TÍNH tất yếu và KHẢ NĂNG bỏ QUA CHẾ độ tư bản CHỦ NGHĨA đi lên CHỦ NGHĨA xã hội ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Đi lên chủ nghĩa xã hội là một tất yếu khách quan theo đúng quy luật tiến hoá của lịch sử. Tuy nhiên, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở một nước kinh tế kém phát triển như nước ta là quá trình phấn đấu đầy khó khăn gian khổ, chưa có tiền lệ trong lịch sử, song Đảng cộng sản Việt Nam, nhân dân Việt Nam vẫn kiên định con đường đi lên chủ nghĩa xã hội trong suốt hơn 70 năm qua. Trong Báo cáo chính trị tại Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng lần thứ IX đã xác định: “Con đường đi lên của nước ta là sự phát triển quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa

Trang 1

MỞ ĐẦU

Đi lên chủ nghĩa xã hội là một tất yếu khách quan theo đúng quy luậttiến hoá của lịch sử Tuy nhiên, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở một nước kinh tếkém phát triển như nước ta là quá trình phấn đấu đầy khó khăn gian khổ, chưa

có tiền lệ trong lịch sử, song Đảng cộng sản Việt Nam, nhân dân Việt Namvẫn kiên định con đường đi lên chủ nghĩa xã hội trong suốt hơn 70 năm qua.Trong Báo cáo chính trị tại Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng lần thứ IX đãxác định: “Con đường đi lên của nước ta là sự phát triển quá độ lên chủ nghĩa

xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa”1

Như vậy, Đảng ta một lần nữa khẳng định rằng, để đi lên chủ nghĩa xãhội nước ta nhất định phải trải qua một thời kỳ quá độ Điều đó hoàn toànđúng với nguyên lý của chủ nghĩa Mác- Lênin và phù hợp với thực tiễn ở ViệtNam Sự khẳng định này là hết sức cần thiết, nhất là trong thời điểm hiện nay,khi mà đất nước ta cùng với nhân loại bước vào thế kỷ XXI, trên thế giới cónhững diễn biến rất nhanh chóng và phức tạp, trong nước chúng ta cũng đangđứng trước nhiều nguy cơ và thách thức mới

Vấn đề con đường quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội đã được rất nhiều nhàkhoa học, các công trình nghiên cứu, đề cập làm sáng tỏ tính khoa học củavấn đề nêu trên Bởi vậy, bản thân với nhận thức còn hạn chế, song cũngmuốn góp một phần nhỏ làm rõ thêm vấn đề con đường đi lên chủ nghĩa xãhội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

sự phát triển của những hình thái kinh tế- xã hội là một quá trình lịch sử tựnhiên”2 Như vậy, sự phát triển của các hình thái kinh tế- xã hội vừa mangtính giai đoạn, vừa mang tính liên tục trong tổng thể quá trình phát triển lâu

1 ĐCSVN, Văn kiện Đại hội IX, Nxb CTQG, Hà Nội 2001, Tr 84.

2 C.Mác-Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1993, Tập 23, tr 21.

Trang 2

dài của lịch sử xã hội, nó mang tính khách quan, vốn có, không ai có thể ápđặt được sự phát triển đó Mác đi nghiên cứu xã hội bằng chính nội tại của xãhội mà trước hết từ nền sản xuất vật chất Như chúng ta đều biết sự tồn tại của

xã hội luôn phụ thuộc vào sự phát triển của nền sản xuất vật chất Mác khẳngđịnh: “Tiền đề đầu tiên của mọi sự tồn tại của con người, và do đó là tiền đềcủa mọi lịch sử, đó là: người ta phải có khả năng sống đã rồi mới có thể “làm

ra lịch sử” Nhưng muốn sống được thì trước hết cần phải có thức ăn, thứcuống, nhà ở, quần áo và một vài thứ khác nữa Như vậy, hành vi lịch sử đầutiên là việc sản xuất trong những tư liệu để thoả mãn những nhu cầu ấy, việcsản xuất ra bản thân đời sống vật chất Hơn nữa, đó là một hành vi lịch sử,một điều kiện cơ bản của mọi lịch sử mà hiện nay cũng như hàng nghìn năm

về trước, người ta phải thực hiện hàng ngày, hàng giờ, chỉ nhằm để duy trì đờisống con người”3

Xuất phát từ điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị- xã hội vào những năm

40 của thế kỷ XIX chủ nghĩa tư bản đã phát triển sang một giai đoạn mới- giaiđoạn đại công nghiệp Mâu thuẫn vốn có trong lòng chủ nghĩa tư bản ngàycàng phát triển Vì vậy, cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân chống lại giaicấp tư sản ngày càng phát triển cả về quy mô và tính chất- giai cấp vô sản đãbước lên vũ đài chính trị của mình Mác nghiên cứu xã hội từ sản xuất vậtchất và phương thức sản xuất, ông đã khẳng định vai trò quyết định của sản

xuất vật chất với các lĩnh vực khác của đời sống xã hội, vai trò của phương

thức sản xuất với sự tồn tại, phát triển của lịch sử xã hội Mác viết: “Hành vilịch sử đầu tiên là việc sản xuất trong những tư liệu để thoả mãn những nhucầu ấy, việc sản xuất ra bản thân đời sống vật chất” và “Phải xuất phát từchính ngay sự sản xuất vật chất ra đời sống trực tiếp để xem xét quá trình hiệnthực của sản xuất và hiểu hình thức giao tiếp gắn liền với phương thức sảnxuất ấy sản sinh ra- tức là xã hội công dân ở những giai đoạn khác nhau củanó- là cơ sở của toàn bộ lịch sử”4 Mặt khác cũng từ điều kiện kinh tế- xã hộinhư vậy, Mác thấy rằng năng xuất lao động được tạo ra cho xã hội trước hếtphải từ lực lượng sản xuất Ông viết: “Giai cấp tư sản, trong quá trình thốngtrị giai cấp chưa đầy một thế kỷ, đã tạo ra những lực lượng sản xuất nhiều hơn

và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của tất cả các thế hệ trước kia gộp lại”5 Cóthể nói rằng điều kiện kinh tế- xã hội mà trực tiếp là nền sản xuất vật chất xãhội và đấu tranh giai cấp là những yếu tố trực tiếp chi phối đến sự phân công

lao động xã hội Khi lực lượng sản xuất phát triển mạnh sẽ có sự phân công

lao động xã hội, có người lao động chân tay, có người lao động trí óc, tạo racác quan hệ xã hội, mà trước hết là quan hệ về kinh tế Mác viết: “Trước hếtcon người cần phải ăn, uống, ở và mặc, nghĩa là phải lao động, trước khi có

thể đấu tranh để giành quyền thống trị, trước khi có thể hoạt động chính trị,

3 C.Mác-Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Sự Thật, Hà Nội, 1995, Tập 3, tr 39- tr 40.

4 C.Mác và Ph Ăngghen, Toàn tập, tập 3, Nxb CTQG, H.1995, tr 40, tr.54

5 C.Mác-Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Sự Thật, Hà Nội, 1995, Tập 4, tr 603.

Trang 3

tôn giáo, triết học v.v ”6 Vì vậy không có con đường nào khác muốn nghiêncứu, mổ xẻ một xã hội nào đó phải xuất phát từ nền sản xuất vật chất, từ cácquan hệ kinh tế Ăngghen đã đưa ra nguyên tắc phương pháp luận cơ bản choviệc nghiên cứu giới tự nhiên và lịch sử: “Bằng chứng phải được rút ra từ bảnthân lịch sử Bây giờ thì bất cứ ở đâu, vấn đề không còn là tưởng tượng ranhững mối liên hệ từ trong đầu óc, mà là phát hiện ra chúng từ những sựthực”7.

