Giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi ở hà nội hiện nay (trường hợp câu lạc bộ sơn ca)

Tính cấp thiết của đề tài Quá trình hội nhập thế giới diễn ra tại Việt Nam từ những năm cuối thế kỷ XX đến nay, đã làm cho một số người hồ hởi về một “thế giới phẳng” có khả năng xóa nh

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN HẢI LIÊN

GIÁO DỤC NGHỆ THUẬT CHO THIẾU NHI HÀ NỘI HIỆN NAY (TRƯỜNG HỢP CÂU LẠC BỘ SƠN CA)

Chuyên ngành: Văn hóa học

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, tài liệu nêu ra trong luận văn là trung thực, đảm bảo tính khách quan, khoa học Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc trích dẫn cụ thể

Nếu có gì sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 2 năm 2017

Tác giả

Nguyễn Hải Liên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC NGHỆ THUẬT CHO THIẾU NHI 8

1.1 Cơ sở lý luận 8

1.2 Thiếu nhi và giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi 14

Chương 2: HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC NGHỆ THUẬT CHO THIẾU NHI TẠI CÂU LẠC BỘ SƠN CA 24

2.1 Khái quát về lịch sử câu lạc bộ Sơn Ca 24

2.2 Thực trạng hoạt động giáo dục nghệ thuật ở câu lạc bộ Sơn Ca 29

Chương 3: GIÁO DỤC NGHỆ THUẬT CHO THIẾU NHI HÀ NỘI CỦA CÂU LẠC BỘ SƠN CA DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA 51

3.1 Ảnh hưởng từ chính sách văn hóa- giáo dục 51

3.2 Tri thức nghệ thuật và tri thức văn hóa toàn diện đối với thiếu nhi 55

3.3 Nhu cầu về nghệ thuật trong đời sống văn hóa đương đại 60

KẾT LUẬN 68

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 71

PHỤ LỤC 73

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quá trình hội nhập thế giới diễn ra tại Việt Nam từ những năm cuối thế

kỷ XX đến nay, đã làm cho một số người hồ hởi về một “thế giới phẳng” có khả năng xóa nhòa mọi khoảng cách nhờ vào “thế hệ công dân toàn cầu”- được hình thành từ giới trẻ năng động, nhanh nhạy trong tiếp cận với khoa học công nghệ hiện đại của toàn cầu cũng như trong tiếp thu văn hóa thế giới, sáng tạo và hưởng thụ các thành quả khoa học của nhân loại Trong khi có người thể hiện sự lạc quan thái quá về tương lai đóng góp của những “công dân toàn cầu” ấy thì thực tế, lại xuất hiện một số vấn đề cần phải xem xét cẩn trọng Chẳng hạn, giới trẻ, ngay từ tuổi thiếu nhi, đã sử dụng những tiện ích

mà internet mang lại không chỉ để giao lưu với nhau, tìm kiếm thông tin, học tập, làm việc, sáng tạo, mà còn dùng làm phương tiện trò chuyện, kết bạn… Song, như nhiều nghiên cứu đã chỉ ra, phương tiện truyền thông hay những thành tựu công nghệ hiện đại cũng có thể gây “nghiện”, làm cho giới trẻ kém hoạt động thể chất, gây căng thẳng, ảnh hưởng tới phát triển tâm- thể- trí Nhận thức được vấn đề này, nhiều cá nhân, gia đình, nhóm xã hội đã quan tâm, tìm những phương cách khác nhau để đưa con em mình hướng tới những giá trị lành mạnh, phát triển toàn diện về mọi mặt (đức, trí, thể, mỹ) Một trong những phương cách phát huy tối ưu tác dụng trong việc phát triển con người thời đại mới là: Giáo dục nghệ thuật Đây được xem là một biện pháp hữu hiệu để xây dựng lối sống lành mạnh và phát triển năng lực sáng tạo cho giới trẻ ngay từ tuổi thiếu nhi, đồng thời còn cung cấp những tri thức về thẩm

mỹ trong nghệ thuật nói riêng và cho cuộc sống nói chung trong bối cảnh thế giới đa dạng các nguồn thông tin, các trào lưu văn hóa như hiện nay

Ngay từ thời cổ đại, các triết gia đã coi việc giáo dục nghệ thuật là một trong những phương thức hiệu quả nhất cho giáo dục con người trở thành

2

người tốt Ngày nay, trong việc giáo dục, bồi dưỡng con người Việt Nam thời đại mới, giáo dục nghệ thuật có vai trò hết sức quan trọng, được xác định trong định hướng chính sách giáo dục quốc gia Đó là, thông qua các cách thức giảng dạy và học tập các loại hình nghệ thuật sẽ góp phần bồi dưỡng, phát triển con người toàn diện, giúp tăng khả năng nhận thức, có thị hiếu thẩm

mỹ, có thêm thuận lợi cho quá trình hoàn thiện nhân cách đặc biệt ở lứa tuổi thiếu nhi Đây cũng là yêu cầu vừa cấp thiết vừa là chiến lược cho giáo dục toàn diện đối với trẻ em để xứng đáng là những người điều hành xã hội trong tương lai

Thực tiễn tại thành phố Hà Nội cho thấy, nhu cầu được làm quen, học tập, sinh hoạt nghệ thuật của thiếu nhi rất lớn, mang tính cấp thiết Đáp ứng lại nhu cầu cấp thiết này, các hoạt động văn hóa nghệ thuật dành cho thiếu nhi ngày càng phát triển nhanh và rộng Các lớp học năng khiếu, trung tâm văn hóa thiếu nhi, Câu lạc bộ nghệ thuật ngày càng mở cửa nhiều hơn Đó là nơi phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu, là nơi tạo môi trường giải trí lành mạnh cũng là nơi giúp rèn luyện các kỹ năng sống cho các em sau những giờ học căng thẳng ở trường Bên cạnh việc học tập, các em còn được tham gia biểu diễn ở nhiều sân chơi nghệ thuật, các chương trình truyền hình, các hoạt động văn hóa cộng đồng… Đây là một trong những môi trường giúp các em trưởng thành hơn rất nhiều từ những sinh hoạt tập thể, từ những cuộc giao lưu văn hóa nghệ thuật

Câu lạc bộ Sơn Ca - Nhà hát Đài tiếng nói Việt Nam là một trong những Câu lạc bộ nghệ thuật đầu tiên ra đời tại Hà Nội, đã và đang là ngôi nhà thân thiết của đông đảo các bạn thiếu nhi Là một cựu thành viên của Câu lạc bộ Sơn Ca (giai đoạn 1997- 2003) và hiện là phụ huynh có con đang tham gia sinh hoạt tại Câu lạc bộ này, tôi đã tìm hiểu những vấn đề có liên quan tới giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi ở Câu lạc bộ Sơn Ca như: nhu cầu xã hội và

3

sự biến đổi nhằm thích ứng với nhu cầu đó, chất lượng giáo dục, hình thức hoạt động, sự tác động của giáo dục nghệ thuật đối với thiếu nhi, phụ huynh học sinh, giáo viên, truyền thông, dư luận xã hội về việc giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi… Tôi muốn xem xét hiện tượng này ở góc nhìn văn hóa từ những mối quan tâm của xã hội đối với lĩnh vực giáo dục nghệ thuật cho thiếu

nhi hiện nay Vì vậy, tôi chọn đề tài “Giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi ở

Hà Nội hiện nay (trường hợp câu lạc bộ Sơn Ca) cho luận văn Cao học Văn

hóa học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Giáo dục nghệ thuật và thiếu nhi là đề tài đã được nhiều công trình đề cập tới, có thể tóm tắt những kết quả nghiên cứu đó như sau :

Trước hết, phải kể đến nhóm công trình nghiên cứu về giáo dục nghệ thuật và giáo dục thẩm mỹ trong hệ thống nhà trường và đơn vị văn hóa thông

tin cơ sở Đó là, công trình Nhà văn hóa thiếu nhi thành phố Hồ Chí Minh với

việc bồi dưỡng năng khiếu nghệ thuật- Luận văn thạc sĩ Văn hóa học của Trần

Thị Kim Định (1997); Vai trò của nghệ thuật trong giáo dục thẩm mỹ, luận án tiến sĩ của Trần Túy (1998); Vai trò của nghệ thuật trong đời sống tinh thần

của con người, Luận án tiến sĩ Triết học của Đào Duy Thanh (2000); Hoạt động giáo dục nghệ thuật của các đơn vị nghệ thuật biểu diễn quốc gia trên địa bàn Hà Nội, Luận án tiến sĩ của Phạm Bích Huyền (2012)…; Nhìn một

cách tổng quát, các kết quả nghiên cứu chủ yếu tập trung trên các phương diện: Về lý luận: các công trình trên góp phần làm rõ khái niệm nghệ thuật

và giáo dục nghệ thuật Bước đầu nghiên cứu công tác giáo dục nghệ thuật cho một số đối tượng cụ thể, đặc biệt là thanh thiếu niên Về thực tiễn: Một vài nghiên cứu đã khảo sát vai trò của các thiết chế văn hóa như Nhà thiếu nhi, Câu lạc bộ trong việc giáo dục thị hiếu âm nhạc cho thiếu nhi; Nghiên

4

cứu vấn đề chính sách đối với việc bồi dưỡng, đào tạo phát triển năng khiếu, tài năng trong một số loại hình hoạt động nghệ thuật

Công trình nghiên cứu về lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn có thể kể đến

Nghệ thuật sân khấu dành cho trẻ em Việt Nam của Phạm Thị Thành (1996)

Từ các hoạt động sân khấu dành cho trẻ em Việt Nam, tác giả đã đi sâu nghiên cứu về tác dụng của nghệ thuật sân khấu dành cho trẻ em, những đặc điểm tiếp nhận nghệ thuật của trẻ em Việt Nam, đồng thời làm rõ sự cần thiết đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa và tính giáo dục trong nghệ thuật sân khấu dành cho trẻ em Năm 2014, luận văn Thạc sĩ Văn hóa học của Thái Thị Phương Hoa cũng đề cập tới giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi được thực hiện

nhưng chỉ khảo sát ở lĩnh vực múa, mang tên “Múa dành cho thiếu nhi hiện

nay”, và chưa khảo sát được toàn bộ các cơ sở giáo dục nghệ thuật ở Hà Nội

Đến nay, các hoạt động giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi vẫn diễn biến đa dạng, đặc biệt trong lĩnh vực âm nhạ (học hát, học đàn)

Như vậy, khi nghiên cứu về sự tác động của nghệ thuật đến xã hội và các thành viên xã hội, nhất là tác động tới sự hình thành và phát triển nhân cách trẻ em, vai trò của nghệ thuật trong môi trường giáo dục văn hóa, đã là những vấn đề được rất nhiều nhà khoa học quan tâm

