứu

Những áng văn viết về ẩm thực của Nguyễn Tuân và Thạch Lam là không

nhiều Thạch Lam chỉ có tập Hà Nội băm sáu phố phường (1943); Nguyễn Tuân

với dăm bài như; Phở, Cốm, Giò lụa in trong tập Cảnh sắc và hương vị đất nước

(1988); Hương cuội, Chén trà sương, Những chiếc ấm đất in trong tập Vang bóng một thời (1940).

3 Nội dung nghiên cứu

Từ những áng văn viết về ẩm thực trên của Nguyễn Tuân và Thạch Lam

đã giúp độc giả phát hiện ra vẻ đẹp của nền văn hóa dân tộc đặc biệt là văn hóa

ẩm thực Hà thành Từ đó có ý thức hơn trong việc phát huy, bảo tồn những giátrị của tinh hoa xứ sở

Hiểu thêm về phong cách tiếp cận và kỹ thuật miêu tả rất riêng củaNguyễn Tuân và Thạch Lam

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp tiếp cận văn bản: Chúng tôi sau khi tiến hành đọc các tácphẩm của Nguyễn Tuân và Thạch Lam sẽ tìm hiểu nội dung và đặc sắc nghệthuật của văn bản

Phương pháp hệ thống: trên cơ sở phân tích những áng văn ẩm thực củacác nhà văn nói trên, chúng tôi sẽ hệ thống lại để rút ra những nét tương đồng vàkhác biệt.

Phương pháp so sánh: So sánh những nét tương đồng, gần gũi hoặc khácbiết của hai nhà văn Đồng thời kết hợp so sánh với hai nhà văn trên với nhữngnhà văn khác nhằm đưa ra một cái nhìn toàn diện và có cái nhìn chủ quan hơn về

vị trí của Nguyễn Tuân và Thạch Lam trên văn đàn

Phương pháp phân tích tổng hợp: Tất cả những dẫn chứng trong khóa luậnluôn cần có thao tác phân tích bình giảng kèm theo để người tiếp nhận có cáinhìn bao quát, vì vậy tư duy phân tích là không thể thiếu

PHẦN THỨ TƯ: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG 1 TIỀN ĐỀ VĂN HÓA ẨM THỰC TRONG SÁNG TÁC CỦA

NGUYỄN TUÂN VÀ THẠCH LAM

Nếu như trở lại ba thập niên đầu của thế kỷ XX của nền văn học hiện đạiViệt Na, chúng ta như đứng trước cái không khi sục sôi để bứt mình ra khỏi quỹđạo của nền văn học trung đại gò bó nặng nề Như một định mệnh, các nhà văncùng lúc chuyển hướng mạnh mẽ và thể hiện bản lĩnh gai góc nhằm quyết tâmgiải phóng và khẳng định cái “tôi” trước cuộc đời Trong khi hầu hết các nhà vănmiệt mài chạy theo hình tượng anh thanh niên Tây học đầy nhiệt huyết, cuộctranh giành địa vị giữa những quan niệm mới và cũ chưa bao giờ hạ nhiệt…thìvẫn còn đó những nhà văn âm thầm viết về những điều bình dị của cuộc đời, tâmhồn dân tộc luôn phảng phất nhất là phong vị của quê hương, vâng đó khôngchính ai khác ngoài Nguyễn Tuân và Thạch Lam

Mặc dù với văn phong và cảm nhận khác nhau nhưng Nguyễn Tuân vàThạch Lam vẫn chọn cho mình cái đề tài ẩm thực bình dị, không phải ngẫu nhiên

mà bởi chính quê hương đã phần nào nuôi dưỡng tâm hồn của mỗi nhà văn.Chính hương thơm và hơi mát của đất đai làng mạc đã lấp đầy vào thân thể củaNguyễn Tuân và Thạch Lam một chữ tình đằm thắm

1.1 Khái quát chung nét ẩm thực nơi Nguyễn Tuân và Thạch Lam sinh ra

Hà Nội mảnh đất ngàn năm văn hiến, giàu có về sản vật, giàu có về truyềnthống, và đặc biệt là giàu có về bản sắc văn hóa.Văn sĩ và thi sĩ người Hà Nộikhông ít, văn sĩ và thi sĩ viết về Hà Nội càng nhiều Thủ đô dường như luôn đượccác tao nhân mặc khách nâng niu, trân trọng, đặc biệt đối với hai nhà vănNguyễn Tuân và Thạch Lam bởi họ đều sinh ra và lớn lên tại Hà Nội nên Hàthành luôn là niềm tự hào, tự tôn hơn cả

1.1.1 Hà thành nơi kết tinh văn hóa truyền thống dân tộc, nuôi dưỡng văn hóa ẩm thực

Từ bao đời nay, Hà Nội luôn là cái nôi nuôi dưỡng tinh hoa văn hóa cảnước, trải qua từng thăng trầm Hà thành vẫn ngày ngày khẳng định vị trí trungtâm của mình Chẳng phải ngẫu nhiên mà vùng đất kinh kỳ được nhấn mạnh

“hội tụ, thăng hoa của những cái đẹp” bởi từ trong bản thân Hà thành đã phản

ánh một cách phong phú, đa dạng và chân thực truyền thống sinh hoạt văn hóacũng như là nơi hội tụ văn hóa của cả nước đồng thời là điểm giao lưu với nướcngoài Đặc biệt, nơi đây còn là nơi hội tụ, kết tinh, hội nhập rồi nở rộ và lan tỏacủa nền văn hóa Việt Nam trong đó bao gồm văn hóa ẩm thực