Bằng tư duy biện chứng duy vật với khả năng trừu tượng hoá và kháiquá hoá cao, Mác và Ăngghen đã phát hiện ra các mối quan hệ xã hội và cácquan hệ vật chất làm cho xã hội phát triển đó là học thuyết hình thái kinh tế-

xã hội Nhận xét về vấn đề này Ăngghen viết: “Chủ nghĩa duy vật đã trải quamột loạt các giai đoạn phát triển Mỗi lần có một phát minh mang ý nghĩa thờiđại ngay cả trong lĩnh vực khoa học lịch sử- tự nhiên thì chủ nghĩa duy vật lạikhông tránh khỏi thay đổi hình thức của nó; và từ khi bản thân lịch sử cũngđược giải thích theo quan điểm duy vật chủ nghĩa thì ở đây, cũng mở ra mộtcon đường phát triển mới”8 Rõ ràng xuất phát từ điều kiện kinh tế- xã hội màcác ông đã có những khái quát các luận thuyết triết học của mình và đưa rahọc thuyết về hình thái kinh tế- xã hội

Chính nghiên cứu nội tại mối quan hệ biện chứng trong quá trình vậnđộng của các yếu tố trong kết cấu của hình thái kinh tế- xã hội mà Mác coi đóchính là những quy luật phát triển của các hình thái kinh tế- xã hội với tư cách

là một quá trình lịch sử tự nhiên Bàn về vấn đề này Lênin đã giải thích rằngmối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, do lựclượng sản xuất quyết định sự vận động, phát triển của xã hội một cách tựnhiên Ông viết: “Chỉ có đem quy những quan hệ xã hội vào những quan hệsản xuất, và đem quy những quan hệ sản xuất vào trình độ của lực lượng sảnxuất thì người ta mới có được một cơ sở vững chắc để quan niệm sự phát triểncủa những hình thái kinh tế- xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên”9

Để hiểu được sự phát triển của các hình thái kinh tế- xã hội một cáchđúng đắn, triết học Mác với quan niệm đúng đắn về xã hội đã chỉ ra rằng, quyluật của đời sống xã hội có một đặc điểm khác với quy luật tự nhiên ở chỗđược tác động thông qua hoạt động của con người, song điều đó không vì thế

mà nó không mang tính khách quan Trái lại, quy luật vận động của xã hộikhông những không phụ thuộc vào ý thức con người mà ngược lại xét đếncùng còn quyết định cả ý chí, ý thức của con người Chính điều này Mác chỉ

ra và coi lịch sử là hoạt động của con người theo đuổi mục đích của bản thânmình, nhưng điều đó không thể là hoạt động tuỳ tiện theo ý thích, mà chính

7 C Mác và Ph Ănghen, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, H.1995, t 21, tr 449.

9 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M.1974, tập 1, tr 163.

Trang 4

hoạt động đó dù là có ý thức hay vô thức cuối cùng cũng đều do quy luậtkhách quan chi phối Chỉ có điều con người hiểu quy luật khách quan đếnđâu, nhiều hay ít sẽ giúp con người có hiệu quả hơn trong hoạt động cải tạohiện thực khách quan, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của con người Chính conngười hoạt động xã hội và hoạt động sản xuất vật chất, với tư cách là lựclượng sản xuất đặc biệt, con người đã gián tiếp sản xuất ra chính đời sống vậtchất của mình, đó là con người sống, hành động, và sản xuất- con người xãhội, con người phải gắn với sản xuất vật chất và hình thức giao tiếp, gắn liềnvới phương thức sản xuất và do chính phương thức sản xuất ấy sản sinh ra.Bàn về vấn đề này, Mác viết: “Con người là sản phẩm của những hoàn cảnh

và của giáo dục, con người làm thay đổi hoàn cảnh”10 Chỉ có quan điểm thựctiễn đúng đắn mới có thể giải thích được vì sao ý thức con người phản ánhtích cực, sáng tạo hiện thực khách quan; vì sao ý thức lại có vai trò to lớntrong cải tạo hiện thực khách quan, muốn nhận thức đúng bản chất con ngườikhông có con đường nào khác là phải xuất phát từ quan điểm thực tiễn Điềuquan trọng nhất, quan hệ của con người với tự nhiên diễn ra trong sản xuất vậtchất, trong hoạt động thực tiễn Bản chất của con người không phải ở tính tựnhiên mà cái tạo nên sự hình thành và phát triển của bản chất ấy chính là sựbiến đổi của các quan hệ xã hội: “Bản chất con người không phải là một cáitrừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bảnchất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội”11 Các quan hệ xã hội luôn

là cái được xác định và vận động biến đổi không ngừng, điều đó cho thấy, bảnchất của con người cũng là cái cụ thể và luôn vận động, phát triển; con người tạo

ra hoàn cảnh như thế nào thì hoàn cảnh cũng tạo ra con người như thế ấy- conngười và hoàn cảnh gắn chặt với nhau, con người không thể tách rời hoàn cảnh-hoạt động sản xuất, hoạt động xã hội Do đó, những cá nhân là như thế nào,điều đó phụ thuộc vào những điều kiện vật chất của sự sản xuất của họ Tấtnhiên cũng cần phải thấy rằng, lối sống của cá nhân là kết quả tổng hợp củanhiều yếu tố: sản xuất vật chất; điều kiện sống như thế nào; truyền thống củamỗi dân tộc; nền giáo dục xã hội; thể chất của mỗi cá nhân v.v trong đó sảnxuất vật chất là yếu tố xét đến cùng quyết định Mác đã khẳng định: “Conngười tạo ra hoàn cảnh đến mức nào thì hoàn cảnh cũng tạo ra con người đếnmức ấy”12 Như vậy, động lực của xã hội là do chính con người tạo ra với tưcách con người là lực lượng sản xuất đặc biệt

Chủ nghĩa Mác- Lênin đã chỉ ra rằng, cần phân biệt sự khác nhau giữaquy luật lịch sử với các quy luật tự nhiên, phải loại bỏ những mối liên hệ nhântạo và phải tìm ra những mối liên hệ hiện thực, nhất là phải phát hiện ra cácquy luật chung chi phối sự phát triển của lịch sử Trong giới tự nhiên, các quyluật diễn ra tự động, bên ngoài ý thức của con người trái lại các quy luật xã

10 C.Mác-Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Sự Thật, Hà Nội, Tập 3, tr10.

11 C.Mác-Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Sự Thật, Hà Nội, Tập 3, tr 11.

Trang 5

hội diễn ra thông qua hoạt động có ý thức của con người Nhưng cũng giốngvới các quy luật tự nhiên, quy luật xã hội cũng bị chi phối bởi vô số nhữngngẫu nhiên Thông qua vô số ngẫu nhiên đó, chúng ta phát hiện ra quy luậtnội tại bị che giấu Khi bàn về động lực của lịch sử Ăngghen phân tích sâu sắcđộng lực bên trong- nội tại của lịch sử và ông kết luận: “Nếu như trong tất cảcác thời kỳ trước, việc nghiên cứu những nguyên nhân thúc đẩy ấy của lịch sử

