Chính vì thế tôi không những ápdụng những phương pháp vốn có trong trường, lớp, sách vở mà thường xuyênhọc hỏi từ đồng nghiệp, sách báo và đặc biệt là tôi rất quan tâm tới những sángkiến
Trang 1ÁP DỤNG MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP TRẺ LÀM QUEN VỚI KHÁM PHÁ KHOA HỌC TRONG TRƯỜNG MẦM NON
I Lời giới thiệu
“Xung quanh ta có bao điều kì lạ,
mà sao ta biết chẳng bao nhiêu”.
Đó là một câu hát quen thuộc với mọi người Câu hát đã nói lên thế giới xungquanh ta rất bao la rộng lớn Nó bao gồm tất cả sự vật, hiện tượng, cây cỏ, convật, các vấn đề về tự nhiên và xã hội Chúng ta không thể đi đến tất cả mọi nơi,không thể tận mắt nhìn thấy hết thảy các sự vật, hiện tượng nhưng con ngườiluôn có khát vọng muốn được khám phá, tìm hiểu thế giới xung quanh ta,
đó chính là môi trường sống của con người Nó lại là một kho tàng kiến thức
vô tận ảnh hưởng tới sự tồn tại và phát triển của con người, cho nên con ngườiluôn có nhu cầu khám phá thế giới xung quanh thông qua các hoạt động để cóthể có những hiểu biết về thế giới, cải tạo thế giới nhằm phục vụ chính cuộcsống của con người. Nhu cầu tìm hiểu, khám phá về thế giới xung quanh của con người đã xuất hiện ngay từ khi còn nhỏ Từ khi trẻ ra đời đã muốnngắm nhìn xung quanh như khi chỉ mới 2 tháng tuổi trẻ đã hứng thú đưa mắtnhìn theo những quả bóng bay xanh – đỏ treo trước mắt và tò mò đưa tay với,
… Càng lớn, nhu cầu đó càng tăng lên bằng việc bắt chước giọng điệu ngườilớn (thích mặc quần áo, đeo dép của mẹ…), làm những công việc của người lớnhay với trẻ 5-6 tuổi kinh nghiệm sống đã có trẻ liên tục hỏi những câu hỏi về thếgiới xung quanh như: “Tại sao lại có trời ? gió ở đâu đến? con sinh ra như thếnào? ” chính là lúc nhu cầu khám phá thế giới xung quanh của trẻ càng cao.Nhưng vì trẻ nhỏ chưa có vốn sống, vốn kinh nghiệm, sự trải nghiệm còn
ít, trẻ chưa tự khám phá về thế giới xung quanh nên người lớn phải giúp đỡtrẻ, phải tổ chức, hướng dẫn trẻ tham gia vào các hoạt động nhằm cho trẻ làmquen, khám phá về môi trường xung quanh Khi trẻ được làm quen với thế giới xung quanh sẽ giúp trẻ tích lũy được kiến thức, kĩ năng về tự nhiên và
Trang 2Thông qua việc tổ chức cho trẻ được hoạt động khám phá, trẻ sẽ được phát triểntoàn diện các mặt, nhân cách được hình thành và phát triển Đây là mục đíchhàng đầu của giáo dục nói chung và Giáo dục mầm non nói riêng Bởi vậy, việctrẻ được khám phá, được làm quen với môi trường xung quanh là một việc làmthiết thực, rất cần thiết và cần đưa đến có hệ thống từ độ tuổi nhà trẻ tới các lứatuổi tiếp theo Dựa trên đặc điểm tâm lí, nhận thức của trẻ mẫu giáo nói chung
và trẻ Mẫu giáo lớn nói riêng, các nhà tâm lí học, giáo dục học đã chỉ ra rằng,quá trình tìm hiểu môi trường xung quanh được tổ chức mang tính chất khámphá, trải nghiệm theo phương thức “học mà chơi, chơi mà học”, là phù hợp hơn
cả đối với trẻ
Vì tất cả những những lý do này, tôi luôn mong muốn mình phải làm thế nào đểgiúp trẻ học thật tốt bộ môn khám phá khoa học, tôi đã không ngừng suy nghĩ vàsáng tạo, để tìm ra những cách thức, phương pháp giảng dạy và tạo ra môitrường học tập tốt nhất cho trẻ Bằng tất cả sự nỗ lực, cố gắng đó, tôi cảm thấymột phần nào ý nguyện của mình đã thực hiện được