Ngoài những công trình kể trên, còn một số bài viết đăng tải trên các tạp chí có quan tâm tới việc giáo dục thiếu nhi và sự tác động của nghệ

thuật vào quá trình này Ví dụ, ở bài viết Giáo dục nghệ thuật cho các em

thanh thiếu nhi trong thời kỳ hội nhập (tuyengiao.vn, ngày 13/1/2016), tác giả

Diệp Linh đã nêu lên việc giáo dục nghệ thuật đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách con người Giáo dục nghệ thuật cũng như giáo dục các loại hình, kiến thức khác cần được trau dồi từ rất sớm, nhất là đối với lứa tuổi thiếu nhi, mầm non nhằm đạt được hiệu quả cao Bên cạnh việc đào tạo tại các trường công lập thì việc hình thành nhiều trung tâm

5

giáo dục nghệ thuật là rất thiết thực, có thể đem lại hiệu quả nhằm nâng cao chất lượng đào tạo con người, hướng tới giá trị Chân - Thiện - Mỹ, đáp ứng nhu cầu đối với thời đại hội nhập hôm nay Một số bài báo khác lại phản ánh mặt trái của hoạt động nghệ thuật, giáo dục nghệ thuật dành cho thiếu nhi hiện

nay, như bài “Sự ngộ nhận nguy hiểm về sao nhí” (báo Đại Đoàn Kết),

“Đừng ‘ép duyên’ trẻ em với nghệ thuật” (Thời báo Năng Lượng Mới); “Đâu

rồi, văn học nghệ thuật thuần Việt dành cho trẻ em?” (báo Quân Đội Nhân

Dân); “Học năng khiếu: Không nên ép buộc” (Giáo dục và Thời đại)… Các

tác giả đưa ra một thực trạng của xã hội ngày nay, đó là người lớn không chỉ ngộ nhận về con em mình mà còn làm những đứa con của họ cũng ngộ nhận

về bản thân chúng Sự kỳ vọng của nhiều phụ huynh từ ảo tưởng về con đã vô tình thúc ép trẻ không được sống đúng với tuổi của mình Theo các phân tích trong các bài viết, không có gì “cực hình” hơn khi phải học những thứ trẻ không thích và không có khả năng Theo các tác giả, xã hội đang bị cuốn theo các gameshow truyền hình thực tế bởi những giải thưởng lớn, những màn

“tung hô” của những “anh hùng bàn phím” đã đưa các bé “lên mây xanh” Cha mẹ, họ hàng lấy làm hãnh diện về con cháu mình, “bầu sô” thì bán được nhiều vé, tạo ra những cơn sốt dư luận… trong khi đó, các “sao nhí” được tung hô quá sớm dẫn đến ứng xử coi thường bè bạn, coi thường việc học hành, lúc bất thành sẽ bị suy sụp tâm lý

Có thể thấy, từ các công trình nghiên cứu đến những bài viết liên quan tới vấn đề giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hoàn chỉnh về giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi ở Hà Nội hiện nay, cũng như khảo sát, nghiên cứu về hoạt động dạy, học, biểu diễn nghệ thuật của Câu lạc bộ nghệ thuật từ đó xem xét mối liên hệ giữa giáo dục nghệ thuật với các vấn đề xã hội quan tâm, với giáo dục văn hóa toàn diện và giáo dục kỹ năng sống cho thiếu nhi trong xã hội hiện nay Dù vậy, các kết

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Xem xét khía cạnh văn hóa của việc giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi thông qua các hoạt động của câu lạc bộ Sơn Ca- Hà Nội

Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nêu thực trạng dạy, học và biểu diễn của thiếu nhi sinh hoạt trong Câu lạc bộ Sơn Ca; Tìm hiểu nhu cầu, nguyện vọng của phụ huynh học sinh

và nguyện vọng, cảm nghĩ của học sinh tại câu lạc bộ Sơn Ca

- Đánh giá vai trò văn hóa của giáo dục nghệ thuật trong giáo dục toàn diện cho thiếu nhi ở Hà Nội

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi

Phạm vi nghiên cứu

Các hoạt động giáo dục nghệ thuật (hát, múa) cho thiếu nhi tại Câu lạc

bộ Sơn Ca (Hà Nội) từ năm 2011 trở lại đây và khảo sát một số trung tâm, Câu lạc bộ nghệ thuật khác trên địa bàn Hà Nội như: Câu lạc bộ Họa Mi, Cung thiếu nhi Hà Nội… để có thêm cứ liệu so sánh, đối chiếu, nhận diện rõ hơn thực trạng giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi Hà Nội hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh các tài liệu văn bản (các công trình nghiên cứu đi trước, các bài tạp chí, phỏng vấn được đăng báo, )

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Từ kết quả khảo sát một cơ sở giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi có thời gian hoạt động lâu dài như câu lạc bộ Sơn Ca, luận văn mong có thể bổ sung thêm cho đa dạng hơn các cứ liệu về thực tế giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi

ở Hà Nội ở góc nhìn văn hóa; Luận văn cũng phản ánh các nhu cầu và quan điểm khác nhau của xã hội về giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi, cung cấp một

số thông tin hữu ích cho các nhà quản lý văn hóa giáo dục và giáo viên trong điều hành đa dạng các dạng cơ sở và chương trình giảng dạy nghệ thuật cho thiếu nhi, về sự tham gia của thiếu nhi trong trình diễn nghệ thuật hiện nay

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phần phụ lục, luận văn được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi

Chương 2: Hoạt động giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi tại Câu lạc bộ Sơn Ca Chương 3: Giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi Hà Nội của câu lạc bộ Sơn Ca

dưới góc nhìn văn hóa

Thành về Nghệ thuật sân khấu dành cho trẻ em Việt Nam) thì giới hạn lứa

tuổi thiếu nhi là từ 7- 11 tuổi, sau đó là lứa tuổi thiếu niên từ 12- 17 tuổi [8, tr 18] Cũng có người cho rằng, “thiếu nhi” là từ chỉ hai nhóm trẻ: nhi đồng và thiếu niên, nếu vậy biên độ tuổi của thiếu nhi sẽ vượt khỏi 11 tuổi Lại có một phân chia khác, đó là theo quy định của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, tuy chưa thực thống nhất trên thế giới) thì độ tuổi từ 10- 19 được xếp nhóm “vị thành niên”, và một số nước châu Á cũng quy định nhóm trẻ dưới tuổi 20 là nhóm “vị thành niên” [19] Thực tế khảo sát độ tuổi các em tham gia câu lạc

bộ Sơn Ca lại thấy khác với các xếp loại trên, đó là các em có độ tuổi từ 6 đến

15 tuổi được tham gia vào câu lạc bộ nghệ thuật dành cho thiếu nhi Do vậy, đối tượng khảo sát được lựa chọn cũng theo thực tế này

Nghệ thuật, bao hàm các hình thức khác nhau của hoạt động sáng tạo

như âm nhạc, múa, kịch, văn học, hội họa, điêu khắc, nhiếp ảnh, nghề thủ công… được lựa chọn để chuyển tải ý tưởng, cảm xúc từ hoạt động thực tiễn của con người tạo nên những tác phẩm nghệ thuật thỏa mãn sự thích thú thưởng thức “Tác phẩm nghệ thuật mang giá trị chân- thiện- mỹ, cô đặc tri thức và tình cảm con người, có khả năng nhân vốn sống tình cảm, lý trí con người lên nhiều lần” [6, tr.15]

Nghệ thuật ra đời từ thực tiễn cuộc sống, từ lao động sáng tạo và nhu cầu thẩm mỹ của con người Con người từ lúc sinh ra đến khi trưởng thành, già bệnh đều trải qua một quá trình thay đổi không chỉ về thể chất mà cả

đã tìm ra cách lý giải nghệ thuật rất thoả đáng Những tác phẩm có giá trị đối với đời sống xã hội là tấm gương phản chiếu một cách độc đáo về chiều sâu tâm hồn con người, về cuộc sống hiện tại và hướng tới tương lai theo mục đích lý tưởng của con người

Nghệ thuật là lĩnh vực tập trung một cách cô đọng cái đẹp của hiện thực, đồng thời cũng là công cụ để xã hội tác động đến những khía cạnh thầm kín và sâu xa trong tâm hồn con người, nghệ thuật phản ánh chân thành cuộc sống đồng thời phê phán, đánh giá và tái tạo cuộc sống theo lý tưởng thẩm mĩ của người nghệ sỹ, xây dựng một mô hình - hình tượng cao hơn cuộc sống Nghệ thuật chân chính kích thích “người nghệ sỹ” trong mỗi con người, nghĩa

là xây dựng trong mỗi con người sự nhạy cảm về cái đẹp và lòng mong muốn đưa cái đẹp vào cuộc sống hiện thực Nghệ thuật có thể truyền sang con người nhiều cảm xúc và nghệ thuật lại được tiếp tục sáng tạo trên cơ sở của sự lan truyền này Theo đại văn hào Tônxtôi: "Sự hoạt động của nghệ thuật chính là dựa trên cái khả năng những người này bị lây cảm xúc của những người khác Những cảm xúc hết sức đa dạng, rất mạnh mẽ và yếu ớt, rất có ý nghĩa

và rất nhỏ nhặt, rất xấu xa và rất tốt đẹp, chỉ cần chúng lây lan sang được độc giả, khán giả, thính giả sẽ làm nên đối tượng của nghệ thuật" [16, tr.62]

Về giáo dục nghệ thuật, không giống với các hình thức giáo dục khác

là quá trình dạy- học thụ động một chiều, thầy dạy và trò tiếp nhận, hay thầy

10

giảng giải, chứng minh các học thuyết và trò “phải” công nhận , nghệ thuật chinh phục lòng người thông qua những cung bậc cảm xúc, người học (thưởng thức) được sống trong những số phận, những không gian, thời gian

mà tác phẩm nghệ thuật đem lại Vì vậy, học nghệ thuật không hề bị ức chế bởi tâm lý “bị giáo dục”

Hiện nay, có rất nhiều khái niệm khác nhau về giáo dục nghệ thuật

Theo Tổ chức Americans for the Arts thì giáo dục nghệ thuật là sự truyền dạy

và thiết kế các chương trình trong tất các loại hình nghệ thuật- bao gồm múa,

âm nhạc, nghệ thuật thị giác, sân khấu, văn thơ, nghệ thuật đa phương tiện, lịch sử, phê bình và thẩm mỹ, nhưng lại không giới hạn trong các loại hình nghệ thuật kể trên Thuật ngữ này được dùng theo một nghĩa rộng nhất, bao gồm cả các hoạt động lấy nghệ thuật làm trung tâm và các hoạt động kết hợp nghệ thuật với những bối cảnh trường học và cộng đồng Giáo dục nghệ thuật bao gồm:

- Giáo dục về nghệ thuật: Học sinh được học vẽ, viết văn thơ, chơi nhạc, đóng kịch…

- Giáo dục thông qua nghệ thuật: Học sinh sử dụng các hình thức nghệ thuật để học về các môn học khác trong nhà trường, như sử dụng nghệ thuật múa để học toán [14, tr.12]

