Đảng Cộng sản Việt Nam do Chủ tịch Hồ Chí Minh lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam sáng lập, giáo dục và rèn luyện. Từ khi ra đời đến nay, Đảng ta luôn trung thành tuyệt đối với những nguyên lý cơ bản của học thuyết Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng cách mạng của giai cấp công nhân, vận dụng sáng tạo những nguyên lý đó vào điều kiện hoàn cảnh cụ thể của cách mạng Việt Nam để xây dựng Đảng vững mạnh về chính trị, tư tưởng và tổ chức, đảm bảo cho sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng là nhân tố hàng đầu quyết định thắng lợi của cách mạng Việt Nam.
Trang 1TẬP TRUNG DÂN CHỦ VÀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC TẬP TRUNG DÂN CHỦ TRONG ĐẢNG HIỆN NAY
-Trong các nguyên lý về xây dựng Đảng kiểu mới của giai cấp công nhân,Đảng ta luôn khẳng định lấy tập trung dân chủ làm nguyên tắc tổ chức cơ bản
và thường xuyên quan tâm đến việc thực hiện nguyên tắc đó trong xây dựng tổchức, sinh hoạt và hoạt động của Đảng Cùng với xây dựng Đảng về chính trị và
tư tưởng, nguyên tắc tập trung dân chủ bảo đảm tăng cường sự đoàn kết nhất trítrong nội bộ Đảng, làm cho Đảng trở thành một tổ chức chặt chẽ, có kỷ luậtnghiêm minh, có sức chiến đấu cao, phát huy tính chủ động, sáng tạo của các tổchức Đảng và đảng viên
Thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ vừa phát huy được tính tích cựcchủ động, sáng tạo trách nhiệm cao của mỗi cán bộ, đảng viên, tổ chức đảng, vừa tậptrung được trí tuệ và sức mạnh vật chất của toàn Đảng Sức mạnh của Đảng là sựthống nhất về chính trị, tư tưởng tổ chức Sự thống nhất về chính trị, tư tưởng, chỉ cóthể vững chắc và biến thành hiện thực khi được bảo đảm bằng sự thống nhất về mặt
tổ chức thông qua thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ
Tuy nhiên, trong Đảng vẫn còn nhiều tổ chức đảng và đảng viên nhậnthức chưa đầy đủ về cơ sở khoa học, vị trí, vai trò, nội dung, bản chất củanguyên tắc tập trung dân chủ và việc thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ
Trang 2trong Đảng vẫn còn chưa thật sự nghiêm túc, diễn biến phức tạp với những biểuhiện khác nhau, dưới những hình thức khác nhau Bên cạnh đó, kẻ thù luôn tìmmọi cách xóa bỏ nguyên tắc tập trung dân chủ hòng phá vỡ sự đoàn kết thốngnhất của Đảng ta, làm tan rã, phân tán Đảng về mặt tổ chức Do vậy, trong côngtác xây dựng Đảng, một trong những nội dung được Đảng Cộng sản Việt Namquan tâm tập trung nghiên cứu là nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn và tổchức thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ trên thực tế là một vấn đề màĐảng ta khẳng định nếu xem nhẹ hay từ bỏ nó sẽ dẫn đến nguy cơ làm tan rãĐảng về mặt tổ chức Với ý nghĩa đó, việc nghiên cứu nguyên tắc tập trungdân chủ, từ đó quán triệt và thống nhất cao với những chủ trương, biện phápnhằm nâng cao chất lượng thực hiện nguyên tắc này là một yêu cầu cấp thiếttrong công tác xây dựng Đảng ta hiện nay.