Tôi rất quan tâm và trăn trở về việc làm sao để có những phương pháp hay vàhữu ích nhất giúp trẻ thỏa mãn được nhu cầu khám phá và tìm hiểu thế giới xungquanh, mai này biết đâu đó những “Mầm non” ấy sẽ tiếp tục là những nhà khoahọc khám phá ra những điều kì vĩ hơn nữa Chính vì thế tôi không những ápdụng những phương pháp vốn có trong trường, lớp, sách vở mà thường xuyênhọc hỏi từ đồng nghiệp, sách báo và đặc biệt là tôi rất quan tâm tới những sángkiến kinh nghiệm về khám phá khoa học của những giáo viên trong huyện vàtỉnh, tôi cũng nghiên cứu và áp dụng vào các tiết dạy của mình Khi áp dụngsáng kiến vào trẻ tôi thật sự cảm nhận rõ vai trò riêng của từng sáng kiến Mỗisáng kiến lại như phần nào góp phần thêm vào sự hoàn thiện cho buổi học Vớimong muốn được góp phần nào vào sự nghiệp giáo dục đặc biệt lĩnh vực khám
phá khoa học nên bản thân tôi đã đề cập tới đề tài “Một số phương pháp cho trẻ làm quen với khám phá khoa học trong trường mầm non”.
Trang 3II Tên sáng kiến:
“Một số phương pháp cho trẻ làm quen với khám phá khoa học trong trường mầm non”
V Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:
Khám phá khoa học qua các giờ học các trò chơi thực nghiệm đã được khảo sáttrong các hoạt động chơi của trẻ tại trường mầm non nhạo sơntrên lứa tuổi 4 – 5
VI Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử:
Sáng kiến được áp dụng lần đầu tiên vào tháng 10 năm 2016 tại lớp 4 tuổiA2 qua tiết dạy khám phá khoa học đề tài thí nghiệm “Vật chìm vật nổi”
VII Mô tả bản chất của sáng kiến:
1) Phương pháp 1: Sử dụng các trò chơi thực nghiệm :
Trong khám phá khoa học việc sử dụng trò chơi, thí nghiệm đơn giản luôn tạo cho trẻ sự hứng thú, kích thích trẻ tích cực hoạt động, phát triển ở trẻ tính
tò mò, ham hiểu biết, thích khám phá, tìm tòi, phát triển óc quan sát, phán đoán
và các năng lực hoạt động trí tuệ, chính vì vậy mà phương pháp sử dụng cáctrò chơi thực nghiệm luôn đạt kết quả cao trong hoạt động khám phá khoa học
Ví dụ 1: Thí nghiệm về sự nảy mầm của hạt
Trang 4*Tiến hành:
- Ngâm hạt vào trong nước ấm từ 1 đến 2 tiếng sau đó lấy ra đặt hạt vào khay cósẵn đất Đặt 1 khay nơi có ánh sáng mặt trời và cho trẻ tưới nước hàng ngày.Khay còn lại đặt trong bóng tối và không tưới nước Quan sát sau 3 đến 4 ngàycây trong khay được tưới nước hàng ngày sẽ nảy mầm và lớn dần còn khaykhông tưới sẽ không nảy mầm Lúc này hãy cho trẻ giải thích hiện tượng nảymầm và không nảy mầm trên
- Vì trẻ mẫu giáo lớn nên tôi cho trẻ tự làm và nêu kết quả thực nghiệm của bảnthân
* Giải thích và kết luận:
Cây nảy mầm được nhờ được gieo xuống đất, có ánh sáng và tưới nước đầy đủsáng có thức ăn trong hạt và nước uống trong đất và ngược lại cây mà khôngđược chăm sóc đầy đủ sẽ không nảy mầm được
Ví dụ 2: Trò chơi với nước, không khí và ánh sáng : “Bóng cây thay đổi”
* Mục tiêu:
Cho trẻ biết vào mỗi thời điểm khác nhau trong một ngày: sáng, trưa, tối thìcác vật trên mặt đất được chiếu vào sẽ tạo ra bóng một cách khác nhau
* Chuẩn bị::
- Phấn, thước đo, một số cây trên sân.