1.1.1.1 Văn hóa Hà thành

Từ xa xưa, Hà Nội đã trở thành biểu tượng cho các giá trị văn hóa của dân

tộc, là niềm kiêu hãnh của đất nước Việt Nam “Đất nghìn năm vạn vật”, khẩu

ngữ quen thuộc nói về Hà Nội này đã phản ánh được nhận thức của nhân dân ta

về chiều dày lịch sử của văn hóa thủ đô

Trước thế kỷ XI, Hà Nội đã là một thành thị có tầm cở Từ thế kỷ XI trở

đi, sau khi Lý Thái Tổ chọn làm thủ đô và đặt tên là Thăng Long thì thành phốnày trở thành đầu não chính trị, trung tâm văn hóa của cả nước Là Kẻ Chợ của

cả nước, Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội, khiến cho văn hóa ở đây trong mộtchừng mực nhất định đại diện được cho văn hóa Việt Nam nói chung Xin bànthêm, theo các nhà sử học [11, tr.9] ngoài các tên: Thăng Long, Đông Đô, ĐôngKinh, Bắc Thành, Hà Nội, thì từ xa xưa Hà Nội còn có cái tên dân gian là KẻChợ Xưa kia nhân dân ta phân biệt Kẻ Chợ Là nơi họp chợ nên thường là nơihội tụ các ngành nghề thủ công, mỹ nghệ, để đáp ứng nhu cầu của thị trường Vìvậy, danh Kẻ Chợ vốn có thể dùng để gọi bất cứ thành thị nào Thế nhưng từ lâu,danh từ chung ấy đã chuyển biến thành danh từ riêng để chỉ Thăng Long – Đông

Đô – Hà Nội Kẻ Chợ ở bên bờ sông nhị, sông Tô, sông Kim Ngưu, có nhiều bến

và luôn nhộn nhịp “trên bến dưới thuyền” với biết bao đặc sản được chuyên chở

về đây để làm nên món ăn ngon cho Hà Nội

Tục ngữ ta có câu “Đất lề quê thói” để nói về việc mỗi địa phương, mỗi

vùng quê đều có nhập nề nếp, tập quán, lối sống của mình Đất lề Kẻ Chợ có đặc

điểm nổi bật là “Khéo tay hay nghề”, tinh xảo về các nghề nghiệp, trong đó có

nghệ thuật làm các món ăn Cho nên Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội quả là đãtiếp thu mọi tài hoa của mỗi vùng miền, nhào nặn và nâng lên một tầm cao mớiđáp ứng nhu cầu của con người Hay theo Nguyễn Vĩnh Phúc [24], mảnh đất này

vốn là nơi cạnh tranh, đọ sức, đua tài dữ dội bởi vậy “cái văn minh của Hà Nội

chính là cái bản lĩnh chung của dân tộc cộng với sắc thái riêng của Thủ đô Đó

là sản phẩm đồng thời là động lực để người Thăng Long – Hà Nội sáng tạo ra những thành tựu rực rỡ về các mặt” [24] Do vị trí đặc biệt của mình là “chốn tụ hội trọng yếu của bốn phương đất nước” Hà Nội luôn thu hút, hội tụ tài nghệ của

các bậc anh tài, để rồi mang lại cho mảnh đất này những tinh hoa tiêu biểu đồngthời đào thải những thứ vô bổ, tạp nham và xô bồ

Văn hóa Trung Quốc, văn hóa Ấn Độ, văn hóa phương Tây, đặc biệt làvăn hóa Pháp đã ảnh hưởng không hề nhỏ vào văn hóa nước ta và sự ảnh hưởngtrên thể hiện trước hết và nhiều nhất ở thủ đô Từ đó văn hóa thủ đô làm cho vănhóa vùng miền này hòa nhập với cái đẹp của vùng văn hóa khác một cách dunghòa, đầy khéo léo

Nói cách khác, Hà Nội là sự tổng hòa các yếu tố “hội thủy, hội dân và hội

tụ văn hóa” để tạo nên một mảnh đất có cốt cách và thần thái riêng Hà Nội kết

tinh, hội tụ nền văn hóa Việt Nam trong đó đương nhiên không thể thiếu văn hóa

ẩm thực

1.1.1.2 Hà thành nơi tôn vinh văn hóa ẩm thực

Hà Nội nằm chếch về phía tây bắc của trung tâm vùng đồng bằng châu thổsông Hồng, với vị trí đẹp và địa thế thuận lợi, nơi đây không chỉ có những món

ăn đặc sản được sáng chế và lưu truyền qua nhiều thế hệ của người dân bản xứ

mà nó còn có vô số những món ăn đặc sản từ khắp Bắc, Trung, Nam và quốc tế.

Có lẽ không ở đâu trên đất nước ta mà các món ăn đặc sản lại được phản ánhmột cách phong phú, đa dạng và chân thực như ở Hà Nội

Hà thành là nơi kết tinh núi – sông – sản vật, hội tụ cả những cái ngày xưa

và cái hôm nay, cái ngon ở Hà Nội hình như là dào dạt những hương vị hồn quê.Vào chợ Đồng Xuân ăn một bát bún mọc liền nhớ đến bún mọc của xứ Nghệ vôcùng Cũng như sợi bún hoặc sợi bánh đúc, cũng như là rau sống rau thơm tương

tự, những bát nước chấm lúc mặn lúc nhạt như thế, nhưng vẫn thấy những gìtrùng hợp lưu luyến và những gì hơi khang khác, vừa xa vừa gần Chính nhữngđiều đặc biệt đó đã tạo nên một nét duyên dáng cho ẩm thực Hà Nội

Hà Nội nơi hội nhập món ăn của mọi miền đất nước, từ miền ngược đếnmiền xuôi, từ miền núi đến miền biển Nhưng mọi sự hội nhập ở đây luôn phảitrải qua sự khó tính của người dân thủ đô, thực tế trong ăn uống người Hà Nội

rất sành ăn, “kén cá chọn canh”, biết và thích “ăn ngon mặc đẹp” Chính vì thế,

quà Hà Nội nếu so sánh với nhiều nơi trong nước thì quả thực phải nói là ngon,rất ngon Dù là loại bình dị như xôi, cốm…hay cao sang như chả cá Lã Vọng,bánh Trung Thu…thì người Hà Nội vẫn có cách chế biến và thưởng thức rấtkhác biệt và ấn tượng