1 Cơ sở lý luận, thực tiễn và vị trí, vai trò của nguyên tắc tập trung dân chủ
1.1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của nguyên tắc tập trung dân chủ
Nguyên tắc tập trung dân chủ xuất phát từ nhiều cơ sở lý luận nhưng cốt lõi
là từ bản chất giai cấp công nhân và yêu cầu đấu tranh cách mạng; từ lý luận chủnghĩa Mác - Lênin về chính đảng cách mạng của giai cấp công nhân và từ sứcmạnh tổng hợp của Đảng Theo đó, tập trung dân chủ là nguyên lý xây dựngĐảng kiểu mới về mặt tổ chức của giai cấp công nhân, do C.Mác vàPh.Ăngghen đặt cơ sở, được V.I.Lênin khái quát, được Chủ tịch Hồ Chí Minh
và Đảng ta khẳng định, kế thừa và thực hiện thành công trong xây dựng ĐảngCộng sản Việt Nam trở thành một Đảng mácxít
Mặc dù tư tưởng về tập trung dân chủ chưa được nêu thành nguyên tắc,nhưng đã được C.Mác và Ph.Ăngghen đề cập khá sớm trong Điều lệ Liênđoàn đồng minh những người cộng sản cũng như trong nhiều tác phẩm khác
Khi bàn về quyền uy, C.Mác viết: “Quyền uy có nghĩa là ý chí của người khác bắt buộc chúng ta phải tiếp thu; mặt khác quyền uy ấy lấy sự phục tùng làm tiền đề”1 Ở điều 25, Điều lệ Liên đoàn đồng minh những người cộng sản,
1 C M¸c - Ph.¡ng ghen, Toµn tËp, TËp 1, Nxb Sù thËt, Hµ Néi, 1970, tr.767
Trang 3C.Mác và Ph.Ăngghen viết: “Mỗi hội viên của Liên đoàn phải liên lạc ít nhất
là ba tháng một lần, còn mỗi chi bộ phải liên lạc mỗi tháng một lần với Ban chấp hành khu bộ của mình Ít nhất cứ hai tháng một lần, mỗi khu bộ phải báo cáo tình tình công tác của địa phương mình với tổng khu bộ, ít nhất ba tháng một lần mỗi tổng khu bộ phải báo cáo tình hình công tác của địa phương mình với Ban chấp hành Trung ương”2
Kế thừa những tư tưởng của C.Mác và Ph.Ăngghen, V.I.Lênin tiếp tụcphát triển và làm sâu sắc thêm tư tưởng về tập trung dân chủ Nâng tư tưởngtập trung dân chủ của C.Mác và Ph.Ăngghen lên thành nguyên tắc trong xâydựng Đảng kiểu mới về mặt tổ chức
V.I.Lênin chỉ ra rằng: Đảng phải được tổ chức theo chế độ tập trungdân chủ, chế độ tập trung dân chủ là nền tảng tổ chức của một đảng vô sảnkiểu mới Thực hiện chế độ tập trung dân chủ trong Đảng sẽ làm cho Đảngthống nhất về chính trị, tư tưởng và tổ chức; nhằm củng cố và tăng cường sứcmạnh của Đảng, làm cho đường lối của Đảng được thực hiện một cách cóhiệu lực Mặt khác, thực hiện tốt chế độ tập trung dân chủ sẽ góp phần ngănngừa sự phá hoại của các phần tử không kiên định, vô chính phủ, cơ hội chủnghĩa trong Đảng Trong tác phẩm “Một bước tiến hai bước lùi”, V.I.Lêninviết: “Trước kia Đảng ta chưa phải là một khối chính thức có tổ chức, mà chỉ
là một tổng số những nhóm riêng biệt và do đó, giữa các nhóm ấy không thể
có những quan hệ nào khác; ngoài sự tác động về mặt tư tưởng Hiện nay,chúng ta đã trở thành một Đảng có tổ chức, điều đó có nghĩa là chúng ta đãtạo ra một quyền lực, khiến cấp dưới phải phục tùng cấp trên của Đảng”3.V.I.Lênin cho rằng, Đảng muốn có sức mạnh để lãnh đạo giai cấp vô sản vàquần chúng lao động trong cuộc đấu tranh chống giai cấp tư sản, Đảng phải
có sự thống nhất về ý chí và hành động Điều kiện cho sự thống nhất củaĐảng: trước hết Đảng phải có cương lĩnh chính trị và sau đó phải có tổ chứcchặt chẽ Làm được điều đó tức là tránh được tình trạng chia rẽ, phân tán ở
2 S®d, TËp 1, tr.493.
3 V.I.Lªnin, Toµn tËp, tËp 8, Nxb TiÕn bé, M¸txc¬va, 1979, tr.429
Trang 4trong Đảng Tổ chức là cái bảo đảm cho sự thống nhất về chính trị, tư tưởng
và hành động Ngoài hai yếu tố cương lĩnh chính trị và hệ thống tổ chức chặtchẽ, để nguyên tắc tập trung dân chủ được thực hiện đúng đắn, Đảng phải cómột điều lệ thống nhất, một cơ quan chỉ đạo thống nhất do Đại hội Đảng bầu
ra, Đảng phải có một kỷ luật sắt, tự giác nhưng nghiêm minh V.I.Lênin
khẳng định: “Từ chối không chịu phục tùng sự lãnh đạo của các cơ quan Trung ương, tức là từ chối không muốn làm người đảng viên, tức là phá hoại Đảng”4 Sau này trong tác phẩm “Bệnh ấu trĩ tả khuynh trong phong trào cộng
sản”, V.I.Lênin cũng đã nhấn mạnh: “Kẻ nào làm yếu - dù chỉ là chút ít - kỷ luật sắt trong đảng của giai cấp vô sản (nhất là trong thời kỳ chuyên chính của nó) là thực tế giúp cho giai cấp tư sản chống lại giai cấp vô sản”5
Tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức cơ bản trong công tác xâydựng Đảng, nhưng thực hiện nguyên tắc như thế nào cho đúng là một vấn đềkhông đơn giản Nếu chủ thể nhận thức không có bản lĩnh chính trị và mộtđộng cơ trong sáng thì nguyên tắc tập trung dân chủ sẽ phản tác dụng, nó sẽnhư một con dao hai lưỡi Theo V.I.Lênin, tập trung đi liền với dân chủ Tậptrung càng cao thì dân chủ càng cao Không thể có dân chủ mà thiếu tập trung
và ngược lại không thể có tập trung mà thiếu dân chủ Khi viết về “Chế độ tập
trung và chế độ tự trị”, V.I.Lênin đã chỉ ra rằng: “Không được quên rằng khi bênh vực chế độ tập trung, chúng ta chỉ bênh vực chế độ tập trung dân chủ thôi”6, điều đó có nghĩa: tư tưởng tập trung quan liêu, chuyên quyền, độcđoán, hoặc dân chủ vô tổ chức, vô chính phủ đều xa lạ với tư tưởng của
Người V.I.Lênin đã từng phê phán rằng: “Ở ta, người ta luôn luôn lẫn lộn chế độ tập trung với chế độ độc đoán và chế độ quan liêu Lẽ tự nhiên là lịch
sử nước Nga phải đẻ ra một sự lẫn lộn như thế, nhưng dù sao đối với người mácxít, điều đó vẫn là một điều dứt khoát không thể dung thứ được”7.