đã hầu như không thể làm được, vì những mối liên hệ phức tạp và bị che lấpgiữa những nguyên nhân ấy với những hậu quả của chúng thì ngày nay, thờiđại chúng ta đã đơn giản hoá những mối liên hệ đó đến một mức mà cuốicùng điều bí ẩn đã có thể giải đáp được”13

Khi xem xét đến động lực của lịch sử, chủ nghĩa Mác- Lênin cho rằng

để xác định động lực thực tế cuối cùng của lịch sử thì không thể nghiên cứunhững động cơ của các cá nhân, mà phải nghiên cứu những động cơ củanhững người đã lay chuyển những quần chúng đông đảo, những dân tộc trọnvẹn; rồi đến những giai cấp trọn vẹn trong mỗi một dân tộc; những động cơ

đã đẩy họ đến chỗ tiến hành những hành động lâu dài đưa đến những biếnđổi lịch sử vĩ đại Theo Ăngghen, động lực của toàn bộ lịch sử hiện đại chính

là cuộc đấu tranh giữa ba giai cấp lớn và những xung đột về quyền lợi của giai cấp địa chủ quý tộc, giai cấp tư sản và giai cấp vô sản Như vậy, theo ôngđấu tranh giai cấp là động lực thúc đẩy xã hội có giai cấp phát triển Ăngghenviết: “Chính là cuộc đấu tranh của ba giai cấp lớn đó và những sự xung đột vềquyền lợi của họ”14 Để tìm ra động lực của động lực, chủ nghĩa Mác- Lênin

họ-đã chỉ ra rằng: nguồn gốc của giai cấp và đấu tranh giai cấp là do nguyênnhân kinh tế quyết định và cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp chiếm hữuruộng đất và giai cấp tư sản, cũng như cuộc đấu tranh giữa giai cấp tư sản vàgiai cấp vô sản, thì trước hết, vấn đề là ở những lợi ích kinh tế Chính mâuthuẫn trong kinh tế phản ánh qua mâu thuẫn giữa các giai cấp Mâu thuẫn đótất yếu sẽ dẫn đến phải phá gông xiềng cho lực lượng sản xuất bằng cách thayđổi phương thức sản xuất mới: “Tất cả các cuộc đấu tranh chính trị đều là đấutranh giai cấp và tất cả các cuộc đấu tranh giải phóng giai cấp, dù hình thứcchính trị tất yếu của chúng là thế nào đi nữa- vì bất cứ cuộc đấu tranh giai cấpnào cũng đều là đấu tranh chính trị- xét đến cùng, đều xoay quanh vấn đề giảiphóng về kinh tế”15

Như vậy, khi nghiên cứu lịch sử xã hội, chủ nghĩa Mác- Lênin đã chỉ raquy luật vận động nội tại của xã hội do chính các yếu tố bên trong quy định.Mỗi hình thái kinh tế- xã hội được coi như một cơ thể xã hội phát triển theoquy luật vốn có của nó, bởi vì xã hội là một bộ phận của tự nhiên do đó cũngvận động theo quy luật tự nhiên Như vậy, một cơ thể xã hội riêng biệt nócũng sẽ có những quy luật riêng về sự ra đời của nó, về hoạt động của nó, và

13 C Mác và Ph Ănghen, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, H.1995, tập 21, tr 438- tr 439.

Trang 6

bước chuyển của nó lên hình thức cao hơn, tức là biến thành một cơ thể xã hộikhác Theo đó, quá trình lịch sử tự nhiên được hiểu là: con người làm ra lịch

sử của mình và họ tạo ra những quan hệ xã hội của mình, đó chính là xã hội.Nhưng xã hội lại vận động theo quy luật khách quan vốn có không phụ thuộcvào ý thức, hay ý muốn của con người, nó không phụ thuộc vào ý muốn chủquan của một cá nhân hay một lực lượng chính trị xã hội nào Mác viết:

“Nhân loại bao giờ cũng chỉ đặt ra cho mình những nhiệm vụ mà nó có thểgiải quyết được, vì khi xét kỹ hơn, bao giờ người ta cũng thấy rằng bản thânnhiệm vụ ấy chỉ nảy sinh khi những điều kiện vật chất để giải quyết nhiệm vụ

đó đã có rồi, hay ít ra cũng đang ở trong quá trình hình thành”16

Thực tế, như sự phát triển của các phương thức sản xuất Châu Á cổ đại,phong kiến và tư sản hiện đại là những thời đại tiến triển dần dần từ thấp đếncao của các hình thái kinh tế- xã hội được Mác coi như mỗi hình thái kinh tế-

xã hội như một cơ thể phát triển theo quy luật vốn có của nó Trong lịch sử đãđược chứng minh sự thay thế kế tiếp nhau của các hình thái kinh tế- xã hội từcộng sản nguyên thuỷ, được thay thế bằng xã hội chiếm hữu nô lệ, xã hộichiếm hữu nô lệ được thay thế bằng xã hội phong kiến, xã hội phong kiếnđược thay thế bằng xã hội tư bản chủ nghĩa đó là quá trình tiến hoá bao hàm

cả những bước nhảy vọt đã tạo ra sự tiến bộ trong lịch sử loài người, đó làmột quá trình phát triển một cách lịch sử tự nhiên trong sự tiến bộ phát triểncủa xã hội loài người từ trước đến nay

Khi nghiên cứu các quy luật phát triển của xã hội nói chung và chủnghĩa tư bản nói riêng, Mác đã dự báo và đưa ra các kết luận khoa học là sẽxuất hiện một hình thái kinh tế xã hội mới- hình thái kinh tế cộng sản chủnghĩa- đó cũng là hệ quả tất yếu của tiến trình chung của lịch sử nhân loại Sựphát triển chung, hay sự thay thế hình thái kinh tế- xã hội này bằng hình tháikinh tế- xã hội khác cao hơn, thường được thông qua con đường cách mạng

xã hội Nguyên nhân sâu xa của cuộc cách mạng đó là mâu thuẫn giữa lựclượng sản xuất với quan hệ sản xuất thống trị, khi quan hệ sản xuất thống trịtrở thành “xiềng xích” của lực lượng sản xuất thì cách mạng xã hội nổ ra.Mác viết: “Tới một giai đoạn phát triển nào đó của chúng, các lực lượng sảnxuất vật chất của xã hội mâu thuẫn với những quan hệ sản xuất hiện có, hay-đây chỉ là biểu hiện pháp lý của những quan hệ sản xuất đó- mâu thuẫn vớinhững quan hệ sở hữu, trong đó từ trước đến nay các lực lượng sản xuất vẫnphát triển Từ chỗ là những hình thức phát triển của các lực lượng sản xuất,những quan hệ ấy trở thành xiềng xích của các lực lượng sản xuất Khi đó bắtđầu thời đại, một cuộc cách mạng xã hội”17 Trong những thời kỳ cách mạng,khi cơ sở kinh tế thay đổi, thì sớm hay muộn toàn bộ kiến trúc thượng tầng đồ

sộ cũng phải thay đổi theo Mác kết luận rằng: hình thái kinh tế- xã hội tư bảnchủ nghĩa nhất định sẽ được thay thế bằng hình thái kinh tế- xã hội cộng sản

16 C.Mác và Ph Ăngghen, Toàn tập, tập 13, Nxb CTQG, H.1993, tr 16.

Trang 7

chủ nghĩa Từ đó, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác- Lênin đi đến kếtluận: hình thái kinh tế- xã hội tư bản chủ nghĩa nhất định sẽ được thay thếbằng hình thái kinh tế- xã hội cộng sản chủ nghĩa, và sự thay thế này cũng làquá trình lịch sử tự nhiên Sự thay thế đó thông qua cách mạng xã hội chủnghĩa mà hai tiền đề vật chất quan trọng nhất của nó là sự phát triển của lựclượng sản xuất và sự trưởng thành của giai cấp vô sản, tác động vào quá trình