Đối với người Hà Nội cái “gu” ăn uống cũng phải cầu kỳ: ăn mùa nào

thức ấy, mùa nóng ăn đồ mát, mùa lạnh ăn đồ nhiệt để cân bằng âm dương và tạothế quân binh giữa cơ thể và môi trường Ví như, Hà Nội tháng 12 trời trở rétngười dân thủ đô chọn lựa các món mang tính nhiệt như: xôi, bánh trôi tàu…haymùa hè về là các món chè thanh ngọt như thạch đen, thạch trắng, đậu đen, thậpcẩm lại lên ngôi

Đặc biệt sự cầu kỳ còn được thể hiện thiên về hình thức, khi thưởng thứccác món Hà Nội, thực khách không chỉ được nếm những hương vị ngất ngây màcòn mãn nhãn với cái thanh lịch trong việc trưng bày món ăn đầy tinh tế Chẳnghạn với món nem rán, nó tưởng chừng đơn giản mà hóa ra lại phức tạp, cầu kỳ

Bánh được cuốn vừa không to quá, yêu cầu rán nhỏ lửa, ngập mỡ, không nonkhông già, thành phẩm đạt chuẩn khi màu sắc nem vàng óng, khi cắn vào vẫncảm nhận được cái giòn của giá, cái béo ngậy của thịt tôm và mùi hành thơmphảng phất, đắc biệt món này ăn ngon nhất vào lúc còn đang nóng mới đảm bảođược cái đạt của thưởng thức.

Mặc dù cái ngon của Hà thành là “cái ngon hội tụ”, tuy nhiên có những

món ăn ta chỉ tìm thấy tại đất Hà thành hoặc nhờ sự tiếp thu và biến đổi mà đặcsản địa phương tăng thêm giá trị, ví như cốm Vòng, xôi lúa Tường Mai, bánhcuồn Thanh Trì, rượu Mơ…tất cả như một nét đẹp mang âm hưởng riêng của HàNội

Người ta nhớ về mảnh đất kinh kỳ là phải nhớ đến cốm, thứ quà mộc mạc,giản dị và thanh khiết của đồng quê nội cỏ Việt Nam, một thức quà mang trongmình hương vị tất cả sự đảm đang, chịu thương chịu khó nhưng đầy tình nghĩacủa người nông dân

Nói về cách thức làm cốm, tất nhiên là rất nhiều vùng quê biết làm nhưngphải thừa nhận không đâu làm ra được hạt cốm dẻo và hương thơm thanh khiếtnhư ở làng Vòng Chẳng thế mà dân gian có câu:

“Cốm Vòng gạo tám Mễ Trì Tương bần, Húng Láng còn gì ngon hơn”

Thực tế, để làm ra được món cốm tao nhã này thì cái công đoạn làm raquả thực gian truân, đầu tiên họ trồng lúa, đợi đến khi lúa khúm ngọn, nhìn hạtgạo vẫn còn ngậm sữa, trắng mờ sương thì ngặt mang về làm nguyên liệu cốm.Chẳng hiểu từ đâu người ta lại dùng lá sen để đựng cốm, hương sen ôm trọnđược hương cốm vào lòng như che chắn, bảo vệ và nâng vẻ đẹp của cốm lên mộtcách tinh khôi Chính vì cái hương đồng gió nội của cốm làng Vòng mà đã làmvương vấn biết bao lòng người, nhất là người xa xứ khi dâng trên tay món quàquý này mà hít lấy hít để hương thơm đất mẹ

Cũng từ những nguyên liệu cốm đặc biệt của làng Vòng chúng ta khôngthể không kể đến bánh cốm gia truyền Nguyên Ninh, gia đình Nguyên Ninh tựcất lấy nước hoa bưởi, chọn vùng đặt cọc mua cốm, mua đậu xanh Cách thứclàm ra một chiếc bánh cốm cầu kỳ đến lạ, khi đã mua được cốm thì họ mangcốm ra giã nhuyễn, hồ nước lá riềng, lá mây cho có màu xanh lá mạ rồi đem xàovới đường trắng, nhân bánh đậu xanh đồ chín cũng mang đi giã nhuyễn và thêmvào những sợi dừa tươi trắng sữa, để từ đó mang lại cho bánh vị bùi của đậu, vịbéo của mỡ cùng với cái ngọt thanh của bánh Tấm bánh vuông vắn được đặttrong lá chuối xanh và quấn lạt màu hồng duyên dáng Từ lâu, những chiếc bánhcốm đã trở thành đồ sính lễ không thể thiếu trong những dịp đám hỏi của người

Hà thành

Đối với người Việt, nhất là người Hà thành thì phở dường như là một mónquà đắt giá Phở tựa như cây đại thụ đã bắt rễ, đâm chồi và lan tỏa khắp vùngkinh kỳ, để từ đó nó trở thành thương hiệu độc tôn mà mỗi khi nhắc đến Hà Nội

là người ta liền nhớ đến

Ngoài những món ăn trên, miếng ngon nơi kinh kỳ còn có vô vàn các món

ăn khác dù bình dị nhưng vẫn luôn tạo ra cái nét riêng chỉ có trên mảnh đất nàynhư: bún ốc, bánh tôm, bánh đúc, kẹo lạc, chè…

Hà Nội có hàng trăm loại quà ngon, đa dạng và phong phú về chủng loại

và cách giao bán Địa điểm buôn bản quả thực khiến khách du lịch ngạc nhiênbởi chỉ cần một khoảng đất hẹp người bán hàng có thể bày đủ mặt hàng mà raohàng Đặc biệt, đại đa số hàng quà đều chọn cho mình cách thức gánh rong vàchính điều này đã tạo ra nét riêng cho Hà thành Quà gánh vừa rẻ lại tiện lợi nênthu hút được lượng khách rất nhiều, từ những điều giản dị và mộc mạc đó đã

phần nào điểm thêm cái độc đáo cho mảnh đất “địa linh nhân kiệt”.