Tư tưởng về tập trung dân chủ của C Mác - Ph Ăngghen và V I Lênintrở thành nguyên tắc nền móng cho việc xây dựng Đảng ở Nga và được các
4 S®d, tËp 8, tr.424
5 S®d, tËp 41, 1977, tr.334
6 S®d, tËp 24, 1980, tr.183
7 S®d, tËp 24, 1980, tr.184
Trang 5Đảng trong Quốc tế III thừa nhận Một điều kiện quan trọng để ra nhập Quốc tếIII là Đảng phải được xây dựng theo nguyên tắc tập trung dân chủ Không tuânthủ nguyên tắc này thì không còn là một Đảng mácxít nữa.
Là người sáng lập, giáo dục và rèn luyện Đảng ta, Hồ Chí Minh luôntrung thành với tư tưởng của C Mác - Ph Ăngghen và V I Lênin về nguyên tắctập trung dân chủ và sáng tạo, bổ sung, phát triển tư tưởng đó trong tổ chức, sinhhoạt và hoạt động của Đảng cho phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh cụ thể củaĐảng Cộng sản Việt Nam, trình độ dân trí của Việt Nam
Trước khi Đảng ta ra đời, trong tác phẩm “Đường cách mệnh” (1927), đềcập đến cách tổ chức, giải quyết công việc của Công hội, Hồ Chí Minh đã giảithích nguyên tắc tập trung dân chủ một cách giản dị và dễ hiểu Người nói: “Từtiểu tổ đến đại hội đều theo cách dân chủ tập trung Nghĩa là có việc gì ai cũngđược bàn, cũng phải bàn Khi bàn rồi thì bỏ thăm, ý kiến nào nhiều người theohơn thì được Ấy là dân chủ Đã bỏ thăm rồi thì giao cho hội uỷ viên làm, khi ấythì tất cả hội viên phải theo mệnh lệnh hội ấy Ấy là tập trung Ai không nghe lờithì uỷ viên có quyền phạt”8
Khi Đảng ta ra đời, Hồ Chí Minh đã áp dụng ngay nguyên tắc tập trungdân chủ trong xây dựng Đảng Trong các Văn kiện được thông qua tại Hội nghịhợp nhất (2/1930) do Người soạn thảo làm thành Cương lĩnh đầu tiên của Đảng
đã xác định: “Bất cứ về vấn đề nào đảng viên đều phải hết sức thảo luận và phátbiểu ý kiến, khi đa số đã nghị quyết thì tất cả đảng viên phải phục tùng mà thihành”9 Mặc dù không sử dụng thuật ngữ “tập trung dân chủ” nhưng đây chính
là nội dung cốt lõi nhất của nguyên tắc này
Trong báo cáo Chính trị trình bày tại Đại hội II của Đảng (2/1951), khibàn về các vấn đề cơ bản đảm bảo vai trò lãnh đạo của Đảng đối với cáchmạng Việt Nam, Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Về tổ chức, Đảng Lao động Việt Namtheo chế độ dân chủ tập trung”10 Nhưng bản chất của nguyên tắc tập trungdân chủ được Hồ Chí Minh luận giải toàn diện nhất trong cuốn “Thường thức
8 Hå ChÝ Minh, toµn tËp, Nxb CTQG, H, 1995, T.2, tr 306.
9 S®d, 1995, T.3, tr 7.
10 S®d, 1995, T 6, tr 174.
Trang 6chính trị” (1953) Tại đó, Người dành một mục để nói về chế độ dân chủ tậptrung của Đảng và khẳng định: “Toàn thể đảng viên, toàn thể các cấp, tổ chứcthống nhất lại theo một nguyên tắc nhất định Nguyên tắc ấy tức là dân chủtập trung”11 Như vậy, tập trung dân chủ là nguyên tắc chỉ đạo toàn bộ côngtác tổ chức, sinh hoạt và hoạt động của Đảng, là nguyên tắc cơ bản nhất có ýnghĩa sống còn của Đảng.