đó, thúc đẩy quá trình đó sớm thu được kết quả Mác viết: “Các quan hệ sảnxuất tư sản là hình thức đối kháng cuối cùng của quá trình sản xuất xã hội, đốikháng không phải với ý nghĩa là đối kháng cá nhân, mà với ý nghĩa là đốikháng nảy sinh từ những điều kiện sinh hoạt xã hội của các cá nhân; nhưngnhững lực lượng sản xuất phát triển trong lòng xã hội tư sản đồng thời cũngtạo ra những điều kiện vật chất để giải quyết đối kháng ấy Cho nên với hìnhthái xã hội tư sản, thời kỳ tiền sử của xã hội loài người đang kết thúc”18

Như vậy, hình thái kinh tế xã hội tư bản chủ nghĩa là hình thái kinh

tế-xã hội cuối cùng trong lịch sử có quan hệ sản xuất với hình thức đối kháng, làhình thái xã hội cuối cùng trong lịch sử có sự đối kháng trong quá trình sảnxuất xã hội: còn chiếm hữu tư nhân, còn áp bức bóc lột, và chính sự phát triểncủa lực lượng sản xuất trong lòng xã hội tư bản sẽ tạo điều kiện vật chất đểxoá bỏ quan hệ sản xuất, thiết lập quan hệ sản xuất mới- quan hệ sản xuấtcộng sản chủ nghĩa Nói cách khác, Mác đã dự báo rằng hình thái kinh tế- xãhội tư bản chủ nghĩa nhất định sẽ bị diệt vong do chính sự phát triển ngàycàng cao của lực lượng sản xuất ở ngay trong lòng xã hội đó và sự diệt vong

là không thể tránh khỏi Mặt khác, chính giai cấp tư sản đã tạo ra những cơ sởvật chất để tự thủ tiêu mình Đó là phát hiện thiên tài của Mác Xã hội cũ chưamất đi khi tiền đề vật chất của nó chưa mất đi, xã hội mới chưa ra đời khi tiền

đề vật chất của nó chưa xuất hiện Mác viết: “Không một hình thái xã hội nàodiệt vong trước khi tất cả những lực lượng sản xuất mà hình thái xã hội đó tạo địabàn đầy đủ cho phát triển, vẫn chưa phát triển, và những quan hệ sản xuất mới,cao hơn, cũng không bao giờ xuất hiện trước khi những điều kiện tồn tại vật chấtcủa những quan hệ đó chưa chín muồi trong lòng bản thân xã hội cũ”19

Chủ nghĩa Mác- Lênin đã chỉ ra rằng khoa học cũng là động lực lịch sử

nó trở thành một lực lượng cách mạng; khoa học đích thực là giải phóng conngười, phục vụ lợi ích con người, do đó thông qua khoa học, nhất là khoa học

tự nhiên để rút ra các kết luận mới chính là làm tăng sức mạnh chiến đấu củachủ nghĩa duy vật biện chứng Con người vận dụng khoa học để phát triển sảnxuất, tạo ra năng xuất lao động nhằm đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu củamình do đó làm cho lực lượng sản xuất không ngừng phát triển

Đáp ứng mong muốn xây dựng một xã hội mà ở đó không có người bóclột người, con người được giải phóng và được phát triển toàn diện đã trở

19 C.Mác và Ph Ăngghen, Toàn tập, tập 13, Nxb CTQG, H.1993, tr 15- tr 16.

Trang 8

thành hiện thực khi cách mạng xã hội chủ nghĩa nổ ra và giành thắng lợi Chủnghĩa xã hội mở đầu là Cách mạng Tháng mười Nga (năm 1917) đã đánh dấumột bước ngoặt lịch sử nó đã trở thành chủ nghĩa xã hội hiện thực- phong tràocách mạng hiện thực, nó đã phát động được giai cấp công nhân và quần chúngcách mạng dưới sự lãnh đạo của đảng cộng sản- đội tiền phong của giai cấpcông nhân- lãnh tụ của phong trào công nhân đứng lên làm cách mạng đãgiành được thắng lợi và trở thành một hệ thống xã hội chủ nghĩa đối trọng vớichủ nghĩa tư bản, đó là sự ra đời của hình thái kinh tế- xã hội mới xã hội chủnghĩa Đây là bằng chứng đầy sức thuyết phục cả về lý luận và thực tiễn-khẳng định tính chân lý, tính hiện thực sức sống mãnh liệt và chủ nghĩa nhânđạo cao cả của chủ nghĩa Mác- Lênin.

Thực tiễn cho chúng ta thấy rằng lực lượng sản xuất chỉ có thể pháttriển khi có một quan hệ sản xuất hợp lý, đồng bộ, phù hợp với nó Quan hệsản xuất lạc hậu hơn hoặc tiên tiến hơn cũng sẽ kìm hãm sự phát triển của lựclượng sản xuất Khi mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất đãbộc lộ gay gắt, đòi hỏi phải giải quyết nếu con người không phát hiện được,cũng như khi mâu thuẫn đã được phát hiện mà không được giải quyết hoặcgiải quyết một cách sai lầm, chủ quan duy ý chí thì tác động kìm hãm của quan

hệ sản xuất sẽ trở thành nhân tố phá hoại to lớn đối với lực lượng sản xuất

Về mặt xã hội, chúng ta thấy rằng vai trò mối quan hệ của cơ sở hạ tầngđối với kiến trúc thượng tầng được thể hiện ở chỗ: nếu cơ sở hạ tầng thay đổithì sớm hay muộn sự thay đổi kiến trúc thượng tầng cũng sẽ diễn ra Quá trình

đó thực hiện không chỉ trong giai đoạn chuyển tiếp có tính chất cách mạng- từ

xã hội này sang xã hội khác- mà còn được thực hiện ngay trong bản thân mỗihình thái kinh tế- xã hội Mác chỉ rõ: “Cơ sở kinh tế thay đổi thì toàn bộ cáikiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng”20 Khi cơ

sở kinh tế thay đổi thì kiến trúc thượng tầng đồ sộ ấy cũng bị đảo lộn, nókhông thể thay đổi tức thì mà có bộ phận thay đổi ngay (như nhà nước, phápluật, hệ tư tưởng thống trị ), có bộ phận còn tồn tại dai dẳng (như tâm lý,phong tục tập quán )

Khi bàn về nhà nước, ta thấy về vai trò của nhà nước và pháp quyềncũng có ý nghĩa hết sức to lớn Mác viết: “Không chỉ lấy bản thân những quan

hệ pháp quyền cũng như những hình thái nhà nước, hay lấy cái gọi là sự pháttriển chung của tinh thần của con người, để giải thích những quan hệ và hìnhthái đó, mà trái lại, phải thấy rằng những quan hệ và hình thái đó bắt nguồn từnhững điều kiện sinh hoạt vật chất”21

Trong khi luận giải nội dung những quy luật cơ bản chi phối sự vậnđộng, phát triển của xã hội thì đồng thời Mác cũng chỉ rõ nguyên nhân xét