Như vậy, trải qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc, HàNội luôn giữ vị thế trung tâm mọi mặt Trải qua biết bao biến cố lịch sử Hàthành vẫn kiên cường và kiêu hãnh Với một khoảng thời gian dài xây dựng, Hà

Nội quả thực đã tạo ra cho mình một kho tàng ẩm thực tinh túy và mang đậmtruyền thống.

1.2 Sự ảnh hưởng văn hóa Hà thành trong phong cách sáng tác của Nguyễn Tuân và Thạch Lam

Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta vẫn hiểu khái niệm văn hóa một

cách cơ bản đó chính là “văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và

tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử” [14, tr.1100].

Theo quan niêm của UNESCO, “Văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt

về tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống và giá trị, tập tục và tín ngưỡng” [1, tr.10] Đặc biệt trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam,

Trần Ngọc Thêm định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật

chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người sáng tạo với môi trường tự nhiên và xã hội” [15, tr.10].

Về văn hóa ẩm thực, Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng cũng là mộtthành tố trong nền văn hóa dân tộc, bởi ăn uống luôn là một trong những nhu cầu

cơ bản của con người để duy trì sự sống Giống như mọi thủ đô, Hà Nội là nơihội tụ tất cả những gì tiêu biểu của mọi vùng đất nước, chỉ tính từ thời kỳ vănhóa Thăng Long (1010) đến nay cũng đã trải qua hơn nghìn năm tuổi, cả hơnnghìn năm thu hút nhân tài bách nghệ bốn phương, đất nước và giao lưu quốc tế.Chính vị thế và những cơ hội mới đã tạo ra cái riêng rất đổi tinh tế và độc đáo

mà văn hóa ẩm thực Hà Nội là một minh chứng

Không phải ngẫu nhiên mà cả Nguyễn Tuân và Thạch Lam đều viết vềvăn hóa Việt Nam – Hà Nội với một niềm tự tôn và tiếc nuối, trong khi hầu hếtnhững nhà văn cùng thời đang sục sôi đi tìm cái tôi mãnh liệt và chạy theonhững lai căng nhốn nháo Bởi nguyên nhân sâu xa Hà Nội là nơi Nguyễn Tuân

và Thạch Lam cùng sinh ra và lớn lên mặc dù có thể quê ở nơi khác (Thạch Lamquê ở Quảng Nam) chính cái tình nghĩa đó đã mang các ông tìm về cội nguồn

như một lẽ tất yếu ở đời “người tri thức luôn nặng lòng với sự tồn vong của nòi

giống” (Văn Giá)

Chính vì được sinh ra và lớn lên trong môi trường nho giáo mà NguyễnTuân phần nào thừa hưởng được những tinh hoa trong nề nếp đó, bản thân ôngyêu cái đẹp trong khi đời sống đô thị lúc bấy giờ quá xô bồ, quá thất vọng bởi

cuộc sống xã hội “kim khí” đang dần dần manh nha làm xơ cứng tâm hồn con

người Nguyễn Tuân trở về với những giá trị cũ, tìm lại bóng dáng Hà thành quanhững thú vui tao nhã: Thả thơ, đánh thơ, uống trà, chơi hoa Toàn bộ nhữngcon người trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Tuân về Hà Nội hiện lên nhưnhững nghệ sĩ của một thời vang bóng đã qua, những người với những thú chơitinh hao phần nào thổi hồn và làm sống dậy một phần dân tộc, hồn quê nồng nàn

Nguyễn Tuân dành tất cả tình yêu sâu đậm với thiên nhiên và con người

xứ Bắc Ông thực sự say sưa tỉa tót, tô đậm những nét vẽ xưa, một thời đã tàn.Đặc biệt là phong tục uống trà, nét văn hóa lâu đời trong sinh hoạt thường ngàycủa người Việt, từ xa xưa uống trà đã trở thành một thú vui tao nhã, hướng nội

để tịnh tâm, hướng ngoại để kết giao tri kỷ Cho đến nay, cuộc sống năng động

và náo nhiệt hơn càng khiến con người muốn tìm lại những nét đẹp thuần khiết,mộc mạc của trà, thú uống trà vẫn chiếm một vị trí quan trọng trong nếp sốngcũng như hương trà mãi ngát hương với đời

Ông mang trong mình một con người ham học hỏi, bởi vậy bản thân đã kếthừa được nghệ thuật uống trà của người Trung Hoa và nghi thức trà đạo củangười Nhật Bản, bên cạnh đó là sự cầu kỳ trong thưởng thức trà của những nhànho nước Việt Thật không ngoa nếu nói thú uống trà là cả một nghệ thuật bởi để

có một ấm trà nhỏ, người pha phải tỉ mỉ từ chọn trà ngon, nhóm bếp, đun nước,pha trà cho đến cầu kỳ từ việc chọn thời điểm thưởng thức để vừa uống vừa đàmđao Người xưa cho rằng, không gian nơi uống trà phải yên tĩnh, trong lành thì

người thưởng thức mới cảm nhận hết cái ngon cũng như mới thanh lọc được hếttâm hồn, xóa đi cái bon chen của cuộc đời Chính vì tâm đắc cái triết lý của thế

sự mà chúng ta không khó để bắt gặp chi tiết chén trà đạo trong trang văn của

Nguyễn Tuân Trong Những chiếc ấm đất cụ Sáu thể hiện cái tinh túy trong sự

chọn nước pha và ấm trà Có thể khẳng định đây chính là nét nghệ thuật đặc sắctrong cách thường thức trà của các bậc cố nhân xưa, hay Nguyễn Tuân phần nào

đã cho chúng ta thấy kiến thức uyên thâm của mình trong việc giải thích cái thúvui trên

Thạch Lam cũng sinh ra và lớn lên tại Hà Nội, có thể khẳng định trong sốnhững người yêu mãnh đất này thì Thạch Lam là người yêu Hà Nội hơn cả Bởichi nghe cách ông nói, độc giả đã có thể thấy tâm hồn ông đồng điệu với Hàthành cổ kính, ngàn năm văn hiến, tinh tế và thanh lịch Chính dấu ấn về thủ đô