Ở Hồ Chí Minh, trong tên gọi có sự khác biệt: Có khi là nguyên tắc dânchủ tập trung, có khi là chế độ dân chủ tập trung; có khi lại là nguyên tắc tậptrung dân chủ, nhưng quan điểm của Người về nội dung và bản chất của nguyêntắc này là nhất quán, thống nhất, đó là mối liên hệ, tác động chi phối làm tiền đềcho nhau, thống nhất biện chứng giữa hai mặt tập trung và dân chủ trong mộtcấu trúc chỉnh thể thống nhất của nguyên tắc: “Tập trung trên cơ sở dân chủ” và
“dân chủ dưới sự chỉ đạo của tập trung” Điều đó cũng có nghĩa là trong từngyếu tố “dân chủ” và “tập trung” đã có một sự hoà quyện, chuyển hoá tương ứng,
“tập trung” không hề mâu thuẫn với “dân chủ” mà nó thống nhất, tác động qualại với nhau Có dân chủ trong Đảng mới có dân chủ trong xã hội Song, dân chủkhông có nghĩa là vô chính phủ Trong khi chỉ đạo thực hiện nguyên tắc tậptrung dân chủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng yếu tố tập trung, kỷ luật thốngnhất; đồng thời nhấn mạnh phát triển dân chủ nội bộ Đảng Người cho rằng bảnchất của chế độ ta là dân chủ, “dân chủ là cái quý nhất của nhân dân” do đó cũng
là cái quý nhất của mỗi đảng viên Nếu thực hành dân chủ nội bộ tốt sẽ làm choĐảng phát huy và tập trung được trí tuệ, tạo nên bầu không khí cởi mở, tin tưởnglẫn nhau, làm cho Đảng thoát khỏi tình trạng thiếu đoàn kết - một nhân tố làmsuy yếu sức mạnh của Đảng Mở rộng dân chủ còn chống được tệ độc đoán,chuyên quyền trong Đảng Hồ Chí Minh là một hiện thân của dân chủ và gươngmẫu thực hành dân chủ Dân chủ đã thành nếp hằn sâu trong tư chất, phong cách
và đời thường của Người Từ Người, những vấn đề về tập trung dân chủ đã trởthành nguyên tắc cơ bản trong xây dựng, sinh hoạt và hoạt động của Đảng ta Vìvậy, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn đoàn kết thống nhất, trong sạch vững mạnh
11 S®d, 1995, T.7, tr 240.
Trang 7Thực tiễn xây dựng, hoạt động của Đảng ta, của phong trào cộng sản vàcông nhân quốc tế đã khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của nguyên tắctập trung dân chủ: Đối với Đảng ta, trải qua hơn 80 năm xây dựng và lãnh đạocách mạng Việt Nam, Đảng luôn khẳng định tầm quan trọng của nguyên tắctập trung dân chủ Đảng đã kiên trì, vận dụng sáng tạo nguyên tắc này cả trongđiều kiện khi chưa có hoặc khi đã có chính quyền; cả trong điều kiện chiếntranh cũng như khi xây dựng chủ nghĩa xã hội, đặc biệt trong điều kiện Đảng ta
là một đảng cầm quyền, Đảng đã trung thành, vận dụng đúng đắn, sáng tạonguyên tắc tập trung dân chủ Nhờ vậy trong bất kỳ điều kiện, hoàn cảnh nào,Đảng cũng luôn luôn là một khối thống nhất về ý chí và hành động, Đảng thực
sự là một chỉnh thể thống nhất, đủ sức lãnh đạo cách mạng Việt Nam đi từthắng lợi này đến thắng lợi khác Điều này đã khẳng định năng lực, vai trò lãnhđạo, sức chiến đấu, sức mạnh của Đảng xuất phát từ nhiều yếu tố, nhiềunguyên nhân, trong đó có nguyên nhân đặc biệt quan trọng chính là do Đảng takiên trì và vận dụng đúng đắn, sáng tạo nguyên tắc tập trung dân chủ Trongđiều kiện Đảng cầm quyền, trước yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng đang đặt racho công tác lãnh đạo, tổ chức bộ máy, phương thức lãnh đạo của Đảng cầnđược đổi mới, chỉnh đốn Điều đó càng đòi hỏi Đảng ta phải không ngừng coitrọng, cụ thể hoá và vận dụng sáng tạo nguyên tắc tập trung dân chủ
Đối với phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, việc Đảng sêvích Nga ra đời, lãnh đạo Cách mạng Tháng 10 Nga thành công, lập nênNhà nước công nông đầu tiên và lãnh đạo cách mạng xã hội chủ nghĩa thuđược những thắng lợi vĩ đại đã làm cho hàng loạt các nước xã hội chủ nghĩa,phong trào cộng sản và công nhân quốc tế phát triển mạnh mẽ về quy mô,từng bước đẩy lùi, thu hẹp chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa tư bản Tuy còn cónhững mặt hạn chế trong quá trình tìm tòi mô hình, con đường đi lên cho phùhợp, song chủ nghĩa xã hội đã thể hiện rõ tính ưu việt, hơn hẳn của mình sovới chủ nghĩa tư bản Chính nguyên tắc tập trung dân chủ đã góp phần làmcho các Đảng Cộng sản thực sự là tổ chức chặt chẽ, có đủ năng lực lãnh đạo