Trang 9

đến cùng quyết định sự bùng nổ cách mạng xã hội- đó là nguyên nhân kinh tế,

từ sự phát triển của lực lượng sản xuất tới mức mâu thuẫn gay gắt với quan hệsản xuất vốn tạo địa bàn cho nó phát triển và mâu thuẫn đó trở thành “xiềngxích” kìm hãm sự phát triển của nó khi ấy bùng nổ một cuộc cách mạng xãhội Đồng thời, Mác cũng khẳng định với quan hệ sản xuất tư sản- hình thứcđối kháng cuối cùng của quá trình sản xuất xã hội và những lực lượng sảnxuất phát triển trong lòng xã hội tư bản cũng tạo ra điều kiện vật chất giảiquyết đối kháng đó Điều đó khẳng định tính tất yếu diệt vong của xã hội tưbản chủ nghĩa và sự ra đời của xã hội cộng sản chủ nghĩa cũng là một tất yếulịch sử Mác viết: “Với hình thái xã hội tư sản, thời kỳ tiền sử của xã hội loàingười đang kết thúc”22

Thực tiễn lịch sử phát triển của xã hội loài người đã và đang trải quanăm hình thái kinh tế- xã hội từ thấp đến cao, từ cộng sản nguyên thuỷ đếncộng sản chủ nghĩa mà giai đoạn đầu là chủ nghĩa xã hội, đó là một quá trìnhlịch sử tự nhiên lâu dài, điều đó không phải do ý muốn chủ quan của bất cứmột ai, hay một lực lượng chính trị, một lực lượng siêu nhiên nào, mà nó làquy luật khách quan của sự vận động, phát triển của xã hội loài người Cho tớinay hình thái kinh tế- xã hội phát triển cao nhất là hình thái kinh tế- xã hộicộng sản chủ nghĩa, mở đầu bằng cuộc cách mạng tháng mười Nga, nó đã mở

ra một thời đại mới, thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản tiến lên chủ nghĩa xãhội và chủ nghĩa cộng sản, xét đến cùng nó là một quá trình lịch sử tự nhiên, thểhiện tính quy luật chung của sự phát triển của xã hội loài người từ thấp đến cao

2.1.2 Tính quy luật đặc thù của việc bỏ qua một vài hình thái kinh tế- xã hội trong sự phát triển của lịch sử.

Như vậy, nếu xem xét ở phạm vi lịch sử toàn nhân loại thì lịch sử xãhội loài người đã phát triển qua năm hình thái kinh tế- xã hội một cách tuần tự

từ thấp đến cao Song, do đặc điểm về lịch sử, về không gian và thời gian,không phải quốc gia nào cũng phải trải qua tuần tự các hình thái kinh tế- xãhội đó từ thấp đến cao theo lược đồ chung Thực tế lịch sử xã hội loài người

đã chứng minh một số quốc gia trong quá trình phát triển đã bỏ qua một vàihình thái kinh tế- xã hội để phát triển đến hình thái kinh tế- xã hội cao hơnnhư: có quốc gia chuyển từ cộng đồng nguyên thuỷ sang chế độ chiếm hữu nô

lệ, nhưng có quốc gia khác lại chuyển ngay sang chế độ phong kiến Chẳnghạn như người thổ dân châu Úc, châu Mỹ đi từ xã hội nô lệ lên thẳng chủnghĩa tư bản; nước Nga, Ba Lan, Đức từ hình thái kinh tế- xã hội cộng sảnnguyên thuỷ tiến lên hình thái kinh tế- xã hội phong kiến bỏ qua hình tháikinh tế- xã hội chiếm hữu nô lệ; nhiều nước châu Âu chủ nghĩa tư bản ra đời

từ trong lòng của xã hội phong kiến, còn ở Mỹ từ hình thái kinh tế- xã hộichiếm hữu nô lệ tiến lên hình thái kinh tế- xã hội tư bản chủ nghĩa không trảiqua chế độ phong kiến Việt Nam trong tiến trình phát triển lịch sử đã bỏ qua

Trang 10

hình thái kinh tế- xã hội chiếm hữu nô lệ tiến lên hình thái kinh tế- xã hộiphong kiến v.v

Từ thực tiễn lịch sử đó, Mác đã nêu lên những tư tưởng và khả năngphát triển “rút ngắn” trong những điều kiện lịch sử nhất định Khi nghiên cứutình hình cách mạng ở một số nước Phương đông, Mác và Ăngghen đã thấyđược khả năng quá độ từ một nước lạc hậu tiến lên chủ nghĩa xã hội Máckhẳng định cách mạng sẽ nổ ra ở Phương đông mà nơi đó tập trung nhiều mâuthuẫn nhất cũng bằng sự phân tích những mâu thuẫn trong lòng xã hội tưbản, đó là mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất thống trị,các ông đã đề cập nhiều đến khả năng quá độ nổ ra cách mạng vô sản trướctiên ở các nước tư bản phát triển và nổ ra đồng loạt Nhưng do điều kiện hoàncảnh thế giới có nhiều thay đổi bởi quy luật phát triển không đều về kinh tếcủa chủ nghĩa tư bản, cùng với bản chất bóc lột nặng nề giai cấp vô sản, do đóphong trào đấu tranh mạnh mẽ của giai cấp vô sản phát triển lên cao, nó sẽ tácđộng đến nhiều nước, Mác cũng dự báo rằng cách mạng xã hội chủ nghĩa cóthể nổ ra ở các nước tư bản có nền kinh tế kém phát triển Tuy nhiên trongđiều kiện bối cảnh đó Mác và Ăngghen dự báo khả năng cách mạng vô sản nổ

ra đồng loạt trên phạm vi ở tất cả các nước tư bản phát triển

Mác và Ănghen cũng đã dự báo những vấn đề về quá độ của chủ nghĩa

xã hội Mác viết: “Đối với chúng ta, chủ nghĩa cộng sản không phải là mộttrạng thái cần phải sáng tạo ra, không phải là một lý tưởng mà hiện thực phải

khuôn theo Chúng ta gọi chủ nghĩa cộng sản là một phong trào hiện thực, xoá

bỏ trạng thái hiện nay Những điều kiện của phong trào ấy là do những tiền đềhiện đang tồn tại đẻ ra”23 Mác đã chỉ ra rằng, khả năng vận động của cuộccách mạng vô sản phải bằng chính sự vận động của hiện thực khách quan, màmỗi dân tộc phải năng động sáng tạo, không được trông chờ, không máy móc.Chỉ có được kết quả khi chính chúng ta phải tự mình đấu tranh xoá bỏ chủnghĩa tư bản ngay tại dân tộc mình, tại quốc gia mình, đó là điều kiện trướctiên, quyết định đến sự vận động phát triển của mỗi dân tộc sẽ góp phần làm

xã hội loài người vận động phát triển

Kế thừa, bổ sung và phát triển lý luận Mác trong điều kiện lịch sử mới,khi chủ nghĩa tư bản đã chuyển sang chủ nghĩa đế quốc Bằng thiên tài củamình Lênin đã khẳng định rằng chủ nghĩa xã hội không thể thắng lợi đồngthời ở tất cả các nước mà chỉ có thể giành thắng lợi ở một số nước, thậm chí

có thể giành thắng lợi ở một nước thuộc mắt khâu yếu nhất trong dây chuyềncủa chủ nghĩa đế quốc Dự báo thiên tài này của Lênin không mâu thuẫn vớinhận định của Mác và Ăngghen trước đây về khả năng giành thắng lợi củagiai cấp vô sản Trên thực tế, nó đã trở thành hiện thực, Lênin đã lãnh đạo giaicấp vô sản Nga làm cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười giành thắng lợi,

mở đầu một thời đại mới- thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản tiến lên chủ

23 C Mác và Ph Ănghen, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, H.1995, tập 3, tr 51.

Trang 11

nghĩa cộng sản trên phạm vi toàn thế giới, mà giai đoạn đầu là chủ nghĩa xãhội Sau này, chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục bảo vệ và phát triển lý luận củachủ nghĩa Mác- Lênin và cho rằng cách mạng xã hội chủ nghĩa có thể nổ ra ởmột vài, thậm chí ở một nước thuộc địa mà ở đó tập trung những mâu thuẫnchủ yếu của thời đại, điều đó cũng được chứng minh bằng thực tiễn cáchmạng Tháng Tám ở Việt Nam.