đầy thăng trầm mà Thạch Lam đã cho ra đời tùy bút Hà Nội băm sáu phố

phường vượt thời gian để nếu có ai chưa một lần đặt chân đến cũng có thể hình

dung ra Hà Nội kinh kỳ Với những đặc trưng vùng Hà thành, Thạch Lam cứnhấn nha hết phố này tới phố khác, nhìn, gặp, nghe, hỏi hết chuyện này tới

chuyện khác, toàn những chuyện không ít người cho rằng “không đâu vào đâu”,

ấy vậy mà nó cứ đọng lại trong lòng độc giả Với cái ngữ điệu nhỏ nhẹ và manmác thi vị, tâm hồn dân tộc thấm đẫm và ngọt ngào trong mỗi trang sách, ngôn

từ gọn ghẽ, co duỗi thêm, mềm mại nhưng sâu sắc như mãnh đất hào hoa đậmnét truyền thống Quả thực, vùng đất địa linh nhân kiệt đã nuôi dưỡng và nhàonặn ra con người mang một văn phong nhẹ nhàng mà như gieo vào lòng người

“dịu ngọt chăng tơ đâu đây”.

Thạch Lam luôn chú ý đến những vẻ đẹp bình dị, những vẻ đẹp mộc mạc

nhất của Hà thành Khi Thạch Lam viết: “Người Pháp có Paris, Anh có Luân

Đôn, Tầu có Thượng Hải (…) Chúng ta cũng có Hà Nội, một thành phố có nhiều vẻ đẹp” [8, tr.438] chính điều này đã cho chúng ta đủ nhận ra Thạch Lam

tự hào mảnh đất này đến thế nào Ông trân trọng, yêu mến từ những tấm biển,

mà bản thân chúng đã phần nào bộc lộ nét đẹp nơi đây, những chữ thư pháptruyền thống và được xây dựng từ nhiều thế hệ vun đắp Thạch Lam cũng tự hào

về sự thay đổi của Hà thành vì đó là biểu hiện của văn minh nhưng chính ông

cũng tiếc nuối một Hà Nội cổ kính năm xưa: “Hà Nội đã thay đổi nhiều lắm.

Những phố cũ, hẹp và khất khúc, với những nhà thò ra thụt vào, những mái tường đi xuống từng bậc như cầu thang, những cửa sổ gác nhỏ bé và kín đáo, đã nhường chỗ cho những phố gạch thẳng và rộng của văn minh” [8, tr.445]

Đặc biệt, Thạch Lam còn nhắc đến mảnh đất này với những cảnh vật rấtriêng, rất thủ đô như Hồ Gươm, Tháp Rùa, Đền Ngọc Sơn đó là những nơithiêng liêng biểu trưng cho cả một nền dân tộc Ông còn phục hiện cái văn hóa

sinh hoạt chốn Hà thành từ phiên chợ mát ban đêm, một “phiên chợ của cái mát

mẻ, tươi non, phiên chợ xanh” Những người dân chợ hội tụ đông đúc dưới ánh

đèn lờ mờ và cũng hưởng một không khí gió đông buốt giá, giữa bóng tối tưởngchừng mọi thứ sẽ chìm vào yên ắng ấy thế mà một góc nào đó của nơi đây vẫnnhộn nhịp tiếng bánh xe thồ chầm chậm quay đều trên từng con đường mưu sinh.Hay tiếng rao đêm trên đường phố Hà Nội cũng từng ám ảnh Thạch Lam thuởnào, tiếng rao buồn thảm, yếu ớt và uể oải như hàm một mối thất vọng khôngcùng Cũng chính những điều bình dị trên lại thêm một lần nữa khẳng định tìnhyêu quê hương của Thạch Lam, cái đẹp được ông nhìn ra thật nhỏ bé, phải cómột tâm hồn trân trọng, chuyên tâm tìm hiểu thì mới có thể nhận ra những điềuđặc biệt trên

Qua Hà Nội băm sáu phố phường, Thạch Lam trở thành nhà chép sử đặc

biệt của Hà Nội văn vật Nhưng đó không phải là lịch sử hưng phế của cácvương triều, cũng không phải là một cuốn sách chuyên môn bàn về ẩm thực, mà

đó là lịch sử về cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của dân thành thị, với tất cảnhững nhân vật kỳ khôi, với tất cả những cái vui, cái buồn, cái tức, cái giận nhonhỏ trong xó tối, không tên, không tuổi, không tiếng tăm lưu lại cho đời

Nguyễn Tuân và Thạch Lam viết về Hà Nội vào những năm đầu thế kỷ

XX, cái thời đại lai căng “Tây Tàu nhố nhăng”, cũng chính vì thế cái tự tôn dân

tộc mạnh mẽ hơn bao giờ hết Điều này phần nào khẳng định niềm tự hào vớimột trái tim nặng tình của các nghệ sĩ hướng tới mảnh đất ngàn năm văn hiến.Thể hiện sự yêu mến, bảo tồn những giá trị văn hóa, nghệ thuật cổ truyền củadân tộc và trăn trở trước những biến đổi của thời cuộc Nguyễn Tuân và ThạchLam phần nào góp phần ghi lại những truyền thống văn hóa dù chỉ là một gócnhỏ chỉ để lưu lại lối xưa, một hồn thu thảo đã qua

Đặc biệt với tâm thế của những người con hướng về quê hương, bằngnhững trái tim mặn nồng, Thạch Lam và Nguyễn Tuân đã dùng chính giọng văn

và phong cách của mình để thể hiện cái tự tôn và niềm tự hào về một Hà Nội cổkính