-Đố trẻ bóng người, nhà ở, bóng cây dưới ánh sáng mặt trời trong ngày có thayđổi không? Theo trẻ thay đổi như thế nào?
- Cùng trẻ đo bóng cây, một người, nhà ở hoặc của một cây dưới ánh sáng mặttrời ở 3 thời điểm trong ngày (sáng- trưa- tối)
Trang 5- Cho trẻ nhận xét vị trí của bóng cây thay đổi như thế nào? tìm hiểu vì sao bóngcây thay đổi theo các thời điểm trong ngày như vậy so sánh khi nào bóng ngắn,dài nhất.
Cho trẻ trực tiếp tham gia quan sát và đo bóng cây sau đó tự nêu ra các yêu cầucủa bài thí nghiệm
* Giải thích và kết luận:
- Ánh sáng mặt trời chiếu vào phần vướng cây xanh nên không đi qua được nêntạo ra bóng trên mặt đất Ngoài ra vào các thời điểm khác nhau thì sẽ có cácbóng xuất hiện trên mặt đất là khác nhau do bóng mặt trời di chuyển
Trang 6+ Cho trẻ đưa vật đó lại gần cục nam châm và trẻ lời xem chúng có hút nhaukhông và vì sao?
- Lần lượt cô cho các trẻ được thí nghiệm với các vật xung quanh lớp và đưa ranhận xét, nam châm hút được những vật làm bằng gì ?
+ Đồ dùng: Các mẩu gỗ, bi sắt đường kính 3-4cm, thìa inox, cục nam châm, một
miếng xốp, giấy, chậu đựng nước sạch
+Đồ chơi: Thuyền giấy, lá mít trẻ đã gấp, bóng nhựa, đồ chơi nhựa.
-Tiến hành: Cho trẻ tự lấy đồ chơi đã chuẩn bị sẵn thả vào chậu nước, và yêu
cầu trẻ nhận xét vật nào chìm? vật nào nổi tại sao ?
Kết quả: Qua thí nghiệm này giúp trẻ hiểu những đồ vật làm từ những nguyên
liệu nặng sắt, thép, nhôm… như bi sắt , bát, thìa inox, … những đồ vật làm từnguyên liệu nhẹ: gỗ, xốp, giấy, nhựa,….thì nổi trên nước
Qua việc tạo các điều kiện cho trẻ tiếp xúc các sự vật hiện tượng và môi trườngxung quanh bằng các thí nghiệm, thử nghiệm tôi thấy nhận thức của trẻ được
mở rộng, khả năng quan sát, tri giác của trẻ phát triển tốt đa số trẻ thể hiện đượctính tích cực chủ động khi quan sát đối tượng trong quá trình quan sát trẻ tỏ ranhanh nhẹn linh hoạt và phát triển nhiều vốn kinh nghiệm, vốn từ của trẻ trởnên phong phú hơn khả năng diễn đạt tổt hơn
Trang 7
2) Phương pháp 2: Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan:
Sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học chiếm một vị trí rất quan trọngtrong việc giúp trẻ tiếp thu những kiến thức Bởi lẽ trực quan trong dạy học huyđộng được tất cả các giác quan tham gia vào quá trình nhận thức của trẻ
Nhận thức rõ tầm quan trọng của đồ dùng trực quan đối với tiết khám phákhoa học cho nênngay từ đầu năm học tôi mạnh dạn đề xuất với ban giám hiệunhà trường trang bị thêm cho các lớp các thiết bị đồ dùng dạy học như ti vi,bảng, tranh ảnh lô tô, và một số các mô hình mô phỏng để phục vụ dạy học
Khi lập kế hoạch cho mỗi tiết học tôi đã rất chú ý tới cách thức truyền tảikiến thức với trẻ đặc biệt đồ dùng trực quan vừa phải mang tính thẩm mỹ, tínhchính xác và sự sáng tạo từ đó kich thích được sự hứng thú, ham hiểu biết ở trẻ