Cùng với việc khẳng định thắng lợi của cách mạng vô sản có thể nổ ra

ở các nước lạc hậu chậm phát triển, Lênin còn chỉ ra tính đa dạng của cáchình thức quá độ với các nhịp điệu và mức độ khác nhau trong quá trình đi lênchủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản Người viết: “Tất cả các dân tộc đềutiến tới chủ nghĩa xã hội, song các dân tộc tiến lên chủ nghĩa xã hội khônghoàn toàn giống nhau Mỗi dân tộc sẽ đưa đặc điểm của mình vào hình thứcnày hay hình thức khác của chế độ dân chủ vào loại này hay loại khác củachuyên chính vô sản, vào nhịp độ này hay nhịp độ khác của xã hội với nhữngmức độ khác nhau”24

Như vậy, tiến trình lịch sử của một dân tộc, một quốc gia cụ thể có thể

có những hình thức, bước đi khác nhau, bởi vì mỗi quốc gia cụ thể thườngxuyên bị những yếu tố bên trong, bên ngoài tác động chi phối cũng khônggiống nhau, như hoàn cảnh địa lý, truyền thống văn hoá, tâm lý dân tộc, quan

hệ hợp tác giao lưu với các dân tộc khác Tất cả các yếu tố đó có thể góp phầnkìm hãm, hoặc thúc đẩy sự phát triển của mỗi dân tộc cũng khác nhau theomột hướng đi nhất định Có thể nói, tình trạng chiến tranh hay hoà bình củamột dân tộc rất có thể làm gián đoạn hoặc phá vỡ tiến trình phát triển tựnhiên, hoặc sẽ tạo điều kiện để ổn định, phát triển của lịch sử mỗi dân tộc.Hơn nữa, các quá trình của lịch sử của xã hội loài người diễn ra không đều,thường xuất hiện những trung tâm phát triển mạnh về sản xuất vật chất, kỹthuật, về văn hoá, tiến bộ xã hội Chính những trung tâm ấy phát triển mạnhlàm lan toả, quan hệ giao lưu, đua tranh phát triển giữa các dân tộc có trình độphát triển khác nhau Đó là cơ sở thúc đẩy tiến bộ, làm xuất hiện khả năngmột số nước tận dụng được cơ hội thuận lợi có thể bỏ qua một hình thái kinhtế- xã hội nào đó để rút ngắn mà không phải lặp lại tuần tự các quá trình pháttriển của lịch sử Chính qua nghiên cứu sâu sắc thực tiễn của lịch sử, Lênin đãđặt vấn đề khả năng đi lên chủ nghĩa xã hội của các nước lạc hậu (các nướctiền tư bản) bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa cũng trở lên hiện thực Ngườiviết: “Không nghi ngờ gì nữa, ở một nước trong đó những người sản xuất tiểunông chiếm tuyệt đại đa số dân cư, chỉ có thể thực hiện cách mạng xã hội chủnghĩa bằng một loạt những biện pháp quá độ đặc biệt, hoàn toàn không cầnthiết ở những nước tư bản phát triển”25 Song, để thực hiện được nhiệm vụ

đó, Lênin chỉ ra giai cấp vô sản ở các nước đó phải biết áp dụng sách lược vàđường lối chính trị cộng sản và những điều kiện tiền tư bản chủ nghĩa, phải có

24 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M.1981, tập 30, tr 159- tr 160.

25 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M.1978, tập 43, tr 68- tr 69.

Trang 12

sự giúp đỡ của các nước xã hội chủ nghĩa phát triển Với các điều kiện đó cácnước lạc hậu vẫn có thể tiến tới chủ nghĩa cộng sản bỏ qua chế độ tư bản chủnghĩa Theo Lênin sự bỏ qua ấy vẫn là hợp với quy luật tự nhiên trong tiếntrình phát triển, chứ không phải là sự áp đặt chủ quan hay là ý muốn, thíchhay không thích của bất cứ quốc gia nào, bởi vì, sự phát triển “rút ngắn” đãtrở thành hiện thực trong lịch sử Vì vậy, sự “rút ngắn” chẳng những khôngmâu thuẫn với tinh thần của sự phát triển mang tính tự nhiên lịch sử mà còn làbiểu hiện sinh động của quá trình lịch sử tự nhiên Chỉ trừ khi người ta “rútngắn” một cách duy ý chí, bất chấp quy luật khách quan thì lúc đó sự pháttriển rút ngắn mới trở lên đối lập với quá trình lịch sử tự nhiên Trong thựctiễn đã có một số quốc gia, dân tộc đã bỏ qua (như đã nêu ở trên).

Như vậy, cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin và thực tiễn lịch sửphát triển của xã hội loài người đã chứng minh, sự phát triển của các hình tháikinh tế- xã hội chẳng những diễn ra bằng con đường tuần tự theo quy luậtchung phổ biến mà còn bao hàm cả sự bỏ qua trong những điều kiện lịch sửnhất định, thể hiện tính đặc thù, tính đa dạng phong phú của sự phát triển của

xã hội loài người

Trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, chính nước ta cũng là mộtquốc gia nằm trong tiến trình lịch sử tự nhiên của xã hội loài người Vừamang tính quy luật chung, mà ở Việt Nam còn mang tính quy luật đặc thù, đó

là chúng ta đi lên chủ nghĩa xã hội từ một nước nông nghiệp lạc hậu, kinh tếkém phát triển, chưa trải qua thời kỳ phát triển tư bản chủ nghĩa Song (theolôgích nội tại của sự phát triển của xã hội Việt Nam) đó là con đường hiệnthực, phù hợp với quy luật phát triển chung của tiến trình lịch sử nhân loại.Bởi vậy, sự lựa chọn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua chế độ tư bảnchủ nghĩa của Đảng Cộng sản Việt Nam là đúng đắn và hợp quy luật kháchquan

2.2 Những điều kiện để nước ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa.

2.2.1 Nhận thức về con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Trong Báo cáo chính trị tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX củaĐảng đã xác định: “Con đường đi lên của nước ta là sự phát triển quá độ lênchủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa”26 Như vậy, Đảng ta khẳngđịnh đi lên chủ nghĩa xã hội, nước ta nhất định phải trải qua một thời kỳ quá

độ Điều đó hoàn toàn đúng với nguyên lý của chủ nghĩa Mác- Lênin và phùhợp với thực tiễn nước ta Theo nguyên lý chung, quá độ đi lên chủ nghĩa xãhội thường có hai dạng cơ bản, đó là, từ chủ nghĩa tư bản đi lên chủ nghĩa xãhội và quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa Như

26 ĐCSVN, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb CTQG, Hà Nội 2001, tr 84.