1.3 Phong cách của Nguyễn Tuân và Thạch Lam

“Hà Nội băm sáu phố phường” là áng văn đẹp thể hiện rất rõ phong cách

tâm hồn của Thạch Lam Chỉ với vài ba dòng, vài ba câu mà nhà văn đã vẽ rađược cả hình ảnh về Hà Nội, không phải ở những khung cảnh sôi động, ồn ào,không phải ở những vấn đề xã hội gay gắt mà đó chính là những góc khuất lặng

lẽ của cuộc sống

Nếu như trước cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân đi tìm cái đẹp củathời xưa còn vương lại, đưa ngòi bút của mình điểm qua những từng cái đẹptrong quá khứ Thì sau cách mạng, Nguyễn Tuân vẫn tiếp cận thế giới, con ngườinhưng với một phong thái vừa cổ kính, vừa hiện đại Với một mảng văn chươngnói về ẩm thực không nhiều nhưng Nguyễn Tuân phần nào đã khái quát được cáichiều sâu, bề rộng và tầm cao của văn hóa Trong từng trang văn, Nguyễn Tuânphần nào đã thể hiện được thái độ thành kính, trân trọng các giá trị truyền thống,với ông ẩm thực không chỉ là mảng ăn uống bình thường mà đó chính là một nétvăn hóa đáng trân trọng của dân tộc ta

1.3.1 Thạch Lam với phong cách tinh tế đầy trang nhã

Truyện ngắn của Thạch Lam tựa như một thứ rượu quý, nhẹ nhàng thấmvào hồn người, ngọt ngào và say sưa Thạch Lam vốn là một con người khiêmnhường, nhỏ nhẹ và ít nói ở ngoài đời nhưng lại sâu sắc trong văn chương và rấtnghiêm túc trong nghề nghiệp.

Thạch Lam cũng đã từng thú nhận bản thân ông từng ca tụng hoa liễu, bắtchước những câu văn sáo rỗng nhưng rồi nhà văn sớm nhận ra sự tẻ nhạt, giả dốibởi những hành động đó Ông đã phát hiện nhiệm vụ của bản thân là tìm cái đẹptrong khuất lấp, tiềm tàng trong đời sống hàng ngày Đó là cái đẹp nên thơ, bình

dị, yên ả của làng quê Việt Nam hay góc phố của mảnh đất kinh kỳ trong Hà Nội

băm sáu phố phường.

Hà Nội băm sáu phố phường trở thành tùy bút dành riêng cho vẻ đẹp Hà

Nội của Thạch Lam Xét trong sự nghiệp của nhà thơ, tùy bút này đã trở thànhmột áng văn đẹp thể hiện rõ phong cách tâm hồn Thạch Lam Tùy bút cung cấpcho bạn đọc một lượng kiến thức phong phú, tràn đầy cảm xúc và tươi tắn

Chỉ bằng những mẫu văn ngắn nhà thơ đã thể hiện được cái vốn sốngphong phú và tài hoa của mình Tập tùy bút tràn đầy ý thơ tựa như một bản hòatấu trầm bổng để đem lại cho người đọc một xúc cảm mãnh liệt, từng câu từngchữ như hòa quyện vào lòng người một cách dịu dàng nhưng không kém phầnthuyết phục Điều đó chẳng cần đi đâu xa kiếm tìm, nhà văn chỉ cần lấy cái nhạy

cảm vốn có mà nhìn vào cuộc sống sinh hoạt xung quanh: “những củ xu hào

tròn lớn và màu như ngọc thạch, những củ cải đỏ thắm như màu máu tươi, những củ cà rốt vàng thắm như màu da cam, nằm cạnh những quả cà giái bóng

và tím như men tầu, những quả xu xu xanh ngắt, những củ radis phớt hồng và xinh xắn, mà người ta đoán sẽ ròn tan dưới hàm răng và những thức sau, mà cái

vẻ mặt tươi xanh tốt trông dịu mát và đỡ khát cho thân thể” [8, tr.495] Theo

Thạch Lam: “muốn biết rõ một thành phố, không cần biết những lâu đài mỹ

thuật, những nhà bảo tàng, những tờ báo hay những nhà văn, nhưng cần phải biết những chốn mà dân thành phố ấy ăn chơi.” [8, tr 423] Trong Thạch Lam

mảnh đất Hà Nội là tất cả, hiểu rõ cả người lẫn cảnh, nhà văn tìm hiểu về ẩmthực như một cách tri ân nơi này.

Bằng những dòng văn xuôi có cánh, Thạch Lam đã vẽ ra từng trang văngiản dị, tao nhã và đầy chân thực Từng đặc sản của Hà Nội cứ nhẹ nhàng đượcđiểm qua một cách thiêng liêng nhất, kính cẩn nhất, dường như những trang văn

viết về món ăn đã trở thành những bài thơ êm dịu: “Cốm không phải thức quà

của người ăn vội, ăn cốm phải ăn từng chút ít, thong thả và ngẫm nghĩ Lúc bấy giờ, người ta mới thấy thu lại cả trong hương vị ấy, cái mùi thơm phức của lúa mới, của hoa cỏ dại ven bờ; trong màu xanh của cốm, cái tươi mát của lúa non,

và trong chất ngọt của cốm cái dịu dàng thanh đạm của loài thảo mộc Thêm vào cái mùi thơm ngát của lá sen già, ướp lấy từng hạt cốm một, còn giữ lại cái

ấm áp của những ngày mùa hạ trên hồ.” [8, tr.483] Cứ như vậy, từng thức quà

giản dị như bánh cuốn, xôi, cháo, bánh đậu, cốm…đến chủng loại phong phú nhàbún: bún riêu, bún bung, bún sườn, bún thang, bún ốc…đều được nhà văn tómgọn chưa đầy tám mươi trang nhưng khiến cho người đọc thán phục bởi có thểhình dung gần như trọn vẹn nền ẩm thực Hà thành nổi tiếng cầu kỳ và lịch lãm

Xét trên mặt tùy bút, truyện của Thạch Lam còn khiến chúng ta ấn tượngbởi việc không có cốt truyện Vì vậy, truyện của ông hình như không có dấu vếtcủa kĩ thuật viết văn, điều này cũng dễ hiểu bởi truyện của ông là truyện được kểlại từ những chuyện có thật của cuộc sống xung quanh