Phương tiện trực quan trong các hoạt động dạy và học rất đa dạng như: Đồdùng trực quan bằng vật thật: cốc,chén, con cá, các loại rau-quả, …Các loại môhình: Mô hình máy bay, Tàu hỏa Các loại tranh ảnh, lô tô
Tôi luôn lưu ý tới việc sử dụng đồ đùng trực quan phải phù hợp với nội dungtừng tiết dạy ngay từ khi lập kế hoạch cho mỗi tiết khám phá khoa học tôi luônsuy nghĩ và lựa chọn những đồ dùng trực quan sao cho trẻ dễ hiểu và thích thúđối với những tiết chủ đề về môi trường xã hội thì tôi lựa chọn tranh, ảnh để dạytrẻ Đối với những đồ dùng trực quan là đồ chơi tôi đưa vào trong các tiết dạynhư: Đồ chơi của bé, phương tiện giao thông, con vật…Qua những đồ chơi đượclàm khéo léo giống với thực tế sẽ giúp trẻ chú ý quan sát đồ chơi, chơi với đồchơi để khám phá những kiến thức về đối tượng
Vì trẻ mẫu giáo có sự tưởng tượng chưa phong phú, kinh nghiệm sống của trẻcòn ít nên tôi thường xuyên tận dụng các vật thật để dạy trẻ Khi cho trẻ đượctiếp xúc với vật thật thì tôi nhận thấy trẻ hứng thú và nắm bắt kiến thức một cách
rõ ràng nhất
Trang 8Ví dụ: Khi tìm hiểu về quả cam tôi dùng quả cam thật cho trẻ quan sát và trảinghiệm.
- Đây là quả gì? nhìn xem quả cam có hình gì? Màu gì?
- Hãy sờ xem vỏ của chúng có đặc điểm gì? muốn biết cam có mùi gì hãy đưalên mũi ngửi xem nào…
Cuối cùng tôi cho trẻ tự lấy dao bổ cam và nếm thử vị của cam sau đó hỏi trẻ
về vị của cam (có trẻ nói chua, trẻ nói ngọt) từ đó tôi giải thích “Qủa cam chưachín có vị chua, còn quả cam chín có vị ngọt” khi được trải nghiệm thực tế thìtrẻ đã nắm vững những kiến thức tôi muốn truyền đạt Qua bài về quả cam tôikhông những đã cho trẻ tìm hiểu một cách tổng quát về quả cam mà còn dạy trẻ
kĩ năng bổ cam và vứt rác đúng nơi
Việc sử dụng màn hình, máy chiếu cũng là một hình thức sử dụng trực quan vìvậy tôi thường xuyên sử dụng tạo điều kiện để cho trẻ nắm kiến thức.Thông quanhững cảnh quay, đoạn băng được đưa lên màn hình sẽ tạo ra sự thay đổi, sựmới lạ cho trẻ vì tất cả những sự vật hiện tượng đều có thể chụp lại, quay lại đểđưa lên màn hình cơ hội để trẻ khám phá những sự vật- hiện tượng, con vật…
mà trẻ khó có cơ hội tiếp xúc như: tìm hiểu động vật sống trong rừng, động vậtsống dưới biển…
Việc sử dụng đồ dùng trực quan phải được sử dụng một cách linh hoạt vàsáng tạo Trong tiết dạy tôi không sử dụng một loại đồ dùng từ đầu đến cuốicũng không sử dụng quá nhiều loại ôm đồm để trẻ khó hiều mà tôi phối hợp cácloại đồ dùng trực quan sao cho phù hợp, linh hoạt từng phần sao cho trẻ khôngnhàm chán
Ví dụ: Trong tiết dạy cho trẻ làm quen với một số loại rau tôi có thể sử dụngmột số loại đồ dùng như: Tranh lô tô, vật thật, đồ chơi, màn hình, mô hình kếthợp với nhau sao cho linh hoạt và phù hợp như phần đầu giới thiệu bài cho trẻ đithăm mô hình vườn rau với nhiều loại rau, phần cung cấp kiến thức cho trẻ quan
Trang 9sát các loại rau thật, phần mở rộng cho trẻ xem trên màn hình một số loại raukhác và các món ăn từ rau, phần luyện tập cho trẻ đi chơi trò chơi qua những đồrau nhựa, tranh lô tô.