Trang 13

vậy, nước ta quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội thuộc hình thức thứ hai Quanghiên cứu chúng ta thấy rằng nước ta tuy có những nét chung của hình thứcquá độ bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, nhưng nước ta lại có những đặc điểmriêng do điều kiện đặc thù của lịch sử cách mạng nước ta Đó là, nước ta đilên chủ nghĩa xã hội từ một nền kinh tế sản xuất nhỏ là phổ biến, trình độ lựclượng sản xuất thấp, từ quan hệ sản xuất tiền tư bản Điều đó chỉ ra cho chúng

ta phải xây dựng một phương thức sản xuất mới, có nền công nghiệp hiện đại,nền nông nghiệp phát triển đồng nghĩa là cả một quá trình rất lâu dài và cực

kỳ khó khăn Cùng với kinh tế, thể chế chính trị còn rất nhiều bất cập bởi vìchúng ta đi lên chủ nghĩa xã hội từ một nước thuộc địa nửa phong kiến, chưatrải qua nền dân chủ tư sản, lại chịu ảnh hưởng nặng nề của chế độ phongkiến, giai cấp công nhân còn ít về số lượng, chất lượng còn nhiều hạn chế Xãhội nước ta trải qua chiến tranh hết sức tàn khốc, để lại nhiều hậu quả nặng

nề, các quan hệ xã hội còn nhiều bất cập, phức tạp Trong khi đó, nước ta lạichịu ảnh hưởng nặng nề của hệ tư tưởng phong kiến, tư tưởng tiểu nông, vănminh nông nghiệp, những tàn dư lạc hậu, của chế độ cũ để lại còn khá phổbiến, đời sống hưởng thụ văn hoá của nhân dân còn nhiều hạn chế Cùng vớinhững khó khăn về chính trị, kinh tế, xã hội, đó là sự chống phá của kẻ thùbên trong và bên ngoài, tình hình quốc tế diễn biến phức tạp khó lường Sựsụp đổ của các nước xã hội chủ nghĩa ở Liên xô và Đông âu, đã mất đi sựgiúp đỡ to lớn, khiến cho chúng ta đi lên chủ nghĩa xã hội càng trở lên hết sứckhó khăn

Trong những điều kiện ấy, trong xã hội, mà thậm chí cả trong đội ngũđảng viên còn có nhiều biểu hiện mơ hồ, thiếu tin tưởng vào con đường quá

độ đi lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa Có những tưtưởng cho rằng ta nên quay lại phát triển theo các bước tuần tự, có nghĩa làphát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa sau đó mới đi lên chủ nghĩa xã hộithì chắc chắn hơn Thực ra đó là quan điểm hết sức phản động, họ cố tìnhkhông hiểu tiến trình lịch sử, không hiểu điều kiện khách quan và xu thế pháttriển của thời đại; họ không hiểu và nhận thức được tính khoa học, tính tấtyếu của lịch sử Cũng có quan điểm cho rằng chúng ta quá độ bỏ qua chế độ

tư bản chủ nghĩa trong điều kiện không còn sự giúp đỡ của Liên xô và của cả

hệ thống xã hội chủ nghĩa thì khó có thể thành công Thực ra, quan điểm này

họ nhìn nhận một cách máy móc, cứng nhắc, không thấy sự phát triển của thờiđại, sự tác động mạnh mẽ của khoa học công nghệ hiện đại đã làm cho xu thếtoàn cầu hoá, quốc tế hoá, làm cho hợp tác quốc tế tăng lên Tư tưởng đó biểuhiện của sự hoài nghi, thiếu tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và nguyệnvọng cháy bỏng của nhân dân ta Trong khi đó, có quan điểm nhất trí với conđường quá độ bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, song, lại hiểu việc bỏ qua làphải bỏ qua cả giai đoạn, bỏ qua tất cả những gì của chủ nghĩa tư bản đem lại,

họ không thấy rằng những thành quả của chủ nghĩa tư bản đem lại về vốn,khoa học, công nghệ, trình độ quản lý, cơ sở vật chất kỹ thuật không chỉ

Trang 14

phục vụ cho chính xã hội tư bản mà với ý nghĩa nào đó nó đã đem lại cho sựphát triển của nền văn minh nhân loại; do vậy, quan điểm này rơi vào chủnghĩa siêu hình, phủ định sạch trơn, không có kế thừa trong sự phát triển.

Tóm lại, tất cả các quan điểm trái ngược trên đây đều thể hiện điểmchung đó là: thiếu tính khoa học, khách quan, toàn diện, lịch sử, cụ thể, sựnhận thức mới chỉ dừng lại ở trình độ nhận thức bên ngoài, chưa hiểu sâu sắcbản chất bên trong của vấn đề; họ cố tình không nhận thức được những vấn đềkhách quan đó

Với cách nhìn nhận một cách khoa học, Đảng ta đã xác định: bỏ quachế độ tư bản chủ nghĩa để đi lên chủ nghĩa xã hội là con đường duy nhấtđúng, phù hợp với tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại, phù hợp với xuthế thời đại ngày nay Mặc dù đó là con đường khó khăn phức tạp, lâu dài,phải trải qua nhiều bước trung gian quá độ, việc bỏ qua chế độ tư bản chủnghĩa là quyết định đúng đắn, sáng tạo của Đảng ta Bởi vì, nước ta bỏ quachế độ tư bản chủ nghĩa, thực chất là một kiểu phát triển rút ngắn, nhưng vẫntôn trọng quá trình phát triển lịch sử tự nhiên, không được chủ quan, nóngvội, đốt cháy giai đoạn Đó là sự quá độ gián tiếp đi lên chủ nghĩa xã hội Đó

là việc rút ngắn “những cơn đau đẻ kéo dài” nghĩa là rút ngắn giai đoạn vàbước đi của tiến trình lịch sử lên chủ nghĩa xã hội Cho nên, chúng ta phải biết

sử dụng, thậm chí tạo điều kiện cho một số nhân tố tư bản đã có hoặc chưa có

ở nước ta phát triển trong quỹ đạo của chủ nghĩa xã hội, đó là sự bỏ qua có kếthừa, chọn lọc, đồng thời cũng là tôn trọng quy luật vận động khách quan của

xã hội nước ta Chúng ta bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan hệ sảnxuất tư bản chủ nghĩa, bỏ qua chế độ chính trị tư bản chủ nghĩa mặt khácchúng ta lại tiếp thu, kế thừa những thành tựu mà nhân loại đã đạt được dướichế độ tư bản chủ nghĩa, đặc biệt là về khoa học công nghệ để phát triểnnhanh lực lượng sản xuất, thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước,xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, đặt nền móng cho chủ nghĩa xã hội Để bỏqua cần phải thiết lập chuyên chính vô sản, xây dựng nhà nước pháp quyền,nhưng bản chất phải là nhà nước của dân, do dân và vì dân Đồng thời phải

mở rộng quan hệ giao lưu, hợp tác quốc tế, nhất là trao đổi về khoa học, kỹthuật và công nghệ hiện đại, chống khép kín, bế quan toả cảng song phải giữđược bản sắc của dân tộc, hoà nhập nhưng không hoà tan Đặc biệt là vềchính trị, phải giữ vững quyền lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, chống

