Đảng Cộng sản Việt Nam là nhân tố cơ bản hàng đầu, bảo đảm quyết định mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Ngay sau khi ra đời ngày 3 tháng 2 năm 1930, Đảng ta đã có một đư¬¬ờng lối đúng đắn, sáng tạo. Trên cơ sở, nắm vững bản chất cách mạng, khoa học của lý luận chủ nghĩa Mác Lênin và t¬¬ư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng ta đã vận dụng sáng tạo vào điều kiện lịch sử cụ thể của cách mạng Việt Nam để để đề ra đường lối, chủ trương, chính sách đúng đắn, sáng tạo đưa cách mạng Việt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác.
Trang 1
-Đảng Cộng sản Việt Nam là nhân tố cơ bản hàng đầu, bảo đảm quyết định mọithắng lợi của cách mạng Việt Nam Ngay sau khi ra đời ngày 3 tháng 2 năm 1930,Đảng ta đã có một đường lối đúng đắn, sáng tạo Trên cơ sở, nắm vững bản chấtcách mạng, khoa học của lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh,Đảng ta đã vận dụng sáng tạo vào điều kiện lịch sử cụ thể của cách mạng Việt Nam
để để đề ra đường lối, chủ trương, chính sách đúng đắn, sáng tạo đưa cách mạngViệt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác Thắng lợi ngay cả trong cuộc cáchmạng dân tộc, dân chủ nhân dân và trong cả cách mạng xã hội chủ nghĩa Đặc biệt,qua hơn 20 năm tiến hành sự nghiệp đổi mới do Đảng khởi xướng và lãnh đạo, nhândân ta đã giành được những thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử: “Đất nước rakhỏi khủng hoảng kinh tế- xã hội, có sự thay đổi cơ bản và toàn diện Kinh tế tăngtrưởng khá nhanh Sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, phát triển kinh tế thịtrường định hướng xã hội chủ nghĩa được đẩy mạnh Đời sống nhân dân được cảithiện rõ rệt Hệ thống chính trị và khối đại đoàn kết toàn dân tộc được củng cố vàtăng cường Chính trị - xã hội ổn định Quốc phòng và an ninh giữ vững Vị thế nư-
ớc ta trên trường quốc tế không ngừng được nâng cao Sức mạnh tổng hợp của quốcgia đã tăng lên rất nhiều tạo ra thế và lực mới cho đất nước tiếp tục đi lên với triểnvọng tốt đẹp hơn”1
Đạt được những thành tựu to lớn trên bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khácnhau Song nguyên nhân cơ bản quan trọng hàng đầu là do Đảng ta có một đườnglối chính trị đúng đắn, sáng tạo, thể hiện rõ quan điểm độc lập, tự chủ, sáng tạo củaĐảng trong hoạch định đường lối cách mạng Việt Nam qua từng thời kỳ giai đoạncách mạng Một trong những đặc điểm nổi bật nhất là Đảng ta luôn trung thành tuyệtđối với những nguyên lý cơ bản về xây dựng Đảng kiểu mới của giai cấp công nhântheo quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; vận dụng sángtạo những nguyên lý đó vào điều kiện hoàn cảnh cụ thể của cách mạng Việt Nam đểxây dựng Đảng ta vững mạnh về mọi mặt chính trị, tư tưởng và tổ chức, bảo đảm
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu to n qu àn qu ốc lần thứ X, Nxb CTQG, H,2006, tr68.