Việc kết hợp sử dụng linh hoạt các loại đồ dùng trực quan trong tiết học tôi thấytrẻ hứng thú hơn mỗi khi học khám phá khoa học, kiến thức tôi truyền đạt vì thế
có được hiệu quả tốt nhất với người học Hiểu được vấn đề ấy trong các tiết dạytôi thường xuyên lồng luồn khám phá khoa học vào trong các môn học khác nhưtoán, âm nhạc, văn học, …
Ví dụ: trong hoạt động âm nhạc trẻ học bài hát “Cá vàng bơi”
Tôi cho trẻ quan sát bức tranh (chậu cá thật) về những chú cá vàng đáng yêu sau
đó hỏi trẻ:
+ Đây là cá gì? Nêu các đặc điểm của chúng?
+ Chúng thường được nuôi ở đâu? Cá vàng ăn gì?
+ Vai trò của cá vàng để làm gì? Nêu cảm nhận của các con về những chú cánày?
Sau khi trò chuyện, tìm hiểu về những chú cá vàng xong tôi giới thiệu với trẻbài hát nói về những chú cá đáng yêu này Bài hát “Cá vàng bơi”
Trang 10Qua tiết học âm nhạc tôi đã giúp trẻ có thêm những hiểu biết về đặc điểm vàvai trò của những con cá vàng từ đó trẻ cảm thấy yêu thích bài hát hơn, hoạtđộng âm nhạc trở nên hứng thú hơn.
Và những tiết khám phá khoa học thường được quan niệm khô khan thì tôi luônkhéo léo lồng ghép thích hợp các môn khác như : Toán , âm nnhạc , tạohình ,văn học… để trẻ thêm hứng thú, ghi nhớ tốt hơn, hiểu vấn đề sâu và rộnghơn
Ví dụ 1 : Trong tiết dạy làm quen với động vật sống dưới nước
Tôi cho trẻ thi “ đố vui ” hai đội ra câu đố cho nhau và giải câu đố đội bạn
“ Nhà hình soắn nằm ở dước ao
Chỉ có một cửa ra vào mà thôi
Mang nhà đi khắp mọi nơi
Không đi đóng cửa nghỉ ngơi một mình ”
( con ốc )
Con gì đầu bẹp Hai ngạnh hai bênRâu ngắn vểnh lênMình trơn bóng nhỡn
( con cá trê)
Như vậy trẻ được câu đố rất vui vẻ hào hứng, kích thích tư duy, làm phong phúvốn từ và ngôn ngữ mạch lạc Trong tiết dạy tôi cũng lồng ghép toán sơ đẳng,làm quen với con cua, cô và trẻ cùng đếm số chân cua sau đó đọc câu đồng dao,
Trang 11bài hát về con cua, sự kết hợp ấy giúp tiết học không nhàm chán, khô khan màcòn giúp trẻ tìm hiểu được một cách tổng quát nhất về con cua
4) Phương pháp 4: Thay đổi cho trẻ khám phá khoa học dưới nhiều hình thức khác nhau.