Với quan điểm trên, giáo dục nghệ thuật là những cách thức và biện pháp khác nhau giúp người học nhận thức đúng giá trị của các loại hình nghệ thuật để thưởng thức, thẩm nhận và phát triển nó lên những tầm cao mới

Một quan điểm khác lại cho rằng: “Giáo dục nghệ thuật là một hoạt động giáo dục của các chủ thể trong lĩnh vực đời sống tinh thần của xã hội gắn với nghệ thuật, thông qua những hình thức, biện pháp phong phú, đa dạng trong giáo dục nâng cao sự hiểu biết, tri thức, đặc trưng, kỹ năng của con người về phương diện nghệ thuật, nhằm bồi dưỡng và nâng cao năng lực thẩm

Như vậy, với nhiều cách hiểu khác nhau về giáo dục nghệ thuật, có thể thấy, bản chất của hoạt động giáo dục nghệ thuật chính là việc chuyển giao các di sản văn hóa nghệ thuật từ thế hệ này sang thế hệ khác Mục đích của giáo dục nghệ thuật cũng như nhận thức và tình cảm, rèn luyện kỹ năng sống, góp phần hoàn thiện nhân cách con người Về phương thức, có thể tiến hành giáo dục về nghệ thuật và giáo dục thông qua nghệ thuật [10]

Giáo dục về nghệ thuật tập trung vào mục tiêu tạo nên sự hiểu biết, khả năng thưởng thức, thực hành và sáng tạo một loại hình nghệ thuật cụ thể Ở đây, nội dung của hoạt động giáo dục là các tri thức và kỹ năng về nghệ thuật,

ví dụ như dạy vẽ, dạy múa, dạy đàn… Về phương pháp, hoạt động giáo dục này chủ yếu dựa trên phương pháp thực hành với việc hướng dẫn và rèn luyện các kỹ năng của loại hình nghệ thuật cụ thể

Trong khi đó, giáo dục thông qua nghệ thuật lại sử dụng nghệ thuật như một phương thức cung cấp các trải nghiệm sáng tạo mang tính cá nhân cho người học, sử dụng các trải nghiệm này để cải thiện hiệu quả học tập và đạt được mục tiêu giáo dục Ví dụ: sử dụng nghệ thuật âm nhạc để giáo dục về

toán học, kỹ năng sống… như bài hát “Tập đếm” của nhạc sĩ Hoàng Công Sử: “Một với một là hai/ Hai thêm hai là bốn/ Bốn với một là năm…”; hay bài hát “Thằng Tí Sún” của nhạc sĩ Hùng Lân: “Nào có khó gì việc đánh

12

răng/ Cầm bàn chải tựa như kéo đàn, Kem rất thơm ngọt đâu có ngán, Chỉ xoẹt xoạt mấy cái là xong…”

Tóm lại, có nhiều quan niệm khác nhau về giáo dục nghệ thuật nhưng

cơ bản tương đồng về bản chất, mục đích và phương thức thực hiện Song song với xu hướng truyền thống là giáo dục những năng lực của các loại hình nghệ thuật, ngày nay, tiềm năng giáo dục của nghệ thuật được sử dụng trong nhiều điều kiện, với nhiều mục đích khác nhau

1.1.2 Chức năng văn hóa của giáo dục nghệ thuật

Trong thời đại hiện đại hóa, toàn cầu hóa hiện nay, việc chủ động tạo ra những con người phát triển toàn diện và hài hòa tất cả các mặt từ thể chất đến tinh thần, từ đạo đức đến tài năng đang là vấn đề bức thiết đặt ra Vì thế, giáo dục nghệ thuật ngày càng được đánh giá cao trong cuộc sống đương đại

Giáo dục nghệ thuật hỗ trợ, thúc đẩy sự hình thành và xuất hiện hành vi sáng tạo Việc thưởng thức nghệ thuật cũng đòi hỏi sự sáng tạo, bởi để cảm thụ được nghệ thuật thì đơn thuần việc trải nghiệm thành thật các cảm xúc đã chiếm lĩnh tác giả vẫn chưa đủ, mà còn phải khắc phục một cách sáng tạo cảm xúc của bản thân người thụ cảm và chỉ khi đó tác động của nghệ thuật mới được thể hiện đầy đủ Do đó, không phải ngẫu nhiên ngay từ thời cổ xưa, nghệ thuật đã được nhìn nhận như một bộ phận và một phương tiện giáo dục nhân cách văn hóa của con người Ý nghĩa ứng dụng của nghệ thuật xét đến

cùng đều được quy vào tác động giáo dục văn hóa của nó

Trong quá trình tồn tại của nhân loại, không chỉ có việc làm chủ các quá trình xã hội và kinh tế mà còn có cả “việc tôi đúc lại con người” trong đó nghệ thuật sẽ nói lên tiếng nói có trọng lượng và có ý nghĩa quyết định nhất Như vậy, giáo dục nghệ thuật có sứ mệnh đào tạo con người, huy động sức mạnh tồn tại trong cơ thể con người Nhiều nghiên cứu về chức năng của

13

nghệ thuật đã chỉ ra, không có nghệ thuật thì sẽ không có con người mới sáng tạo trong học tập, trong lao động, vì “nghệ thuật là tiếng nói của tâm hồn”

Chức năng văn hóa của giáo dục nghệ thuật là thông qua giáo dục

nghệ thuật giúp định hướng các nhu cầu, xây dựng thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh, góp phần giáo dục lý tưởng sống và để có những hành xử văn hóa

“đẹp” Giáo dục nghệ thuật giúp cho con người có trí tuệ phong phú hơn, đồng

thời có thể nhận thức sinh động hơn các quy luật vận động của thế giới hay những thay đổi trong môi trường sống, môi trường văn hóa Hoạt động giáo dục nghệ thuật không chỉ là hoạt động tâm lý sáng tạo mà hơn thế là thể hiện khát vọng sống, tìm kiếm những giá trị văn hóa trong một thế giới tốt đẹp hơn, con người ứng xử nhân đạo hơn Vì lẽ đó, giáo dục nghệ thuật không chỉ đánh thức năng lực sáng tạo tiềm ẩn của con người mà còn làm cho những kết quả sáng tạo

đó có ích hơn, mang những giá trị nhân văn sâu sắc, giúp phát triển năng lực

sáng tạo văn hóa cùng với việc hướng tới thị hiếu, lý tưởng sống cao đẹp

Các sáng tạo nghệ thuật có giá trị góp phần định hướng, xây dựng nhu cầu thẩm mỹ, nhu cầu nghệ thuật lành mạnh, chính đáng cho con người Trong quá trình hoạt động, nhu cầu thẩm mỹ không ngừng được thỏa mãn và nâng cao, góp phần thúc đẩy sự phát triển nhân cách cá nhân Bên cạnh nhu cầu thưởng thức và sáng tạo cái đẹp mà nghệ thuật biểu đạt, thì đồng thời, giáo dục thẩm mỹ bằng nghệ thuật cũng phê phán triệt để các nhu cầu thẩm

mỹ xa xỉ, giả tạo, hạ thấp nhân phẩm và giá trị vốn có của con người Càng khát khao vươn tới cái đẹp, con người sẽ hạn chế hay kiểm soát được những nhu cầu thực dụng, thô thiển Nghệ thuật khơi dậy ở con người những nhu cầu thẩm mỹ tốt đẹp cũng như những nhu cầu văn hóa lành mạnh Đây chính là nền tảng để nhận rõ được những xúc cảm, thị hiếu thẩm mỹ tích cực, có được những hành xử văn hóa có ý nghĩa

14

Thị hiếu nghệ thuật với tư cách là năng khiếu nghệ thuật, là năng lực đánh giá, lựa chọn, tiếp nhận không chỉ trong cảm thụ mà cả trong sáng tạo nghệ thuật của chủ thể nghệ thuật Thị hiếu nghệ thuật biểu hiện thái độ, tình cảm của con người trước những hiện tượng như cái đẹp, cái xấu, cái bi, cái hài… trong cuộc sống và trong nghệ thuật Biểu hiện phổ biến và quan trọng nhất của thị hiếu là sự đánh giá

Nếu nghiên cứu một cách sâu sắc, thị hiếu của con người bao giờ cũng chứa đựng khát vọng tương đối toàn diện của một thời đại lịch sử Do đó, ở bất cứ chế độ xã hội nào, người ta cũng rất quan tâm tới việc giáo dục thị hiếu thẩm mỹ cho mọi người, nhất là đối với thế hệ trẻ mà nghệ thuật là một phương tiện Ý nghĩa của việc giáo dục nghệ thuật rộng hơn rất nhiều so với việc đưa lại khoái cảm khi trực tiếp cảm thụ một tác phẩm nhất định

Sự định hướng giá trị văn hóa của sáng tạo cái đẹp trong giáo dục nghệ thuật có thể được thể hiện bằng cả hình tượng tích cực và hình tượng tiêu cực Hình tượng tích cực vừa khái quát cái đẹp trong cuộc sống vừa thể hiện khát vọng về sự hoàn thiện nhân cách văn hóa như một khuynh hướng tất yếu của

sự phát triển Vì thế, nó có thể ảnh hưởng tới định hướng giá trị của cả một thế hệ, một thời đại Hình tượng tiêu cực phản ánh cái sai, cái xấu, cái ác trong cuộc sống là để phê phán cái sai, cái xấu, cái ác, hướng con người tới cái đúng, cái thiện, cái đẹp trong các hành xử văn hóa

1.2 Thiếu nhi và giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi

1.2.1 Đặc điểm lứa tuổi thiếu nhi

Tính cách của thiếu nhi

Tính cách của thiếu nhi hình thành do tác động của các kích thích trực tiếp bởi những lý do ngẫu nhiên mà không suy nghĩ và cân nhắc mọi tình huống Vì vậy, không phải tất cả mọi trường hợp thiếu nhi vi phạm nội qui đều được giải thích bằng tính vô kỷ luật

15

Ở lứa tuổi này, các em phục tùng người lớn một cách tuyệt đối và đồng thời cũng rất nhạy cảm với sự đối xử của người lớn Tuổi thiếu nhi là tuổi có nhiều nét tính cách tốt như: lòng vị tha, tính ham hiểu biết, tính chân thực Tính bắt chước cũng là một đặc điểm quan trọng của lứa tuổi này Điều đó, một mặt cũng có tác dụng tốt trong giáo dục, song cũng có một số tác hại như các em không chỉ bắt chước những điều tốt mà cả những điều không tốt Tính cách thường gặp ở thiếu nhi là tính khí thất thường và bướng bỉnh, là hình thức phản ứng lại những yêu cầu mà người lớn đề ra cho nó, chống lại sự cần thiết phải hy sinh cái "nó muốn" cho cái nó "phải làm" Sự bướng bỉnh giữa tuổi thiếu nhi có thể ẩn chứa tính kiên trì bền bỉ và sự khai phá, phát huy nó cần có những cách thức giáo dục phù hợp mà nghệ thuật có thể góp phần