Trang 8Bôn-và sức chiến đấu để tạo nên các thành công đó Trong những năm 90 của thế
kỷ XX, quá trình tiến hành cải tổ, cải cách, đổi mới, một số Đảng Cộng sảncầm quyền do sai lầm về đường lối làm cho đất nước đi vào khủng hoảngtrầm trọng về chính trị, kinh tế - xã hội, bên cạnh đó lại bị chủ nghĩa đế quốc
và các thế lực thù địch ra sức tiến công trên lĩnh vực chính trị tư tưởng, trong
đó chúng tìm mọi cách xuyên tạc, phủ nhận nguyên tắc tập trung dân chủ; choviệc thực hiện nguyên tắc này là nguyên nhân làm cho các Đảng Cộng sảncầm quyền quan liêu, độc đoán, chuyên quyền, kìm hãm sự phát triển đã làmcho một số Đảng Cộng sản dần dần mất phương hướng, xa rời, đi tới từ bỏnguyên tắc tập trung dân chủ, Đảng Cộng sản mất vai trò lãnh đạo, chủ nghĩa
xã hội tan rã như ở Liên Xô và một số nước Đông Âu vừa qua
1.2 Vị trí, vai trò của nguyên tắc tập trung dân chủ
Nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh
về xây dựng Đảng, từ lịch sử phát triển của phong trào Cộng sản và công nhânquốc tế đã khẳng định vai trò to lớn của nguyên tắc tập trung dân chủ đối vớiviệc xây dựng và hoạt động của Đảng Cộng sản Nguyên tắc tập trung dân chủmang bản chất của giai cấp công nhân Giữ vững và thực hiện tốt nguyên tắc này
là giữ vững và tăng cường bản chất giai cấp công nhân của Đảng trên lĩnh vực tổchức Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII nhấn mạnh: “Tập trung dân chủ lànguyên tắc tổ chức cơ bản, phân biệt chính Đảng kiểu mới của các giai cấp côngnhân, Đảng cách mạng chân chính với các đảng phái khác Phủ nhận nguyên tắcnày là phủ nhận Đảng Cộng sản từ bản chất Đảng chống tập trung quan liêu,độc đoán, chuyên quyền song triệt để tuân theo nguyên tắc tập trung dân chủ.Chỉ có thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ mới có thể vừa chống được bèphái, bảo đảm sự thống nhất ý chí và hành động của Đảng Chỉ có như vậy,Đảng mới có sức mạnh và sức chiến đấu”12
Nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản chỉ đạo toàn bộ vàxuyên suốt quá trình xây dựng, tổ chức, sinh hoạt nội bộ và hoạt động lãnh đạocủa Đảng Cộng sản Việt Nam Sức mạnh tổ chức của Đảng, năng lực lãnh đạo
12 §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, v¨n kiÖn §¹i héi §¶ng lÇn thø VII, Nxb Sù thËt, Hµ Néi, 1991, tr.130.
Trang 9và sức chiến đấu của Đảng phụ thuộc quyết định vào nguyên tắc này Đồng thời,nguyên tắc này cũng quy định việc xây dựng cơ cấu, hình thức tổ chức củaĐảng, thiết lập các cơ quan lãnh đạo của Đảng, tổ chức bộ máy của Đảng làmcho Đảng trở thành một chỉnh thể đồng bộ, thống nhất có tổ chức chặt chẽ, kỷluật nghiêm minh, đoàn kết thống nhất từ Trung ương đến cơ sở.
Nguyên tắc tập trung dân chủ quy định các chế độ để chỉ đạo việc giảiquyết các mối quan hệ trong nội bộ Đảng Đó là mối quan hệ tập thể lãnh đạo,
cá nhân phụ trách, thiểu số phục tùng đa số, cấp dưới thực hiện vô điều kiệnnghị quyết của cấp trên Giữa cá nhân với tổ chức, giữa địa phương với Trungương… giải quyết tốt các mối quan hệ đó thì mọi đường lối, chủ trương,chính sách, chỉ thị của Đảng được thực hiện một cách triệt để, nhanh chóng vàchính xác, tránh được tình trạng “trên phát” nhưng “dưới không động” dướilàm nhưng trên không biết, ỷ lại trông chờ vào trên hay “khoán trắng” cho cấpdưới, công việc không biết giao cho ai “nhiều sãi không ai đóng cửa chùa”.Như vậy, hiệu quả lãnh đạo, chỉ đạo sẽ bị hạn chế Thực hiện tốt tập trung dânchủ sẽ bảo đảm cho Đảng là một “guồng máy” chặt chẽ, thống nhất, có kỷluật tự giác, nghiêm minh