đa nguyên về chính trị, đa đảng đối lập

Tóm lại, việc nhận thức đúng đặc điểm về quá độ đi lên chủ nghĩa xãhội, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa là cơ sở trước tiên để chúng ta hành độngđúng trong quá trình cải tạo, xây dựng phát triển đi lên chủ nghĩa xã hội NhưLênin nhận xét: chủ nghĩa tư bản như là sản vật tự nhiên của nền sản xuất vàtiểu trao đổi, bởi vậy, chúng ta phải biết lợi dụng chủ nghĩa tư bản để xâydựng chủ nghĩa xã hội Ông viết: “Trong một nước tiểu nông trước hết các

Trang 15

đồng chí phải bắc những chiếc cầu nhỏ vững chắc, đi xuyên qua chủ nghĩa tưbản nhà nước tiến lên chủ nghĩa xã hội”27

Chủ tịch Hồ Chí Minh với thế giới quan, tư duy triết học duy vật biệnchứng, Người đã tìm thấy con đường cứu nước đúng đắn cho dân tộc, đó làcon đường cách mạng vô sản Người chỉ rõ: “Bây giờ học thuyết nhiều, chủnghĩa nhiều, nhưng chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách mạngnhất là chủ nghĩa Mác- Lênin”28 Hiện nay, Đảng Cộng sản Việt Nam không

những đánh giá cao vai trò lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin mà còn khẳng

định chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kimchỉ nam cho hành động của Đảng và của toàn dân tộc Việt Nam và qua thựctiễn hơn 75 năm qua dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, dưới sự

lãnh đạo tài tình của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa cách mạng Việt Nam giành thắng lợi hoàn toàn chấm dứt ách đô hộ hàng nghìn năm của chế độ

phong kiến, hàng trăm năm của các thế lực thực dân cũ và mới, đưa đất nướcthống nhất, giang sơn thu về một mối, cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội Quahơn 20 năm đổi mới chẳng những đất nước Việt Nam đứng vững không bịsụp đổ (như kẻ thù tưởng) mà còn đưa nước ta thoát khỏi khủng hoảng vàphát triển đi lên Công cuộc đổi mới ở nước ta đã đạt những thành tựu to lớn và có

ý nghĩa lịch sử Đó đã góp thêm một bằng chứng hùng hồn về sức sống và giá

trị thời đại của chủ nghĩa Mác- Lênin khi mà Đảng Cộng sản Việt Nam đã

bám sát thực tiễn, không ngừng bổ sung lý luận phù hợp với thực tiễn đưa sựnghiệp cách mạng tiến lên, điều đó càng khẳng định bản chất cách mạng và

khoa học của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

Cách mạng cộng sản chủ nghĩa khác về chất đối với tất cả các cuộc cáchmạng trước đó: nó xoá bỏ tư hữu; xoá bỏ giai cấp Mác viết: “Trong hết thảycác cuộc cách mạng trước đây, tính chất hoạt động bao giờ cũng vẫn nguyênnhư cũ,- và bao giờ vấn đề cũng vẫn chỉ là phân phối hoạt động ấy một cáchkhác, chỉ là một sự phân phối lao động mới cho những người khác; trái lại,cách mạng cộng sản chủ nghĩa là nhằm chống lại tính chất lao động trước đây,

nó xoá bỏ lao động và thủ tiêu sự thống trị của mọi giai cấp cùng với bản thâncác giai cấp”29 Cách mạng cộng sản chủ nghĩa không chỉ xoá bỏ những quan

hệ kinh tế, chính trị cũ, mà còn cải tạo đông đảo quần chúng do đó cách mạng

là cần thiết: “Để ý thức cộng sản chủ nghĩa đó nảy sinh ra được trong đông đảoquần chúng, cũng như để đạt được chính ngay mục đích ấy thì cần phải có một

sự biến đổi của đông đảo quần chúng, sự biến đổi này chỉ có thể thực hiện đượctrong một phong trào thực tiễn, trong cách mạng; do đó, cách mạng là tất yếu

có năng lực xây dựng cơ sở mới cho xã hội”30

27 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M.1978, tập 44, tr 189.

28 Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 2001, tập 2, tr 268.

Trang 16

Như vậy, đây là cơ sở khoa học để khẳng định con đường và tính tất yếu đilên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở nước ta Đi lên chủ nghĩa xãhội, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở nước ta là hoàn toàn phù hợp với quy luậtkhách quan và xu thế phát triển tất yếu của lịch sử Việc bỏ qua chế độ tư bản chủnghĩa ở nước ta vẫn nằm trong tiến trình lịch sử tự nhiên, vẫn nằm trong tiến trìnhphát triển chung của thế giới Mặt khác, đi lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua chế độ tưbản chủ nghĩa ở nước ta nó vẫn phù hợp với xu thế phát triển tất yếu của thời đạingày nay- thời đại ngày nay là thời đại qua độ đi lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vitoàn thế giới.

2.2.2 Những điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan để nước ta

bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa tiến lên chủ nghĩa xã hội.

Trong thời đại ngày nay, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, xuthế toàn cầu hoá, đã quốc tế hoá lực lượng sản xuất Vì thế ở đây đã chứađựng “dưới một hình thức ít nhiều phát triển” như Ăngghen đã phân tích đónhư là những phương tiện để xoá bỏ chủ nghĩa tư bản Chính vì vậy, thôngqua con đường giao lưu hợp tác đa phương hoá, đa dạng hoá để các nướcchậm phát triển có thể đi vào con đường phát triển rút ngắn, ngay cả khi chủnghĩa tư bản vẫn còn tồn tại và phát triển

Đây là một tính quy luật về sự giao lưu giữa các nền văn minh với nhau

mà trước hết là nền sản xuất vật chất, mối quan hệ kinh tế, tạo ra các hìnhthức trao đổi sản phẩm do chính mình làm ra và dẫn đến sự giao lưu với các

bộ phận của kiến trúc thượng tầng Nhà nước là sản phẩm của cơ sở sản xuất,

xã hội, bao gồm toàn bộ sự giao tiếp vật chất của các cá nhân trong một giaiđoạn phát triển nhất định của những lực lượng sản xuất, bao gồm toàn bộ đờisống thương nghiệp và công nghiệp của một giai đoạn xã hội, trong bất cứthời đại nào cũng là cơ sở của nhà nước nó quyết định đến lực lượng sản xuất

và quan hệ sản xuất, nó giao lưu với nhau trong khu vực và ngoài khu vực

Quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, không phảicho đến bây giờ mới xuất hiện, mà nó là mục đích ngay từ khi Đảng cộng sản ViệtNam ra đời năm 1930 Trong chính cương sách lược vắn tắt cho đến luận cươngchính trị năm 1930, Đảng ta đã khẳng định con đường đi lên chủ nghĩa xã hội bỏqua chế độ tư bản chủ nghĩa Đó là sự vận dụng đúng đắn sáng tạo nguyên lý chủnghĩa Mác- Lênin vào điều kiện hoàn cảnh thực tiễn Việt Nam Đó là Đường lốichính trị đúng đắn, phù hợp với xu thế thời đại, phù hợp với nguyện vọng của giaicấp và khát vọng cháy bỏng của toàn dân tộc Việt Nam

Do tính chất, đặc điểm của thời đại, sự phát triển rất cao của lực lượngsản xuất, tính chất quốc tế hoá của lực lượng sản xuất đã tạo nên một xu thếmới trong quan hệ giữa các quốc gia dân tộc Nước ta nằm trong quỹ đạochung của xu thế đó, với nhận thức nhạy bén, chủ động, Đảng ta đã nhanhchóng nắm bắt thời cơ, khắc phục được những thách thức lớn của thời đại tác

Định dạng
Số trang	32
Dung lượng	246,5 KB