Trong lứa tuổi thiếu nhi, ý chí chưa được phát triển đầy đủ, tính độc lập còn yếu, tính tự chủ, khả năng kiềm chế còn thấp Khi gặp thất bại, trẻ có thể mất lòng tin vào sức lực và khả năng của mình Nhưng dưới ảnh hưởng của giáo dục và dạy học đúng đắn, khả năng điều chỉnh ý chí đối với hành vi được phát hiện, khả năng tự kiềm chế và kiểm soát hành vi của thiếu nhi xuất hiện, những xung động trực tiếp bị nén lại, tính kiên trì và khả năng vượt khó sẽ tăng lên

Tình cảm của thiếu nhi

Ở tuổi thiếu nhi, đời sống tình cảm chiếm ưu thế hơn so với đời sống

nhận thức Thứ nhất, thiếu nhi rất xúc cảm, được thể hiện trước hết ở sự tri

giác, quan sát, tưởng tượng, hoạt động trí tuệ của các em thường đượm màu

sắc cảm tính Hai là, thiếu nhi (đặc biệt 7-8 tuổi) chưa biết kiềm chế những tình cảm của mình, chưa biết kiểm tra sự thể hiện tình cảm ra bên ngoài Ba

là, tình cảm của các em chưa chắc chắn, xúc cảm rất không ổn định, thường

hay thay đổi tâm trạng, hay thiên về xúc động, biểu lộ rất mạnh và trong chốc lát sự vui mừng, hờn giận, lo sợ

16

Ở tuổi thiếu nhi, tình cảm “cấp cao” cũng được phát triển khá rõ nét Tình cảm đạo đức xuất hiện vào giai đoạn giữa tuổi thiếu nhi như tình cảm tập thể, tình cảm bạn bè, tình yêu đất nước, lòng thương người, thật thà, ngay thẳng Tình cảm nghĩa vụ xuất hiện vào giai đoạn cuối tuổi thiếu nhi, nhưng chưa đủ bền vững và hoàn toàn không phải là tình cảm độc lập Tình cảm trí tuệ của thiếu nhi được thể hiện qua tính tò mò, sự ngạc nhiên nghi ngờ khi nhận biết các sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh, sự hài lòng khi đạt được kết quả học tập hoặc thất vọng khi không giải được bài tập Tình cảm thẩm mỹ bộc lộ khá rõ nét khi được tri giác cái đẹp, tuy nhiên khả năng cảm thụ cái đẹp chưa đủ sâu sắc

Hứng thú của thiếu nhi

Trong những năm đầu tiên học tập ở trường phổ thông, hứng thú của trẻ phát triển rất rõ nét, đặc biệt là hứng thú nhận thức, hứng thú tìm hiểu thế giới xung quanh, tính tò mò ham hiểu biết Đầu tiên, ở các em xuất hiện hứng thú đối với những sự việc riêng lẻ, những hiện tượng riêng biệt (ở lớp 1, 2), sau

đó đến các hứng thú gắn liền với sự phát hiện những nguyên nhân, qui luật, các mối liên hệ và quan hệ phụ thuộc giữa các hiện tượng (ở lớp 3, 4 và đặc biệt là lớp 5)

Ở lứa tuổi thiếu nhi có sự phát triển các loại hứng thú như đọc sách, được hình thành cùng với sự phát triển kỹ xảo đọc Ngoài ra, hứng thú kỹ thuật cũng được hình thành nhanh chóng (chủ yếu ở con trai) Ở nông thôn, trẻ bắt đầu thể hiện rõ hứng thú với nông nghiệp Từ lớp 3, các hứng thú học tập, bắt đầu được phân hoá, hứng thú với các bài toán, bài văn, bài thơ hay, bức tranh đẹp Nhưng đặc biệt, trong tuổi thiếu nhi, những khả năng phát triển to lớn về mặt nghệ thuật, thẩm mỹ của trẻ được hình thành Trẻ thường rất thích thú vẽ, nặn, hát, nhạc Việc tổ chức đúng đắn hoạt động này có tác

17

dụng phát triển những tình cảm thẩm mỹ này ở các em Đó là tiền đề để phát triển khả năng văn học, âm nhạc, hội họa ở lứa tuổi lớn hơn

1.2.2 Vai trò của giáo dục nghệ thuật đối với thiếu nhi hiện nay

Nghệ thuật là tấm gương phản ánh trung thực đời sống xã hội loài người,

do đó hoạt động dạy và học nghệ thuật cho lứa tuổi thiếu nhi có tính cấp thiết, không thể thiếu, bởi yêu cầu phát triển toàn diện con người Việt Nam Giáo dục nghệ thuật với mục đích cao cả nhất là hướng tới sự phát triển toàn diện Đức- Trí- Thể- Mỹ Với chức năng và vai trò đặc thù, giáo dục nghệ thuật đang đóng góp tích cực vào quá trình hình thành con người mới ở Việt Nam

Sự có mặt của giáo dục nghệ thuật đóng vai trò quan trọng trong sự

trưởng thành của trẻ em Âm nhạc, hội họa, múa, diễn kịch… đóng góp tích

cực vào việc đào tạo con người toàn diện trong bối cảnh hiện nay của Việt Nam cần nguồn nhân lực vừa có tài vừa có đạo đức nghề nghiệp, do đó giáo dục nghệ thuật là cơ sở tạo nhân cách biểu lộ qua ứng xử trong sinh hoạt Sự hiểu biết đa dạng kích thích mạnh mẽ ý thức nên làm điều tốt đẹp cho mọi người, tránh điều xấu xa có hại đến bản thân, xã hội Khi tham gia trực tiếp vào hoạt động nghệ thuật, các em sẽ tự điều chỉnh hành vi, tìm đến lẽ phải, chân lý, rút ra những bài học về lối sống có văn hóa, từ đó phẩm chất cá nhân, tính cách, năng lực được bộc lộ và sớm hình thành

Song song với các môn học trong trường, lớp, việc học nghệ thuật giúp các em tăng cường thụ cảm về thế giới nội tâm, đời sống tinh thần phong phú, nhanh chóng phát triển, mở mang trí tuệ Các hình khối, màu sắc hội họa luôn thu hút các em tìm hiểu, tạo hiệu ứng so sánh giữa tranh và cuộc sống Âm nhạc vang lên, đem lại ý nghĩa trong mối liên hệ giữa lời ca và mối quan hệ

xã hội, hình ảnh trong nghệ thuật luôn hiện lên vẻ đẹp hướng đến chân- thiện-

mỹ đầy xúc cảm Đó chính là giá trị mà nghệ thuật có được, giống như ống

trình phát triển ngày càng cao trong tư duy Cái bên trong chính là sự nhận

thức, tư duy minh mẫn, khỏe mạnh về tinh thần cùng thể chất Để đạt tới sự hài hòa, phát triển đồng đều, nghệ thuật là cầu nối, là công cụ hữu hiệu giúp trẻ em phát triển nhanh trí lực, tâm lực, thể lực, có đời sống lành mạnh, trở thành người có ích cho xã hội, là nguồn nhân lực tương lai trong công cuộc công nghiệp hóa- hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay Trong đó, chính sách phát triển con người toàn diện đòi hỏi sự nghiệp giáo dục cần cải cách nhanh hơn, phù hợp với tình hình thực tế của đất nước Giáo dục nghệ thuật không chỉ đơn thuần là đánh thức năng khiếu trẻ nhỏ mà còn có vai trò quan trọng và cần thiết để góp phần trang bị một cách cơ bản và toàn diện cho hoàn thiện

nhân cách con người, đặc biệt là thế hệ trẻ khi bước vào đời

Giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi giúp khơi dậy đam mê, phát hiện, hoàn thiện năng lực thẩm mỹ và bồi dưỡng tài năng nghệ thuật tương lai Có thể nói, trong giáo dục nghệ thuật, hệ thống sinh học người như: đôi mắt, đôi tai, diễn biến tâm lý, các bản năng, năng khiếu…là cơ sở quan trọng Tuy nhiên, tự nó- những năng khiếu bẩm sinh chưa đủ để hình thành năng lực thẩm mỹ Để năng khiếu bẩm sinh chuyển hóa, phát triển thành năng lực sáng tạo cái đẹp thì con người cần được giáo dục, rèn luyện công phu qua thực tiễn

19

thẩm mỹ Chính giáo dục nghệ thuật sẽ tạo môi trường thực tiễn giúp con người hoàn thiện năng lực thẩm mỹ hay khả năng phát triển khiếu bẩm sinh

Các hoạt động giáo dục nghệ thuật với hình thức sôi động, hấp dẫn rất

dễ cuốn hút sự chú ý, nhất là lứa tuổi thiếu niên, nhi đồng Thông qua các hoạt động vui chơi, giải trí, học tập, lĩnh hội nghệ thuật, cái đẹp và thẩm mỹ

sẽ thấm sâu vào tâm hồn các em, tạo ra cảm xúc và hứng thú nghệ thuật mãnh liệt, khơi dậy niềm yêu thích nghệ thuật trong các em Qua quá trình học hỏi

và lĩnh hội nghệ thuật, các cảm quan về nghệ thuật cùng với những năng khiếu bẩm sinh của các em sẽ phát triển tích cực Từ đó, tài năng sẽ dần hình thành và bộc lộ rõ nét Từ việc tiếp xúc với nghệ thuật, tìm hiểu về cái đẹp, thưởng thức nghệ thuật và học tập nghệ thuật, các kỹ năng cũng như năng lực thẩm mỹ của trẻ phát triển đến một mức độ nào đó sẽ kích thích các em trở thành những chủ thể sáng tạo cái đẹp và trở thành những tài năng nghệ thuật cho xã hội Tóm lại, với các môn nghệ thuật, học đồng nghĩa với thư giãn sẽ giúp nuôi dưỡng tinh thần và sẽ học tốt hơn các môn học khác, đồng thời nuôi dưỡng tình cảm thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ cho thế hệ tương lai

1.2.3 Một số dạng thức giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi hiện nay

Giáo dục là một trong những nhu cầu cơ bản của con người và phát triển giáo dục là điều kiện cho sự phát triển bền vững Nhận thức được tầm quan trọng đó, Nhà nước ta đã dành cho giáo dục một sự ưu ái nhất định

Trong thời kỳ trước đổi mới, mặc dù rất khó khăn về kinh tế, nhưng giáo dục

vẫn được Nhà nước bao cấp toàn bộ Do vậy, thời kỳ trước đổi mới (1986), ở nước ta chỉ tồn tại dạng cơ sở giáo dục nhà nước, các đơn vị giáo dục nghệ thuật cũng vậy, toàn bộ kinh phí đều do Nhà nước chu cấp, đào tạo ra các thế

hệ nghệ sĩ phục vụ cho cuộc kháng chiến cứu nước và sự nghiệp bảo vệ hòa bình Ở thời kỳ này, các loại hình nghệ thuật được đào tạo đều có mục đích rõ ràng phục vụ cho Nhà nước, các tác phẩm nghệ thuật với chủ đề ca ngợi