Dưới cái ngòi bút nặng về duy cảm này, Thạch Lam dẫn ta vào cái hào

hoa, cái phong nhã của người và sản vật Hà thành: “Quà Hà Nội xưa nay vẫn có

tiếng là ngon lành và lịch sự Ở thôn quê, chút “quà Hà Nội” là của mong đợi,

và tỏ được lòng quý hóa của người cho” [8, tr.422] Cũng theo Thạch Lam “Nếu

là gánh phở ngon – cả Hà Nội không có đâu làm nhiều – thì nước dùng trong…, bánh dẻo mà không nát, thịt mỡ gầu giòn…, chanh ớt và hành tây đầy đủ” [8,

tr.455]

Hàng bún ốc trong mắt Thạch Lam cũng đầy thú vị: “Có ai buổi trưa vắng

hay buổi chiều, đêm khuya, đi qua nhà các cô đào, và các chị em thanh lâu, thấy

họ ăn cái quà ấy một cách chăm chú và tha thiết đến thế không? Nước ốc chua làm nhăn các nét mặt tàn phấn và mệt lả, miếng ớt cay là xoa xuýt những cặp môi héo hắt và khiến đôi khi rỏ những giọt lệ thật thà hơn cả những giọt lệ tình”

[8, tr.460] Giọng văn kín đáo, nhẹ nhàng đi vào lòng người, khởi sâu niềm trắc

ẩn với nỗi buồn thoáng qua vương trên gương mặt các cô gái Do vậy, mà nhiềungười nhận xét Thạch Lam có giọng văn đậm chất thơ

Và khi cơn gió heo may dợn bước ngoài ngõ phố cũng là lúc tiết trời HàNội chuyển dần sang thu, và trong thời khắc này thì nỗi nhớ một thức quà tinh

khiết của mùa thu lại rạo rực: Cốm “Cốm là thứ quà riêng biệt của đất nước, là

thức dâng của những cánh đồng lúa bát ngát xanh, mang trong mình hương vị tất cả cái mộc mạc, giản dị và thanh khiết của đồng cỏ An Nam” [8, tr.483].

Thật tinh tế và mơ màng, cứ thế nhà văn lần lượt điểm qua tất cả những thức quàhiện thời của đất Thăng Long văn vật Từ bún chả, bánh cuốn Thanh Trì, búnbúng, bánh cốm, chè, bánh đậu, bún ốc…Từ những biển hàng, người ta viết chữTây, những chốn ăn chơi, các hiệu cao lầu khách cho đến hàng nước cô Dần, bà

cụ bán xôi…Mọi vật đều bóng lên ánh thơ dưới cái nhìn của Thạch Lam

Bằng chính cái phong cách nhẹ nhàng, thanh thoát, Thạch Lam đã “bất tử

hóa” những cái bình thường, và làm thảng thốt những ai yêu mến Hà thành.

Cũng chính bởi, trong những đoạn văn thanh nhã, nhiều âm vang Ta vẫn nhận ra

sự phập phồng âu lo của Thạch Lam trước sự thay đổi nơi mảnh đất kinh kỳ này:

“Hà Nội đã thay đổi nhiều lắm Những phố cũ, hẹp và khuất khúc, với những

cửa sổ gác nhỏ bé và kín đáo, đã nhường chỗ cho phố gạch thẳng và rộng rãi, với từng dãy nhà giống nhau đứng xếp hàng Thẳng và đúng hàng, đó là biểu hiện của văn minh” [8, tr.422] Lời văn xa ngái như những nốt nhạc trầm buồn

khẽ buông đã gợn lên trong ta không ít tiếc xót, ngậm ngùi Văn Thạch Lamđọng nhiều suy ngẫm Tuy nhiên, không chính vì thế mà triệt tiêu cái bay bổng,

ngược lại vẫn lấp lánh cái nhung, cái tuyết trong từng con chữ Hay là tiếng rao

đêm trên đường phố Hà Nội từng ám ảnh Thạch Lam thuở nào: “Đêm khuya

nữa…Ở các con đường vắng, một bóng người lủi thủi đi, một chấm lửa nhỏ lung lay theo từng bước Chậm chạp và thong thả, bác hàng quà đi nhẹ như chân ma, thỉnh thoảng cất lên một tiếng rao khe khẽ, ngắn và chóng chìm vào quãng tối Giầy giò, giầy giò…” [8, tr.473].

Tiếng rao buồn thảm, yếu ớt và uể oải như hàm một mối thất vọng khôncùng Cái đời tăm tối ấy ở những các đường phố xa, hẻo lánh như không cònmong mỏi chút gì Cả cái thức quà của bác ta cũng vậy: mấy khoanh giò nguội,mấy chiếc bánh giò chưa ăn đã lạnh như sương trên mồ người chết Cho nên bác

cứ đi như thế, mòn mỏi ở các ngõ tối đêm khuya, chả mong bán được cũng chảmong ế, lặng lẽ và chán nản như một linh hồn có tội Đó là tiếng rao bốn nghìnnăm Và có lẽ còn lâu nữa về sau, hình ảnh bác bán hàng lủi thủi đi trong đêmcủa nhà văn vẫn mãi là một ám ảnh thân thương, dễ động lòng người Việt Bởi

nó lặn sâu trong ký ức cộng đồng như một ảnh tượng của quê hương Việt Namngàn đời tảo tần, lam lũ Chính vì thế, đọc văn Thạch Lam độc giả như thấy đâu

đó một làn sương đượm một nỗi buồn sang trọng

Nghệ thuật viết truyện của Thạch Lam đằm thắm mà tinh tế, tất cả nhưlắng sâu vào bên trong Điều này không chỉ thề hiện ở những trang viết miêu tảđời sống nội tâm nhân vật, mà cả khi nhà văn miêu tả chuyện đời thường Nghệthuật miêu tả cảm giác của Thạch Lam đã được tác giả sử dụng đặc biệt thành

công trong tùy bút Hà Nội băm sáu phố phường khi nhà văn viết về những thức

quà của Hà Nội Những món ăn sang trọng hay dân dã đều được Thạch Lammiêu tả rất sinh động, được cảm nhận bằng thị giác, khứu giác và cả vị giác Lốicảm thụ và phân tích qua cảm giác ấy đã tác động mạnh mẽ vào các giác quancủa người đọc, đem lại cho người đọc những phát hiện mới mẽ và thi vị, nângvấn đề ẩm thực lên thành một nghệ thuật thanh tao