Nguyên tắc tập trung dân chủ quy định các nguyên tắc, chế độ trong sinhhoạt Đảng và phương pháp tác phong lãnh đạo của Đảng, bảo đảm cho Đảngvừa giữ vững được nguyên tắc, vừa phát huy được tính tích cực, chủ động, sángtạo của mỗi cán bộ, đảng viên và tổ chức Đảng, vừa tập trung được trí tuệ và sứcmạnh của toàn Đảng Nguyên tắc tập trung dân chủ còn là nguyên tắc chỉ đạotoàn bộ công tác tổ chức, sinh hoạt và mọi hoạt động của Đảng; nó thể hiện bảnchất và sự sống còn của Đảng Đồng thời, nó còn là tiêu chuẩn để phân biệt giữaĐảng Cộng sản chân chính với các đảng cơ hội, cải lương và là thước đo tínhđảng của người đảng viên cộng sản chân chính với các phần tử tự do, vô chínhphủ, kém tính tổ chức, tính kỷ luật
Vai trò của nguyên tắc tập trung dân chủ còn được thể hiện qua kinhnghiệm thực tiễn của phong trào Cộng sản và công nhân quốc tế và trong công
Trang 10tác xây dựng Đảng của Đảng Cộng sản Việt Nam Đối với Đảng ta, từ khi ra đờiđến nay, trong suốt quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành luôn vận dụngđúng đắn, sáng tạo và kiên trì thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ trong mọigiai đoạn của cách mạng, lúc thuận lợi cũng như lúc khó khăn, thời bình cũngnhư thời chiến, khi chưa có chính quyền cũng như khi đã có chính quyền…Trong mọi điều kiện, Đảng ta luôn luôn là một khối đoàn kết thống nhất về ý chí
và hành động, thực sự là một chỉnh thể có tổ chức, đủ sức lãnh đạo cách mạngViệt Nam giành hết thắng lợi này đến thắng lợi khác
2 Bản chất, nội dung của nguyên tắc tập trung dân chủ
2.1 Bản chất của nguyên tắc tập trung dân chủ
Bản chất của nguyên tắc tập trung dân chủ phản ánh thuộc tính bản chấtcủa giai cấp công nhân Nguyên tắc tập trung dân chủ là sự thống nhất biệnchứng giữa hai thành tố tập trung và dân chủ Sự thống nhất đó không phải làngẫu nhiên, mà nó được quy định bởi những nhân tố khách quan của cuộc đấutranh cách mạng của giai cấp công nhân và bởi việc Đảng cộng sản phải lãnhđạo cuộc đấu tranh đó đến thắng lợi cuối cùng
Tập trung nhằm tạo sự thống nhất về mục tiêu, lý tưởng, quan điểm,đường lối, về tổ chức và hành động toàn Đảng làm cho Đảng thống nhất về tư -tưởng và hành động, tạo sự thống nhất từ trên xuống dưới, có sự hiệp đồng,phối hợp chặt chẽ giữa các tổ chức đảng và đảng viên Tập trung có nghĩa làĐảng cộng sản phải có một cương lĩnh cách mạng chung, có một điều lệ thốngnhất, thể hiện những tiêu chuẩn sinh hoạt đảng; tổ chức đảng và toàn thể đảngviên phải tuân theo Tập trung còn thể hiện ở việc lãnh đạo các tổ chức đảng,các công tác của Đảng do một trung tâm thực hiện là Đại hội đại biểu toànquốc và giữa hai kỳ Đại hội là Ban chấp hành Trung ương Đảng Các nghịquyết của Đảng là biểu hiện ý chí của toàn Đảng, bắt buộc các tổ chức đảng vàtoàn thể đảng viên phải thi hành Tuân thủ nghị quyết của Đảng là tuân thủ ýchí, nguyện vọng của cán bộ, đảng viên, tuân thủ quyền dân chủ, kết quả hoạtđộng dân chủ của Đảng Tập trung đòi hỏi phải có một kỷ luật thống nhất, tinh
Trang 11thần tuân thủ những tiêu chuẩn sinh hoạt đảng, ý thức phục tùng nghị quyết củaĐảng Tập trung trong Đảng biểu hiện uy quyền, sức mạnh về sự lãnh đạothống nhất của Đảng, là điều kiện cần thiết cho sự tồn tại, hoạt động và pháttriển của Đảng cộng sản Tập trung theo nguyên tắc tập trung dân chủ hoàntoàn đối lập với tập trung quan liêu, độc đoán, gia trưởng của cá nhân ngườilãnh đạo hoặc cơ quan lãnh đạo cấp trên áp đặt ý kiến của mình cho cấp dưới.Tập trung quan liêu là tập trung phi dân chủ, là tập trung không trên cơ sở dânchủ, không phải là bản chất của nguyên tắc tập trung dân chủ.