20

Đảng, Bác Hồ, dân tộc… Đến những năm gần đây, sự bao cấp này đã tạo ra

sự lãng phí lớn nguồn lực bởi tình trạng “cha chung không ai khóc” Bên cạnh

đó, cùng với sự phát triển của đời sống xã hội, nhu cầu về giáo dục ngày càng lớn, trong khi nguồn lực của Nhà nước có hạn, do đó hệ thống giáo dục chuyển dần sang cơ chế thị trường với việc thực thi chính sách xã hội hóa giáo dục Nhiều dạng cơ sở giáo dục nghệ thuật hoạt động song song đáp ứng nhu cầu của nhân dân, bắt kịp xu thế chung của nhiều nước trên thế giới Từ dạng cơ sở giáo dục nghệ thuật trong các cơ sở nhà nước cho đến cơ sở do tư nhân làm chủ đều có những bước phát triển vượt bậc Ngày càng có nhiều cơ

sở giáo dục nghệ thuật, số lượng và chất lượng giáo viên được tăng cao, số lượng học sinh tham gia học nghệ thuật, sinh hoạt Câu lạc bộ nghệ thuật ngày càng đông đảo

Văn hóa nghệ thuật nói chung được coi là nơi nuôi dưỡng tâm hồn của mỗi con người, là cầu nối, hướng con người tới cái đẹp Trong mọi thời đại, giáo dục đều hướng tới sự phát triển toàn diện nhân cách con người, bao gồm

“đức, trí, thể, mỹ” Ngày nay, yêu cầu về giáo dục toàn diện nhân cách con người vẫn luôn được đặt ra, đặc biệt đối với việc giáo dục nghệ thuật được xem như phương tiện hữu hiệu góp phần xây dựng nhân cách con người

Giáo dục nghệ thuật trong nhà trường

Ngày nay, một trong những mục tiêu được đặc biệt chú trọng, đó là giáo dục toàn diện, tạo sự cân bằng cả về giáo dục đạo đức lẫn trí tuệ, sự hoàn thiện nhân cách cho thế hệ mới Để đạt được mục tiêu dân giàu, nước mạnh không chỉ phát huy nguồn tài nguyên thiên nhiên sẵn có, nguồn lực hiền tài với tri thức cao, rộng về khoa học công nghệ, nguồn lao động mà còn phải phát huy tối đa tiềm năng sáng tạo của nguồn nhân lực Khẳng định tầm quan trọng của việc phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ hội nhập, Nhà nước ta đã đưa ra định hướng: “Xây dựng nền văn hóa và con người Việt

21

Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học… Ở nước ta, cùng với mỹ thuật, âm nhạc là môn học nghệ thuật đã được đưa vào trường phổ thông từ những năm

90 của thế kỷ trước, tuy nhiên mới chỉ tập trung ở một số trung tâm lớn như:

Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng… Hiện nay, các môn học năng khiếu nghệ thuật đã được dành nhiều thời gian, tiết học trong nhà trường hơn và được “phổ cập” trên cả nước Đây là hoạt động cần thiết giúp các em nhỏ bộc lộ được năng khiếu bản thân, giảm bớt căng thẳng của các môn học khác, và là khoảng thời gian các em học sinh được tự tin khẳng định bản thân Nhà trường thông qua những tiết học nghệ thuật đã tìm ra được nhiều hạt nhân văn nghệ cho các phong trào Đoàn- Hội- Đội

Giáo dục nghệ thuật trong các tổ chức nghệ thuật chuyên nghiệp

Các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp không chỉ có chức năng quản lý,

tổ chức các hoạt động trình diễn nghệ thuật, phổ biến rộng rãi giá trị văn hóa

và thẩm mỹ của các loại hình nghệ thuật mà còn bảo tồn, lưu truyền chúng trong đời sống văn hóa- xã hội Đáp ứng nhu cầu đòi hỏi của xã hội, nhiều đơn vị đã mở các lớp, Câu lạc bộ nghệ thuật đào tạo năng khiếu cho nhiều lứa tuổi, trong đó chủ yếu là thiếu nhi Các đơn vị nghệ thuật biểu diễn ở thủ đô

Hà Nội hiện nay có các lớp đào tạo nghệ thuật như: Nhà hát Tuổi trẻ, nhà hát Tuồng Việt Nam, Đoàn Nghệ thuật Ca Múa Nhạc Trung ương… Ở các đơn vị này, thuận lợi lớn nhất là họ có lực lượng nghệ sĩ, diễn viên chuyên nghiệp sẵn có, cơ sở vật chất cần thiết cho giáo dục nghệ thuật đều đã được đầu tư cho việc mở lớp giáo dục nghệ thuật Hơn nữa, việc tổ chức giáo dục nghệ thuật trong các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp mang lại giá trị gia tăng cho các chương trình biểu diễn nghệ thuật, tăng cường sức hấp dẫn của tác phẩm đối với khán giả, công chúng; đồng thời góp phần phát triển khán giả tiềm năng, những người sẽ trở thành lực lượng khán giả then chốt trong tương lai

22

Giáo dục nghệ thuật tại các nhà văn hóa thiếu nhi công lập

Hoạt động của Cung thiếu nhi có nhiều hình thức phong phú và đa dạng, có khả năng thỏa mãn và thu hút nhu cầu văn hóa tinh thần của trẻ em Việc tổ chức các dạng hoạt động phát triển năng khiếu nghệ thuật tại nhà thiếu nhi các quận, huyện, và cung văn hóa thiếu nhi Thành phố đã mang những nét đặc trưng riêng biệt và tùy thuộc vào sự hứng khởi, không gò ép đối với các thành viên tham dự Các em đến sinh hoạt, học tập ở các bộ môn năng khiếu nghệ thuật tại nhà thiếu nhi thông qua các dạng chơi bằng hình thức xem biểu diễn văn nghệ, hay tham gia vào các lớp, các nhóm, Câu lạc bộ năng khiếu ca, múa, đàn, vẽ, kịch, rối Các hoạt động của Cung Văn hóa đáp ứng nhu cầu học tập, vui chơi giải trí của các em Hoạt động bồi dưỡng năng khiếu và giáo dục thị hiếu thẩm mỹ nghệ thuật có quan hệ tương hỗ với nhau Thông qua các hoạt động này, các em được vui chơi theo sở thích của mình, song cũng được đào tạo những kiến thức nền tảng về các loại hình nghệ thuật Đồng thời, những kết quả đó cũng góp phần tạo thành một hành trang vững chắc và quen thuộc để từ đó với khả năng thẩm mỹ được nâng lên, tạo điều kiện thuận lợi để các em bước tiếp, bước sâu vào con đường nghệ thuật Những em có tài năng, khả năng sẽ được bồi dưỡng, phát triển góp phần tạo nên uy tín và chất lượng hoạt động đào tạo cung cấp nguồn cho các trường chuyên nghiệp, đặc biệt là các trường văn hóa nghệ thuật của thành phố và của cả nước

Giáo dục nghệ thuật trong các câu lạc bộ ngoài công lập

Hình thức giáo dục nghệ thuật này được thành lập theo sự tự nguyện của cá nhân, tập thể có mục đích hướng tới sự tiếp cận, tìm hiểu, sinh hoạt và học tập nghệ thuật Các câu lạc bộ nghệ thuật tư nhân thông thường được thành lập nhằm đáp ứng nhu cầu, mong muốn của xã hội tùy từng điều kiện

cơ sở vật chất, trình độ chuyên môn trong giảng dạy các môn nghệ thuật nhất

23

định và cụ thể Với nhiều hình thức tổ chức khác nhau, các câu lạc bộ nghệ thuật ngoài công lập thu hút một số lượng đông đảo không hề thua kém các đơn vị giáo dục nghệ thuật của nhà nước Với phương châm giáo dục nghệ thuật dành cho mọi người, ở mọi lứa tuổi, với mọi trình độ, các câu lạc bộ nghệ thuật tư nhân ngày một phát triển rộng rãi ở khắp mọi nơi

Hình thức tổ chức này đáp ứng nhu cầu học, thưởng thức nghệ thuật ngày càng tăng của xã hội, nhất là nhiều phụ huynh muốn con mình được trang bị các kiến thức về nghệ thuật cũng như xem đó như một phương tiện giáo dục toàn diện, hoặc như một hình thức vui chơi- giải trí cho trẻ, Do đó,

để đáp ứng nhu cầu của số lượng học sinh nhỏ tuổi ngày một tăng, ngoài các Câu lạc bộ nghệ thuật dành cho thiếu nhi được thành lập từ các tổ chức nghệ thuật nhà nước hoặc của các cung văn hóa, nhà văn hóa của các tỉnh, thành phố thì nhiều lớp nghệ thuật do cá nhân các nghệ sĩ tự mở lớp cũng xuất hiện nhiều Tất cả đã làm cho môi trường dạy và học nghệ thuật hiện nay trở nên

đa dạng hơn và cách thức dạy cũng khác nhau ở từng nơi

Tiểu kết chương 1

Nghệ thuật ra đời như một tất yếu và phát triển đồng hành cùng với sự phát triển của nhân loại mà vai trò của nó được thấy rõ trong đời sống tinh thần Đối với trẻ em, thông qua giáo dục nghệ thuật, các em được tiếp xúc, làm quen, được trang bị thêm nhiều tri thức và kỹ năng biểu diễn nghệ thuật

để từ đó được nâng cao năng lực thẩm mỹ, thị hiếu nghệ thuật Giáo dục nghệ thuật còn có ý nghĩa lớn trong việc phát triển toàn diện văn- thể- mỹ của học sinh Cũng với ý nghĩa đó, phụ huynh đã quan tâm đầu tư hơn cho con em mình được tham gia sinh hoạt ở các lớp nghệ thuật Giáo dục nghệ thuật không chỉ dành cho học sinh trong các trường nghệ thuật chuyên nghiệp mà còn được mở rộng bởi nhiều dạng cơ sở đào tạo khác nhau trong và ngoài công lập, với sự tham gia đầu tư của nhiều tầng lớp, thành phần xã hội

24

Chương 2

HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC NGHỆ THUẬT CHO THIẾU NHI

TẠI CÂU LẠC BỘ SƠN CA 2.1 Khái quát về lịch sử câu lạc bộ Sơn Ca

2.1.1 Sự hình thành và phát triển

Đối với bạn nghe đài, chuyên mục thiếu nhi là chuyên mục thu hút được sự quan tâm của nhiều thính giả thuộc nhiều lứa tuổi khác nhau Gần 60 năm trôi qua, với nhiều cung bậc thăng trầm, biến động, nhưng trong ký ức của nhiều thính giả vẫn không thể nào quên tiếng hát của những “chú chim nhỏ” đội Sơn Ca trình bày trên làn sóng Đài Tiếng nói Việt Nam