Với một khiếu thưởng thức của một người sành sỏi, tinh vi và tế nhị trongnghệ thuật ẩm thực ấy thể hiện rất rõ khi miêu tả các thức quà Hà thành Lối viết

ấy đã đem lại cho những vật rất bình thường một màu sắc quyến rũ khác thường,tạo những cảm giác mới mẻ cho người đọc Miếng ăn giờ đây không chỉ là nhucầu bình thường của con người mà được gắn liền với sự thưởng thức cái đẹp

Văn Thạch Lam cô đọng, hàm súc, ít lời mà có sức gợi tả lớn lao Sức gợitrong văn Thạch Lam được tạo nên bởi lối viết luôn luôn tác động vào trực giác

và cảm giác của người đọc Trong những trang sách Hà Nội băm sáu phố

phường chúng ta đã bắt gặp những mảng màu ấm áp, âm thanh gần gủi của cuộc

sống và mùi vị thơm thảo của những thức quà thành thị Viết về món ăn tưởng dễ

mà không dễ, Thạch Lam không chỉ viết về món ăn, mà còn viết về cả môitrường của món ăn, về người ăn và người bán món ăn, tất cả quyện vào nhautrong một nhịp đập tri kỷ

Thạch Lam tạo cho mình một giọng văn giản dị và giàu sức gợi Bản tínhtrầm mặc, lặng lẽ, phong thái điềm đạm, mực thức và một cuộc sống gần gũi vớithiên nhiên, yêu cái đẹp của cuộc sống, của dân tộc…tất cả những điều đó đã tạocho những tác phẩm của nhà văn một giọng văn thầm thì lắng đọng, thiết tha dịunhẹ Bằng những lối viết trữ tình, nhẹ nhàng, tinh tế của Thạch Lam cho đến nayvăn của ông vẫn làm cho người đọc say mê, bất chấp mọi thử thách của thờigian Thạch Lam chính là người chắt lọc tất cả tinh hoa, cái vẻ đẹp, cái đang trôiqua, cái đang dần mất Những gì còn lại được nhà văn vô cùng trân trọng HồGươm, phố cổ Hà Nội, những chợ hoa, chợ rau đến cả những cô gái làng Vònggánh cốm bán rong trên phố đã được Thạch Lam lưu giữ lại bằng văn của mình

1.3.2 Nguyễn Tuân với phong cách tài hoa và độc đáo

Nguyễn Tuân luôn xông xáo đi tìm những điều mới lạ trong cái thế giớinhiều màu sắc này Trước cách mạng, người nghệ sĩ ấy là kẻ biết chắt chiu làmgiàu cho tiếng Việt và say mê những vẻ đẹp của nghệ thuật, sinh hoạt văn hóadân tộc Sau cách mạng, ông lại tiếp tục đi tìm bản sắc dân tộc, phát hiện ra

những vẻ đẹp mang đậm màu sắc Việt Nam trong điêu khắc cổ, âm nhạc dân tộc,văn hóa ẩm thực…

Con người ấy không chấp nhận sự hời hợt, bằng phẳng; không thíchnhững khuôn sáo gò bó, sự lặp lại đến nhàm chán Chính vì thế mà trong vănchương, Nguyễn Tuân luôn tìm đến sự đặc sắc, độc đáo Chính quan niệm vănchương như vậy nên tác giả đã có một cách nhìn sự vật ở một góc độ mới lạ, góc

độ của cái đẹp

Đến ăn uống, cái việc mà thiên hạ coi là tầm thường, không đáng nói

trong văn chương, ông nâng nó lên thành một sự “thưởng thức của tâm hồn”,

Nguyễn Tuân đã biến những điều tưởng chừng tủn mủn, lặt vặt kia được sốngdậy và mang ý nghĩa có tính tư tưởng cao cả

Ngay cả thú ẩm thực cũng được Nguyễn Tuân nâng lên thành một hiệntượng đẹp và cảm nhận dưới góc độ một người nghệ sĩ tài hoa Đó là cụ Ấm, cụ

Sáu, cụ Kép… những con người biết sống thanh cao, ưa nhàn hạ và đặc “biệt

biết hưởng thụ, nhấm nháp một cách khá trịnh trọng trong cuộc đời”

Xét một phương diện nào đó, giọng văn khề khà có thể làm cho người đọcsốt ruột, mất hứng, nhưng với những tác phẩm viết về ẩm thực của Nguyễn Tuân

nó lại phù hợp Sự cảm nhận tinh tế, văn phong độc đáo kết hợp với sự tài hoauyên bác đã lột tả được tất cả những gì mà ông định nói Lúc nào ông cũng tựtin, điềm tĩnh thể hiện vốn hiểu biết của mình, bộc lộ suy nghĩ thật của mình Cónhững hiện tượng, đối với những cây bút khác tưởng chừng chẳng có gì đángnói, nhưng Nguyễn Tuân thì có thể viết mãi, bàn mãi hết trang này đến trangkhác; khi thì bằng con mắt hội hoạ, điêu khắc, âm nhạc, khi lại soi bằng cặp kínhnhà sử học, nhà địa lí học… Ví như đọc những trang viết về cốm của Thạch

Lam, chúng ta chỉ biết đó là “thức quà đặc biệt riêng của đất nước” nhưng đọc

cốm của Nguyễn Tuân, chúng ta biết rõ nguồn gốc, quá trình làm cốm, các loạinếp dùng làm cốm, cốm trong thời bình ra sao, cốm trong thời chiến thế nào…

Hãy nghe Nguyễn Tuân miêu tả quá trình làm cốm: “Rang mà giòn quá, giã nó