Với đặc điểm tâm lý “Học mà chơi, chơi mà học” trẻ tri giác dưới đồ vật, sựvật qua các hình ảnh, vật thật và nếu tổ chức cho trẻ tri giác quan sát các sự vậtdưới nhiều hình thức khác nhau thì trẻ hứng thú học tập và tiếp thu bài học tốthơn, bằng kinh nghiệm giảng dạy của bản thân tôi thấy nếu một tiết học đơnthuần cô chỉ cung cấp kiến thức cô đưa tranh ra cho trẻ quan sát, đàm thoại vàcung cấp kiến thức cho trẻ thì tiết học trẻ học buồn chán, trẻ không tập trung,nhưng cũng tiết học đó mà thay đổi hình thức dạy dưới các dạng trò chơi haycác hình thức thi đua trẻ học tốt hơn nhất là môn khám phá khoa học thì yêu cầucần phải chuẩn bị tốt các điều kiện như đồ dùng dạy học và các không gian đểtrẻ được thực hành và trải nghiệm nhiều Xuất phát từ tình hình trên tôi luônluôn đặt ra cho mình là phải luôn đổi mới các hình thức tổ chức và các thủthuật khác nhau khi cho trẻ làm quen với khám phá khoa học Tuỳ vào mỗi yêucầu bài dạy tôi tổ chức các dạy tiết học dưới các hình thức khác nhau Như vớibài cho trẻ quan sát các con vật, các cây, các loại hoa quả thì tôi có thể chuẩn bịbằng vật thật hoặc tranh ảnh và tổ chức dưới các dạng trò chơi để trẻ vừa chơivừa quan sát tri giác các sự vật hiện tượng một cách tôt nhất Hay tổ chức chotrẻ làm các thí nghiệm thì tôi chia trẻ về các nhóm để trẻ cùng nhau làm và khitiến hành làm thí nghiệm tôi cho trẻ dự đoán hiện tượng gì sẽ sảy ra trước, trong
và sau khi làm thí nghiệm Như thế sẽ phát huy được tính mò, chủ động, khảnăng tích cực hoạt động và lòng ham hiểu biết của trẻ
Ví dụ: Cho trẻ làm thí nghiệm “ không khí quanh chúng ta” tổ chức dưới dạngtrò chơi
Cho trẻ bịt mũi, hỏi trẻ có thở được không?
Trang 12Vậy làm thế nào để thở được ?
Cho trẻ đứng vào chỗ cô quy định, hỏi trẻ: con có thở được không?
Cho trẻ đứng góc khác cùng với vài bạn nữa, hỏi trẻ: con có thở được không?Cho trẻ đứng tự do trong lớp, hỏi trẻ:con có thở được không?
Lúc này tôi mới đặt vấn đề: chúng ta thở được là nhờ là nhờ có không khí, vậykhông khí có ở đâu? ( không khí có ở xung quanh chúng ta)
Tôi kết luận: Như vậy không khí có ở quanh chúng ta
Tôi tiếp tục đặt tình hình huống: thế không khí có bắt được không ( Có trẻ nóiđược, có trẻ nói không)
Tôi hỏi tiếp: Làm thế nào để bắt được không khí ( lúc này các trẻ đưa ra rấtnhiều ý kiến: lấy ly, lấy chai, lấy hộp, để bắt không khí )
Tôi lấy cho mỗi trẻ một cái túi ni lon và yêu cầu “ Hãy lấy và bắt không khí vàotúi ” mỗi trẻ có thể thực hiện một cách khác nhau: nắm bắt không khí xungquanh bỏ vào túi, vời không khí cho vào túi … nhưng các trẻ vẫn chưa thấy gìtrong túi Tôi tiếp tục gợi ý “ Các con hãy làm cách nào để túi phồng lên đi ” trẻphát hiện là mình phải thổi hơi vào túi và muốn giữ hơi trong túi thì phải xoắnhay cột túi lại )
Sau đó tôi giải thích: Không khí đang ở trong túi các con đấy!
Tiếp theo tôi cho các trẻ chơi với túi không khí lấy kéo cắt túi để thấy khôngkhí xì ra, lấy kim nhọn đâm nhẹ sẽ thấy hơi thoát ra đó là không khí
Tiết học sôi động và vui vẻ hẳn lên giúp trẻ hiểu biết thêm là: không khí luônluôn ở bên cạnh con người, con người phải có không khí thì mới sống, mới thởđược