Được thành lập từ năm 1957 với tên gọi “Đội Sơn Ca”, ban đầu chỉ có

6 em nhỏ hồn nhiên, nhí nhảnh Giọng hát của các em trong veo và vang ngân

đã làm say mê bao thế hệ bạn nghe đài Thời kỳ đầu mới thành lập, Sơn Ca là

“Đội quân thường trực”, tiếp nhận tập luyện các sáng tác mới các ca khúc dành cho thiếu nhi của các nhạc sĩ để thu thanh phát trên sóng của Đài Tiếng nói Việt Nam Giữa thời điểm chiến tranh chống Mỹ ác liệt (những năm 1960-1970’), thiết bị thu thanh của Đài còn rất hạn chế, các bài hát phải được tập rất kỹ rồi mới tổ chức thu thanh Những bản thu âm đầu tiên như “Tấm ảnh Bác Hồ” của Mộng Lân, “Chiếc khăn hồng” của Lê Đình Lực, “Quê em bừng sáng” của Mộng Lân, “Em là mầm non của Đảng” của Mộng Lân… đã ghi dấu ấn sâu đậm trong trái tim của thính giả cho tới tận hôm nay Nhiều nhạc sĩ như Văn Chung, Phan Huỳnh Điểu, Hồ Bắc, Hoàng Nguyễn, Nguyễn Xuân Khoát, Phạm Tuyên, thường xuyên đến tham dự các buổi sinh hoạt của đội Từ đó, Sơn Ca lại là động lực để các nhạc sĩ sáng tác thêm nhiều bài hát hay dành cho các em thể hiện như: “Bài ca chữ S”, “Lúa thu” của nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát; “Nếu ai hỏi em”, “Lượn tròn lượn khéo” của nhạc sĩ Văn Chung; “Tiến lên đoàn viên”, “Em được nghe kể chuyện Bác Hồ” của

sĩ ưu tú Mỹ Bình - giảng viên ưu tú của khoa thanh nhạc Nhạc viện Hà Nội, NSƯT Thúy Hà, NSUT Thanh Lam đều là những đội viên đội Sơn Ca, góp phần cho sự lớn mạnh và phát triển của đội

Đội Sơn Ca ngày nay dưới sự quản lý của Nhà hát Đài Tiếng Nói Việt Nam, đang từng ngày hoàn thiện để thích ứng với sự phát triển chung của xã hội Với đội ngũ giáo viên trẻ và nhiệt huyết, câu lạc bộ Sơn Ca luôn cố gắng mang đến cho các em những giá trị tinh túy của âm nhạc, tạo một môi trường sinh hoạt âm nhạc vui tươi và bổ ích Các em vừa học vừa thu thanh những bài hát mới tại một trong những phòng thu thanh của Nhà hát Đài tiếng nói Việt Nam, đồng thời được tham gia biểu diễn trong rất nhiều sự kiện như

“Giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt”, cuộc thi “Tiếng hát Sơn Ca” Đó

cũng chính là cơ hội giúp các em được trải nghiệm và trưởng thành hơn trong quá trình sinh hoạt nghệ thuật tại câu lạc bộ

Đội Sơn Ca nay là câu lạc bộ Sơn Ca trực thuộc Nhà hát Đài tiếng nói Việt Nam, được hình thành nhằm giúp cho thiếu nhi mở rộng kiến thức, rèn luyện

kỹ năng, bồi dưỡng tinh thần tập thể để cùng với Nhà trường thực hiện mục tiêu giáo dục “hình thành và phát triển toàn diện nhân cách của thế hệ trẻ, đào tạo những con người có văn hóa, có tính sáng tạo đồng bộ với ngành nghề, phù hợp với sự phân công lao động của xã hội” Câu lạc bộ Sơn Ca với chức năng tập hợp, giáo dục thẩm mỹ cho thiếu nhi và phát hiện, phát triển năng khiếu, nhân tài đã hoạt động hết sức tích cực và thu hút sự tham gia của thiếu niên nhi đồng trên địa bàn thành phố Hà Nội

26

Câu lạc bộ Sơn Ca- Nhà hát đài tiếng nói Việt Nam là một trong các địa chỉ được phụ huynh tin tưởng trong thời gian qua trong lĩnh vực giáo dục nghệ thuật Là một đơn vị có tuổi đời thành lập từ rất lâu, nhưng liệu chất lượng giáo dục nghệ thuật, hình thức hoạt động và các yếu tố phục vụ công tác giáo dục nghệ thuật có được đảm bảo hay không? Các bạn nhỏ tham gia học tập có thực sự hào hứng hay chỉ tham gia vì sự “ép buộc” của cha mẹ?

Câu lạc bộ Sơn Ca được duy trì hoạt động thường xuyên hàng tuần vào các ngày trong tuần từ 19h đến 21h Cho tới nay, đã có trên 6000 lượt học viên tham gia học tập, sinh hoạt tại Câu lạc bộ với độ tuổi mở rộng từ 3 đến

15 tuổi Tại câu lạc bộ, các bạn thiếu nhi sinh hoạt thành các nhóm lớp phân theo độ tuổi và sở thích như: lớp Sơn Ca nhí (4- 6 tuổi), lớp Sơn Ca (6- 15 tuổi), lớp âm nhạc và vận động (bao gồm múa cơ bản và nhảy hiện đại) Câu lạc bộ có duy nhất 1 cơ sở tại ngõ 41- phố Vọng, quận Hai Bà Trưng- Hà Nội,

là câu lạc bộ có tuổi đời lâu nhất trong hoạt động giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi Câu lạc bộ thường xuyên tổ chức các hoạt động giáo dục, văn hoá, văn nghệ vui chơi bổ ích… thu hút và đáp ứng nhu cầu, sở thích của đông đảo thiếu nhi Câu lạc bộ Sơn Ca hoạt động thường xuyên, số lượng học viên trung bình mỗi lớp dao động từ 15- 20 học sinh Vào những dịp nghỉ hè, số lượng học sinh đông hơn, dao động từ 30- 35 học sinh một lớp

Học phí ở câu lạc bộ Sơn Ca là 300.000 đồng/tháng cho lớp thanh nhạc

và 400.000 đồng/tháng cho lớp âm nhạc và vận động Có thể thấy đây là một mức phí tương đối bình dân cho một câu lạc bộ nghệ thuật cho lịch sử lâu đời

và có thương hiệu, uy tín lớn như vậy Kết quả khảo sát một vài câu lạc bộ nghệ thuật trên địa bàn thành phố Hà Nội cho thấy, mức học phí của câu lạc

bộ Sơn Ca so với mặt bằng chung có rẻ hơn Đây cũng là một trong những thuận lợi để cơ sở thu hút được đông đảo học sinh tham gia Theo chị Bích Hằng- một phụ huynh học sinh tham gia câu lạc bộ Sơn Ca cho rằng, mức học

27

phí để học âm nhạc tại câu lạc bộ là rất phù hợp với đa số học sinh: “Mình đã

cho con theo học thanh nhạc ở câu lạc bộ Sơn Ca được 3 năm Đối với mình, mức học phí này thấp hơn hẳn các câu lạc bộ khác như Họa Mi, Sol Art… mà chất lượng lại rất ổn…” [phỏng vấn ngày 06/10/2016] Chị Ngọc Mai- một

phụ huynh học sinh khác cũng cho rằng học phí ở câu lạc bộ Sơn ca rất phù hợp với đa số thu nhập của các gia đình hiện nay, hơn nữa còn phù hợp với tâm lý trẻ

“Tôi đã cho con tham gia một lớp học riêng của thầy giáo thanh nhạc, mức giá là 100.000 đồng cho một buổi Tuy nhiên, con tôi không thích thú Nhờ bạn giới thiệu, tôi biết đến Câu lạc bộ Sơn Ca, mức giá 300.000 đồng một tháng, tuần 2 buổi, tôi thấy thấp hơn nhiều so với việc học ở lớp tư nhân

mà con có hứng thú hơn vì ở câu lạc bộ có các bạn cùng học rất vui” [phỏng

vấn ngày 06/10/2016] Từ nhiều năm qua, Câu lạc bộ Sơn Ca với vai trò là một môi trường giáo dục ngoài nhà trường cho thiếu niên nhi đồng trên địa bàn thành phố Hà Nội đã trở thành một địa chỉ uy tín của các bạn nhỏ yêu thích nghệ thuật âm nhạc tại Hà Nội Đa số các em tham gia sinh hoạt tại Câu lạc bộ đều ở độ tuổi Thiếu niên và Nhi đồng, là học sinh thuộc khối Tiểu học, Trung học cơ sở và mầm non (từ 3-15 tuổi- biên độ tuổi có sự mở rộng hơn so với quy định trước đây ) Hầu hết thành viên của câu lạc bộ Sơn Ca đều là những em có sở thích về nghệ thuật ca, múa Rất nhiều em có năng khiếu đã tìm đến để được bồi dưỡng, phát triển khả năng của mình và đã trưởng thành lên rất nhiều từ các hoạt động giáo dục nghệ thuật kết hợp với giáo dục thẩm

mỹ nơi đây

2.1.2 Cách thức hoạt động và đội ngũ giáo viên

Câu lạc bộ Sơn Ca được điều hành bởi một bộ máy nhân sự được phân công, theo dõi đảm nhận các mặt công tác Chủ nhiệm câu lạc bộ- bà Trần Minh Thư là người thiết kế, điều hành, quản lý chung và tổ chức thực hiện

28

các kế hoạch hoạt động theo định hướng hoạt động của ban lãnh đạo nhà hát Đài Tiếng nói Việt Nam Cùng với bà là ban chủ nhiệm xây dựng các đội nhóm chuyên ở các lĩnh vực nghệ thuật: Ca múa, dân ca, kịch- sân khấu; Theo dõi về mặt nghiệp vụ chuyên môn, tình hình giảng dạy, học tập sinh hoạt của các lớp nghệ thuật và nhóm năng khiếu; Tổ chức các hoạt động phát hiện phát triển năng khiếu và các hoạt động giáo dục hình thành nhân cách các em một cách hoàn thiện nhất; Tổ chức các hoạt động giao lưu, biểu diễn nghệ thuật, các cuộc thi tìm hiểu, các trò chơi và trực quan… Chị Minh Thư nói:

“Bản thân tôi từ khi tiếp quản đội Sơn Ca từ nghệ sĩ ưu tú Thúy Lan đã

rất cố gắng nỗ lực để phát triển thành câu lạc bộ, bắt nhịp với xu thế của xã hội Ban chủ nhiệm câu lạc bộ nghĩ ra nhiều phương cách nhằm quảng bá cho các hoạt động của Câu lạc bộ bên cạnh những hoạt động truyền thống như thu thanh hay đi biểu diễn các chương trình của Nhà hát Mức phí khi chuyển sang hoạt động theo hình thức câu lạc bộ cũng thay đổi so với trước đây, bởi câu lạc bộ phát triển nhiều nhóm lớp và có thêm nhiều giáo viên và đầu tư về cơ sở vật chất để đáp ứng nhu cầu học tập các môn năng khiếu khác như nhảy múa, kịch sân khấu, dance sport, trình diễn thời trang…” [phỏng

vấn ngày 06/10/2016]