Tập trung trên cơ sở dân chủ là tập trung trên cơ sở trí tuệ, sức mạnhcủa đa số mà thiểu số phải phục tùng khác với tập trung quyền lực của thiểu
số giai cấp bóc lột bắt quần chúng nhân dân lao động phải thực hiện Tậptrung trên cơ sở dân chủ nhằm xoá bỏ chế độ áp bức bóc lột, thực hiện và bảo
vệ lợi ích của Đảng, của chế độ và của nhân dân lao động, khác với tập trungnhằm duy trì chế độ bóc lột, bảo vệ chế độ áp bức bóc lột Đó là tập trung trên
cơ sở chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, khác với tập trung trên cơ sở chế
độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất Tập trung gắn liền với cấp dưới, với
cơ sở, chịu sự kiểm tra, quyết định của cơ sở, khác với tập trung nhằm trấn ápdưới, thoát ly cơ sở, thoát ly dân chủ, cản trở bóp nghẹt dân chủ
Đảng là một tổ chức chính trị tự nguyện, độc lập Sức mạnh của Đảng
là do tính tích cực tự giác của toàn thể đảng viên Có thực hiện dân chủ trongĐảng mới có điều kiện rèn luyện, giáo dục đảng viên, mới phát huy tốt nhấtnghị lực, sự sáng tạo của các cấp uỷ và của mọi cán bộ, đảng viên vào việc đề
ra và thực hiện đường lối chính sách, nghị quyết của Đảng Mọi quyết địnhcủa: “tập trung” đều phải được hình thành và tổ chức thực hiện thông qua dânchủ V.I.Lênin đã xác định bản chất của dân chủ trong nội bộ Đảng là: tất cảmọi công việc của Đảng đều được toàn thể các đảng viên hoàn toàn bìnhquyền và không có ngoại lệ nào, tiến hành trực tiếp hoặc thông qua các đạibiểu; đồng thời tất cả những người có trách nhiệm trong Đảng, tất cả các banlãnh đạo của Đảng, tất cả các cơ quan của Đảng đều được bầu ra, đều có trách
Trang 12nhiệm phải báo cáo và có thể bị bãi miễn Như vậy, dân chủ trong Đảng thựcchất là quyền làm chủ của đảng viên, là sự tham gia gia tích cực của toàn thểđảng viên vào việc quản lý công việc của Đảng một cách trực tiếp hay thôngqua những đại biểu của họ vào việc vạch đường lối, chính sách, vào việcthành lập các cơ quan lãnh đạo của Đảng.
Dân chủ dưới sự chỉ đạo của tập trung là dân chủ có lãnh đạo, có mụcđích và hướng tới sự tập trung, nó trái với dân chủ cực đoan, dân chủ vô chínhphủ Mọi hoạt động lãnh đạo của Đảng phải trên cơ sở tập thể lãnh đạo, cánhân phụ trách Hồ Chí Minh đã nói: “tập thể lãnh đạo là dân chủ, cá nhânphụ trách là tập trung, tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách tức là dân chủ, tậptrung…”13, nó khác với dân chủ tràn lan, không giới hạn, dân chủ hình thức.Dân chủ có sự bảo đảm của tập trung là dân chủ có tổ chức, trong tổ chức chứkhông phải là vô tổ chức, là dân chủ có tính định hướng rõ ràng Dân chủ dựatrên sự bình đẳng, thống nhất mục tiêu, lợi ích khác với dân chủ dựa trên sựbất công, bất bình đẳng mang bản chất của chế độ áp bức bóc lột Dân chủtrong Đảng là dân chủ thuộc về đa số buộc thiểu số phải phục tùng nhằm đểxoá bỏ chế độ bóc lột, khác với dân chủ chỉ thực sự với tầng lớp quý tộc, vớigiai cấp tư sản chiếm thiểu số trong xã hội còn đối với quần chúng nhân dânlao động thì chỉ là hình thức Dân chủ có sự bảo đảm của tập trung nhằm tạo
ra sức mạnh bằng sự đoàn kết, tập trung, thống nhất, hoàn toàn khác với dânchủ vô chính phủ, vô tổ chức tạo ra sự chia rẽ, bè phái, bản vị cục bộ địaphương, phá vỡ sự đoàn kết tập trung, thống nhất trong Đảng
Nguyên tắc tập trung dân chủ là sự kết hợp hài hoà giữa hai mặt tậptrung và dân chủ Cả hai mặt tập trung và dân chủ tạo thành chỉnh thể thốngnhất của một nguyên tắc Dân chủ là điều kiện, là tiên đề của tập trung, cũngnhư tập trung là cơ sở, là cái bảo đảm cho dân chủ được thực hiện Thực hiện
và phát huy dân chủ trong Đảng phải gắn liền với giữ vững, tăng cường tậptrung và ngược lại Trên cơ sở thống nhất và tác động biện chứng giữa hai yếu
tố đó thì dân chủ ngày càng phát triển, tập trung càng vững chắc Nhận thức
13 Hå ChÝ Minh toµn tËp, NXB chÝnh trÞ quèc gia Hµ Néi, 1996,T5, tr 505
Trang 13và thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ sẽ phát huy và làm tăngcường sức mạnh của Đảng Khi tập trung trên cơ sở dân chủ thì càng thúcđẩy, cổ vũ cho dân chủ có chất lượng hơn Còn dân chủ hướng tới tập trung,