Đội ngũ giáo viên âm nhạc của câu lạc bộ gồm hai giáo viên chính thức

và hai cộng tác viên Lớp âm nhạc hoạt động dưới hình thức dạy và học thanh nhạc Hai giáo viên trong lớp âm nhạc đều là những người được đào tạo chính quy tại khoa thanh nhạc trường Cao đẳng Nhạc- Họa Trung ương (nay là Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương) Giáo viên và cộng tác viên âm nhạc của câu lạc bộ đều là những người trẻ tuổi, nhiệt tình, có phương pháp truyền đạt dễ hiểu, cuốn hút Với tuổi đời từ 25- 30, cùng nhiều kinh nghiệm tích lũy được trong quá trình dạy học, giáo viên lớp Âm nhạc được đánh giá là năng

nổ, nhanh nhẹn, yêu trẻ và khá tâm huyết với nghề

29

Việc tổ chức các lớp năng khiếu vừa là hoạt động thường xuyên của câu lạc bộ, vừa là nguồn thu chủ yếu giúp Câu lạc bộ duy trì các hoạt động còn lại Các lớp năng khiếu của câu lạc bộ được chia làm 4 nhóm, với 4 lớp sinh hoạt đều đặn hàng tuần, gồm: 2 lớp âm nhạc, 2 lớp múa Mỗi một nhóm nghệ thuật có 2 giáo viên giảng dạy và 2 cộng tác viên chuyên môn Hoạt động này được tiến hành rất chu đáo, bài bản và tạo hứng thú cho thiếu nhi

Từ các lớp năng khiếu, Câu lạc bộ sẽ tuyển chọn và nhặt ra những hạt nhân nòng cốt vào đội bồi dưỡng năng khiếu nghệ thuật để tiếp tục bồi dưỡng thêm năng khiếu cho các em Không những thế, Câu lạc bộ còn đầu tư dàn dựng và tạo điều kiện cho các em tham gia biểu diễn nghệ thuật, tổ chức các hoạt động văn hóa văn nghệ nhằm đáp ứng nhu cầu hưởng thụ, nâng cao đời sống thẩm mỹ của các em thiếu nhi: song song với việc đào tạo và xây dựng đội nhóm, Câu lạc bộ còn tổ chức các hoạt động văn hóa văn nghệ để tạo môi trường thể hiện bản thân và gây hứng thú cho các em Các hoạt động bao gồm: Tổ chức các liên hoan, hội thi, hội diễn nghệ thuật thiếu nhi trong các dịp như tết Thiếu nhi 1/6, tết Trung Thu, ngày 20/10, 8/3, 20/11… Với nhiều hoạt động đa dạng, kết hợp nhuần nhuyễn giữa giáo dục, giải trí và bồi dưỡng năng khiếu

2.2 Thực trạng hoạt động giáo dục nghệ thuật ở câu lạc bộ Sơn Ca

2.2.1 Hoạt động của các lớp năng khiếu

a Lớp âm nhạc

- Chia lớp

Lớp âm nhạc được chia làm 2 lớp nhỏ, sử dụng chung một phòng học, sinh hoạt xen kẽ nhau theo buổi học Lớp bé (tuổi nhi đồng) học các buổi tối thứ 2, 6, lớp lớn (tuổi thiếu niên) học các buổi tối thứ 3, 5 Phòng học âm nhạc rộng 30m2 gồm 3 dãy ghế, một đàn piano và một đài cassette Đàn piano

là dụng cụ thiết yếu nhất giáo viên sử dụng để luyện thanh và dạy giai điệu

30

cho các em Đài cassette dùng trong việc làm quen với ca khúc và quá trình các em tập phong cách biểu diễn bài hát theo nhóm hoặc cá nhân Nhìn chung, việc trang bị cơ sở vật chất cho hoạt động giáo dục âm nhạc khá đầy

đủ cho việc học hát (thanh nhạc)

Sinh hoạt văn hóa nghệ thuật là một nhu cầu theo sở thích của các em nhỏ, thực tế cho thấy, các bạn nhỏ đang tham gia sinh hoạt tại câu lạc bộ Sơn

Ca nhu cầu rất đa dạng, khi được hỏi, mỗi bạn nhỏ lại cho một câu trả lời khác nhau về chất lượng giảng dạy, nhu cầu học tập, giáo viên, cơ sở vật chất tại câu lạc bộ… Những suy nghĩ, ý kiến của các em tuy có giống nhưng cũng khác so với phụ huynh của mình về cơ sở nghệ thuật này, cho thấy nó đã đáp ứng nhu cầu của bậc phụ huynh trong ý nguyện để các em có thêm những mối quan tâm mới, đồng thời mở rộng kiến thức Chẳng hạn nhận xét của chị Bích Hằng, một phụ huynh học sinh:

“Mình cũng không biết ở những câu lạc bộ khác cơ sở vật chất cho

lớp thanh nhạc như thế nào Nhưng qua tham khảo các lớp mà mình xem trên Youtube, Facebook thì mình thấy ở đây trang bị đàn piano để học, chứ không phải là đàn Oocgan Lớp học trước đây ở tầng 1 hơi bị ẩm thấp nhưng từ khi sửa phòng âm nhạc trên tầng 2, các con được học lớp mới rất sạch sẽ, khang trang” [phỏng vấn

ngày 06/10/2016]

Tuy nhiên, có những phụ huynh cho con đi học nhưng lại không quan

tâm đến cơ sở vật chất của lớp: “Mình chỉ cần con mình có nơi để thoải mái

vui đùa mà không xem điện thoại, tivi thôi chứ mình không biết gì về nghệ thuật nên cũng không để ý lắm đến giáo viên hay cơ sở vật chất gì cả”- Anh

Văn Quang, một phụ huynh học sinh khác đã nói [phỏng vấn ngày 04/10/2016]

31

Các bạn nhỏ theo học tại câu lạc bộ lại có cái nhìn rất vô tư khi đề cập

tới cơ sở vật chất của câu lạc bộ: “Mới đầu khi đến đây, con tưởng là con sẽ

được học trong phòng rộng lớn như một cái nhà hát, lớp học sẽ rất đông, nên khi vào lớp con hơi thất vọng một chút vì lớp nhỏ hơn rất nhiều, với lại cũng chỉ có 20 bạn Hơi ít ạ” (Bạn Tuấn Kiệt, 12 tuổi, học sinh) Em Thùy Linh

(11 tuổi, học sinh) lại nói: “Con rất yêu các thầy, các cô ở câu lạc bộ Thầy

Tú hát rất hay, giọng hát của thầy vang khắp cả phòng, thầy đánh đàn giỏi lắm ạ, bài nào mới thầy cũng đánh đàn được luôn ạ” [phỏng vấn ngày

06/10/2016] Em Ngọc Minh (4 tuổi, học sinh) lại nói: “Con thích đi học hát,

vì được luyện thanh rất vui… Mí mi mì, má ma mà… Thầy Tú dạy con hát phải mở to miệng, hít hơi vào bụng thật nhiều” Với em Tuấn Kiệt (12 tuổi,

học sinh) thì: “Con thấy thầy Tú hát hay nhưng mà đôi khi hơi nghiêm khắc ạ

Chúng con mà không hát đúng là thầy tỏ vẻ không hài lòng ngay” Em

Phương Thảo (11 tuổi, học sinh) lại thích thú: “Từ khi con được mẹ cho đi học

thanh nhạc con thấy yêu đời hơn, hát được nhiều bài mới mà ở trường không

có Thầy Tú và cô Thư đều dạy rất hay ạ” [phỏng vấn ngày 06/10/2016]

Ngoài ra, trong tổ chức các lớp hoặc chia nhóm năng khiếu, sở trường thì việc trò chuyện với trẻ là một cách làm quen, tiếp cận với trẻ là yêu cầu tiên để giáo dục nghệ thuật cho thiếu nhi Chị Minh Thư- chủ nhiệm câu lạc

bộ Sơn Ca nói:

“Việc trò chuyện với học sinh cũng là một hình thức giáo dục mềm dẻo, giúp giáo viên dễ dàng truyền đạt các kiến thức về âm nhạc cho học sinh Học sinh sẽ nhớ nội dung bài giảng thông qua việc trò chuyện nhanh và lâu hơn là với không khí giảng giải thông thường Ngoài ra, khi tiếp cận, gần gũi với học sinh, giáo viên thường khuyến khích các em tập luyện, đặc biệt là những em nhút nhát.” [phỏng vấn ngày 04/10/2016]

32

Hoặc như anh Anh Tú (Giáo viên dạy lớp Âm nhạc) nói:

“Tuổi thiếu nhi phần lớn đều thích thể hiện mình, nhưng không phải em nào cũng bộc lộ điều đó Có những em rất thích thể hiện giọng ca nhưng vì tâm lý nhút nhát chỉ dám hát nhỏ và thậm chí không dám hát trước nhiều bạn trong lớp Nhưng khi các thầy cô gần gũi với các em, trò chuyện, tâm tình với các em, khuyến khích các em thể hiện mình sẽ giúp các em vượt qua được tâm lý của bản thân, mạnh dạn thể hiện và phát huy khả năng của mình Tôi thường xuyên dùng cách này để giúp các bạn học sinh, đặc biệt khi phụ huynh nói bạn ý nhút nhát, rụt rè và các bạn học sinh nhỏ tuổi chưa đi học” [phỏng vấn ngày 06/10/2016]

Nội dung các hoạt động

Các nghiên cứu về vai trò của nghệ thuật nói chung và âm nhạc nói riêng đối với trẻ em đều cho là các hoạt động nghệ thuật có tác dụng giáo dục thẩm mỹ, tạo ra đời sống văn hóa lành mạnh, góp phần phát triển trí tuệ và thể chất cho trẻ Giáo dục âm nhạc được thực hiện sẽ nâng cao khả năng thực hành, giúp trẻ cảm thụ nghệ thuật thông qua các tác phẩm âm nhạc Không những thế, âm nhạc là một nhu cầu trong đời sống tinh thần của trẻ Trẻ em tham gia ca hát là được tự hoạt động để nhận thức thế giới xung quanh và bản thân mình Bằng ngôn ngữ đặc thù của mình như giai điệu, nhịp điệu, tính chất chặt chẽ về tiết tấu, sự hài hoà về âm thanh, âm nhạc giúp học sinh mở rộng tầm hiểu biết thêm phong phú về kinh nghiệm sống, cảm giác xúc động

sẽ mang đến giá trị thẩm mỹ mới mẻ, tác động mạnh mẽ giúp phát triển óc tưởng tượng và có tác dụng giáo dục tình cảm, đạo đức cho trẻ em

- Dạy và học

33

Câu lạc bộ Sơn Ca đã tổ chức rất nhiều hoạt động phong phú, phục vụ cho việc dạy và học bộ môn âm nhạc Các hoạt động này được tiến hành dựa trên các phương pháp giáo dục đặc biệt của các giáo viên âm nhạc:

+ Sử dụng phương pháp trực quan thính giác: là hình thức đặc thù của giáo dục âm nhạc Trong đó giáo viên cho học sinh nghe những bài hát hay, giai điệu phù hợp với lứa tuổi, ca từ trong sáng gần gũi với đời sống tình cảm của các em Từ đó, học sinh nghe, cảm nhận và thích thú Các em sẽ có phản ứng ngay với âm nhạc như: Vỗ tay theo nhịp, lắc lư theo tiếng nhạc hát theo giai điệu, thậm chí nhảy múa… Lắng nghe tiếng nhạc cho phép các em khám phá ra cơ thể mình có thể làm được những gì và nhận biết cơ thể có thể làm thế nào trong không gian Ở mọi lứa tuổi, kinh nghiệm về âm nhạc và sự di động có thể bồi đắp khả năng ngôn ngữ và lắng nghe, sự phối hợp hoạt động giữa các phần của cơ thể và kỹ năng bày tỏ cảm giác qua từ ngữ và hành động Điều này khơi lên niềm yêu thích âm nhạc, sự hứng khởi trước hoạt động âm nhạc của các em Bởi thế, các bài hát, bản nhạc này sẽ nằm trong số những bài hát, điệu nhạc mà các em nhớ lâu nhất, yêu thích nhất và hay hát lại nhất Vì vậy, việc định hướng thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh nằm ở chính hoạt động này và giáo viên là người có vai trò quan trọng nhất

Trong một quý, các em sẽ lần lượt được nghe các bài hát theo chủ đề: Thầy cô- Gia đình- Bạn bè- Mái trường- Thiên nhiên Trong đó, các bài hát có tiết tấu nhanh, sôi nổi được xen kẽ với các bài hát có tiết tấu chậm, nhẹ nhàng, tình cảm để đảm bảo sự hài hòa và phong phú về nội dung và hình thức học tập Phần lớn, các bài hát của câu lạc bộ đều là những bài hát hay và mới nhất của lứa tuổi thiếu nhi với ca từ trong sáng, giàu tính nhân văn của các nhạc sĩ viết cho thiếu nhi như Nguyễn Văn Hiên, Trương Quang Lục, Thanh Tùng,

Lê Quốc Thắng

34

Qua phương pháp này, các em phát triển được khả năng tư duy từ những động tác tự mình tạo ra khi nghe nhạc, phân biệt được các âm thanh khác nhau như trống, kèn, đàn, sáo… trong các bản nhạc mà mình được nghe

để rồi các em phát triển tình cảm qua cách biểu lộ cảm xúc khi nghe nhạc Một điều đáng yêu nhất là âm nhạc, thông qua lời bài hát, các em hiểu được ý nghĩa của bài hát đã phản ánh cuộc sống cũng như những ước mơ, đặc biệt là cảm nhận về các câu văn, lời thơ hay tác động tới việc dùng ngôn ngữ của các

em Các em được giáo dục một cách tự nhiên về lòng yêu thương con người, yêu thiên nhiên, thú vật, lễ phép với mọi người, vâng lời ông bà cha mẹ, biết giúp đỡ bạn bè, giữ gìn môi trường xung quanh mình… Có thể nói, việc nghe nhạc luôn luôn tốt cho trẻ ở bất cứ hoạt động nào, đặc biệt là giáo dục Qua

đó, các em vừa được định hướng thẩm mỹ âm nhạc, vừa phát triển cảm xúc

âm nhạc, khả năng nghe, cảm nhận tiết tấu và giai điệu trong âm nhạc Bạn

Khôi Nguyên (9 tuổi, học sinh) hóm hỉnh nói: “Con rất thích việc trước khi

học một bài hát nào đó, thầy cô lại cho chúng con đọc lời trước Chúng con vừa đọc vừa nhớ được lời bài hát mà còn lại có thêm các câu văn hay để viết vào bài tập làm văn ở lớp Hôm trước con được cô giáo khen viết bài văn tả quê hương rất hay ạ Con đã lấy lời bài hát “Cánh đồng tuổi thơ” để viết ạ”

Hay như Tiên Tiên (10 tuổi, học sinh) đã nói: “Con thích mỗi tuần được học

một bài hát khác nhau ạ Mỗi khi được học bài mới chúng con đều reo lên”;

Bạn Ngọc Anh (5 tuổi, học sinh) lí lắc trả lời khi được hỏi về việc học âm

nhạc qua việc nghe các giai điệu bài hát: “Con được gõ hai cái phách để giả

làm tiếng trống và con tự hát bài con thích nhất khi các bài thầy cô cho con nghe” [các phỏng vấn ngày 13/12/2016]

Khảo sát một số câu lạc bộ nghệ thuật khác cũng thấy, ở các câu lạc bộ việc cho học sinh nghe những bài hát hay, giai điệu phù hợp với lứa tuổi, ca

từ trong sáng gần gũi với đời sống tình cảm của các em là khá phổ biến Hầu

35

hết các trung tâm, câu lạc bộ đều dùng phương pháp này, nhận được sự hưởng ứng và thích thú của học sinh Xen kẽ với việc nghe, các thầy, cô giáo ở Câu lạc bộ Sơn Ca lại như những người bạn thân tình của các bé, thầy và trò cùng tìm hiểu nhau qua việc trò chuyện với các em, các thầy cô sẽ nắm rõ hơn tâm

lý, tính cách, sở thích và sở trường của từng em Từ đó, các thầy, cô sẽ có những kế hoạch cụ thể trong việc phân chia đối tượng ra thành các nhóm nhỏ, chọn bài hát, hướng dẫn tập hát cho từng nhóm để tăng hiệu quả trong quá trình các em tập luyện Điều này xuất phát từ lý do ở lứa tuổi thiếu nhi, giọng hát vẫn chưa phát triển ổn định, vì thế chất giọng và cách hát của các em không đồng đều mà rất đa dạng Các giáo viên có thể chia giọng hát của các

em thành các loại như sau: (1) Giọng vang, sáng, khỏe, hơi chói; (2) Giọng vang êm nhẹ, có âm sắc dễ chịu; (3) Giọng tối, mờ, nhỏ, hay rung; (4) Giọng

rè, hơi khàn và trầm Quãng giọng của các em trong độ tuổi 6, 7, 8 ở nốt La (Quãng tám nhỏ) tới nốt Si (Quãng tám 1); Các em trong độ tuổi 9, 10, 11, 12

từ nốt Sol (Quãng tám nhỏ) tới nốt Si (Quãng tám 1); Độ tuổi 13, 14, 15,16 là tuổi phát triển và thay đổi về thể chất và sinh lý nên giọng các em tùy vào sự phát triển của cơ thể mà có cữ giọng khác nhau Việc phát hiện và chia nhóm theo chất giọng, cữ giọng cho các em rất quan trọng Nó giúp giáo viên dễ dàng hơn trong việc khắc phục nhược điểm và phát huy các nét đẹp trong giọng hát của trẻ

+ Thực hành nghệ thuật: là quá trình giáo viên tổ chức cho trẻ tập hát, vận động theo âm nhạc, chơi trò chơi, thực hành biểu diễn, hoạt động sáng tạo… Trong các giờ tập hát, các thầy cô lớp âm nhạc đều cố gắng dạy cho các em trình bày tự nhiên, diễn cảm bài hát trên cơ sở rung cảm thực sự nội dung tác phẩm bằng những kỹ năng ca hát thông thường như: tư thế hát, cách lấy hơi

và giữ hơi thở trong khi hát, hát rõ lời, cách hát đồng đều khi hát tập thể hay hát nhóm Dạy hát là một quá trình giáo dục âm nhạc bao gồm: Luyện giọng,

em mạnh dạn hơn, có ý thức học hỏi lẫn nhau đồng thời kích thích sự phấn đấu rèn luyện Tập bài hát cá nhân lại giúp các em cảm nhận sâu sắc hơn về

âm nhạc, giúp các em có cơ hội rèn luyện, trau chuốt giọng hát và thể hiện khả năng của bản thân Sau mỗi một bài hát được học xong, giáo viên ôn lại bài cho các em, tập hát cho các em nhiều lần theo nhóm hoặc cá nhân, sửa cho các em những đoạn hát chưa hay và rèn luyện kỹ năng ca hát cho từng cá nhân Trong quá trình ôn tập, các thầy cô lớp âm nhạc vận dụng khá nhiều hình thức ôn khác nhau như: hát đuổi, hát đối đáp, hát nối tiếp, hát nhạc điệu của bài hát bằng các âm tượng thanh như: tiếng đàn (tinh - tang), tiếng kèn (tò

- te), tiếng trống (tung - tùng)… Quá trình ôn tập giúp các em nhớ giai điệu và tiết tấu của bài hát tốt hơn, đồng thời làm phong phú thêm cho cách thể hiện bài hát, giúp tăng hứng thú và sự yêu thích của các em đối với bài học

37

Các trò chơi âm nhạc cũng là một hoạt động thú vị mà các thầy cô trong lớp âm nhạc đã tốn không ít công sức và tâm huyết để tìm tòi, sáng tạo Hoạt động này giúp học sinh ôn tập được những bài hát đã học, thể hiện khả năng nhạy bén trong âm nhạc, rèn luyện và thể hiện giọng hát của bản thân Đây được coi là hình thức giáo dục tổng hợp, giúp các em phát triển được tư duy, cảm xúc nghệ thuật, định hướng thẩm mỹ nghệ thuật, phát triển và phát hiện khả năng nghệ thuật của các em Chị Minh Thư (chủ nhiệm câu lạc bộ) nói:

“Trong quá trình tập luyện bài hát, chúng tôi tạo điều kiện cho học

sinh vận động theo âm nhạc như: Đu đưa, vỗ tay, nhảy, múa… Các

em có thể làm theo hướng dẫn của chúng tôi, cũng có thể thỏa sức vận động theo cảm xúc của mình khi tiếp xúc với âm nhạc Hoạt động này giúp các em phát triển tư duy về hình thể, khả năng biểu đạt cảm xúc, đồng thời làm tăng hứng thú với bài hát mà mình được học.” [phỏng vấn ngày 06/10/2016]

Đối với lứa tuổi thiếu nhi, âm nhạc là một môn nghệ thuật hết sức gần gũi, là hoạt động mà phần lớn các em đều ưa thích, là nguồn cảm hứng mạnh

để cảm thụ nghệ thuật Ca hát và âm nhạc rất phù hợp với tính cách, trình độ, tâm sinh lý và là nhu cầu nghệ thuật không thể thiếu của lứa tuổi thiếu nhi Ở

độ tuổi này, tai các em rất thính, khả năng bắt chước khá nhanh và điểm nổi bật là các em dễ bị ảnh hưởng bởi sự tác động của người khác

b Lớp âm nhạc và vận động

Lớp âm nhạc và vận động được sinh hoạt tại phòng hội trường lớn của Nhà hát rộng 300m2 Là lớp học hình thành từ năm 2010 do nhu cầu lớn của học sinh và phụ huynh, đồng thời cũng là nơi các bạn nhỏ được học kỹ năng trình diễn trên sân khấu, phục vụ cho các sự kiện mà Sơn Ca tham dự Câu lạc

bộ đa phần dạy các em múa cơ bản, các điệu múa dân gian và các điệu nhảy sôi động, vui nhộn