đi tới sự thống nhất thì dân chủ thực sự có mục đích, có chất lượng Nếu tậptrung cao mà dân chủ bị hạn chế tức là tập trung không dựa trên cơ sở dânchủ, đó là tập trung quan liêu, hình thức Ngược lại, nếu mở rộng dân chủ màkhông hướng tới sự tập trung là dân chủ vô tổ chức, vô kỷ luật, dân chủ ph-ường hội chứ không phải dân chủ theo nguyên tắc của Đảng, rút cục cũngkhông bảo đảm dân chủ
Nói đến nguyên tắc tập trung dân chủ là nói đến mối quan hệ giữa thiểu
số và đa số, giữa cấp dưới và cấp trên, giữa cá nhân và tổ chức Đây là mốiquan hệ biện chứng giữa cái chung và cái riêng, giữa hai mặt của một chỉnh thểthống nhất, giữa tập trung và dân chủ trong hoạt động của Đảng Bất kỳ mưutoan nào muốn tách chúng ra thành những bộ phận riêng biệt không có liên hệvới nhau, cũng đều chỉ có thể làm hại cho Đảng mà thôi Đồng thời cũng kiênquyết chống lại bọn xét lại đem đối lập hai khái niệm đó với nhau V.I.Lênin đãdiễn đạt hết sức rõ ràng, ngắn gọn: “Trên báo chí của chúng tôi, chúng tôi luônluôn bảo vệ dân chủ trong nội bộ Đảng Nhưng chúng tôi không bao giờ phảnđối chế độ tập trung của Đảng Chúng tôi chủ trương chế độ tập trung dânchủ”14 Do đó, đối với một Đảng Macxit – Lêninit, trong tất cả mọi giai đoạnhoạt động, dân chủ và tập trung đều quan trọng như nhau Hai mặt đó, nếuđứng riêng một mình, tách rời nhau, cũng đều không thể là cơ sở của việc xâydựng Đảng Nếu dân chủ mà không tập trung thì nhất định sẽ biến Đảng thànhmột khối tập hợp mơ hồ, không có sự thống nhất nội bộ và tính tổ chức, và do
đó, không thể thực hiện vai trò người lãnh đạo giai cấp vô sản và nhân dân laođộng đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản và giành thắng lợi trong cuộc đấu tranh
đó Ngược lại, nếu chỉ theo nguyên tắc tập trung thì Đảng có nguy cơ biến
14 V I Lªnin, toµn tËp, NXB tiÕn bé M¸t xc¬va, 1980, T 27, tr 91.
Trang 14thành một tổ chức bè phái, đóng cửa, xa rời quần chúng, mất khả năng giáo dụcđảng viên thành những chiến sĩ tiên phong, tự giác.
Nguyên tắc tập trung dân chủ chính là điều kiện đảm bảo cho tổ chứcđảng cố kết về mặt tổ chức, thống nhất ý chí, thống nhất hành động; đồng thờiphát huy sáng kiến và tính tích cực sáng tạo của mọi đảng viên, mọi tổ chứcđảng Nghiên cứu bản chất nguyên tắc tập trung dân chủ chúng ta nghiêmkhắc phê phán quan điểm sai trái cho rằng: nguyên tắc tập trung dân chủ là sựgán ghép hai nguyên tắc “tập trung” và “dân chủ”, đó là sự gán ghép hai yếu
tố có xu hướng đối lập nhau, từ đó quy kết bản chất của Đảng ta là thiếu tậptrung thống nhất, lẫn lộn giữa tập trung trên cơ sở dân chủ với tập trung quanliêu, giữa dân chủ có lãnh đạo với dân chủ vô tổ chức, vô chính phủ
Chúng ta cũng phê phán quan điểm cho rằng tập trung là “danh từ” dânchủ là “tính từ” Từ đó tuyệt đối hoá “danh từ” tập trung, tầm thường hoá
“tính từ” dân chủ, hay cho rằng tập trung là mục đích, dân chủ là phương tiện,cốt là đạt mục đích còn phương tiện nào cũng được Tư tưởng đó dẫn đếnhình thức tập trung quan liêu, phi dân chủ trái với bản chất của nguyên tắc tậptrung dân chủ Một số người lập luận cho rằng, nguyên tắc tập trung dân chủchỉ đúng và thích hợp với hoạt động của Đảng trong điều kiện Đảng hoạtđộng bí mật, hoặc trong thời kỳ chiến tranh Trong hoàn cảnh đó phải có kỷluật chặt chẽ, phải có tập trung thống nhất cao độ, còn trong điều kiện hoàbình, kẻ thù không còn, nhân dân làm chủ, cần gì phải thực hiện chế độ tậptrung, kỷ luật và chuyên chính (?) Lúc này mà thực hiện dân chủ là khôngthức thời, là vi phạm dân chủ, là tạo điều kiện để quay về chế độ phong kiếnchuyên quyền (!)… và còn nhiều trào lưu tư tưởng chống đối khác Tất cảnhững quan điểm trên đây đều là sai trái, thực chất là hạ thấp, phủ nhậnnguyên tắc tập trung dân chủ để đi tới phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng.Đây còn là một trong những thủ đoạn “diễn biến hoà bình” của chủ nghĩa đếquốc và các thế lực thù địch chống chủ nghĩa xã hội Vì vậy, chúng ta phải hếtsức cảnh giác Bảo vệ, tuân thủ nguyên tắc tập trung dân chủ là đòi hỏi khách