Trang 2cho Đảng luôn đáp ứng tốt yêu cầu thực tiễn lãnh đạo cách mạng Việt Nam qua từngthời kỳ và giai đoạn lịch sử cụ thể
Trong các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin về xây dựng Đảngkiểu mới của giai cấp công nhân, Đảng ta đặc biệt coi trọng hàng đầu đến việc thựchiện nghiêm ngặt nguyên tắc tập trung dân chủ Xác định rõ đây là nguyên tắc tổchức cơ bản của Đảng, chỉ đạo xây dựng tổ chức, sinh hoạt, và hoạt động củaĐảng, qua các thời kỳ cách mạng Cùng với mặt chính trị và tư tưởng, nguyên tắcnày nó bảo đảm tăng cường sự đoàn kết thống nhất về ý chí và hành động trongtoàn Đảng, làm cho Đảng trở thành một đội ngũ có tổ chức có kỷ luật chặt chẽnghiêm minh, có sức chiến đấu cao, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo vàtrí tuệ của các tổ chức Đảng và mọi đảng viên trong toàn Đảng Do vậy, nghiêncứu nắm vững nguyên tắc tập trung dân chủ - nguyên tắc tổ chức của Đảng qua cácthời kỳ cách mạng Đặc biệt trong công cuộc đổi mới đất nước hiện nay vừa có ýnghĩa giá trị về mặt lý luận và thực tiễn sâu sắc đối với công tác xây dựng Đảnghiện nay Đồng thời qua đó thấy rõ vai trò to lớn của Đảng Cộng sản Việt Nam đốivới cách mạng nước ta - nhân tố cơ bản hàng đầu bảo đảm quyết định mọi thắnglợi của cách mạng Việt Nam từ trước tới nay và mãi mãi về sau Từ đó tin tưởngphấn đấu vì mục tiêu cao cả của Đảng trong tình hình hiện nay
1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của nguyên tắc tập trung dân chủ
Nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản chỉ đạo việc xây dựng tổ chứcsinh hoạt và hoạt động của Đảng Cộng sản, là một nội dung quan trọng hàng đầu trongnguyên lý xây dựng Đảng kiểu mới của giai cấp công nhân; là một tiêu chí để phân biệtchính Đảng kiểu mới của giai cấp công nhân, Đảng cách mạng chân chính với các Đảngkhác Đó là cơ sở bảo đảm cho Đảng Cộng sản tạo thành một khối thống nhất về ý chí vàhành động; tạo lên sức mạnh vô địch của Đảng cách mạng chân chính mác xít Sự ra đờicủa nguyên tắc tập trung dân chủ là một tất yếu khách quan trong xây dựng, tổ chức vàsinh hoạt Đảng của giai cấp công nhân thế giới nói chung và của giai cấp công nhân ViệtNam nói riêng Những tiền đề lý luận và thực tiễn luôn chứng minh tính tất yếu khách
Trang 3quan đối với Đảng Cộng sản phải thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc này Có như vậyĐảng Cộng sản mới đáp ứng yêu cầu lãnh đạo phong trào cách mạng vô sản thế giới Nguyên tắc tập trung dân chủ do C.Mác và Ph.Ăngghen nghiên cứu phát triển thành
tư tưởng lý luận trong nguyên lý xây dựng đảng của giai cấp vô sản, đặt cơ sở nền móngđầu tiên cho việc xây dựng một Đảng mác xít chân chính Đồng thời, tư tưởng đó đãđược V.I.Lênin kế thừa và phát triển trong điều kiện mới trở thành một trong những nộidung quan trọng trong nguyên những lý cơ bản về xây dựng Đảng kiểu mới của giai cấpcông nhân Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kế thừa và vận dụng sáng tạo nguyên
lý đó vào thực tiễn công tác xây dựng Đảng ta trong từng giai đoạn lịch sử cách mạng;bảo đảm cho Đảng ta luôn vững mạnh về chính trị, tư tưởng và tổ chức, ngày càng đápứng tốt yêu cầu lãnh đạo cách mạng của Đảng qua từng thời kỳ lịch sử cách mạng nướcta
Nguyên tắc tập trung dân chủ ra đời là đòi hỏi khách quan đối với một Đảng mácxít chân chính trong lãnh đạo phong trào cách mạng vô sản thế giới Chúng ta biết rằng,Đảng Cộng sản là đội tiên phong, bộ tham mưu chiến đấu, là tổ chức chính trị cao nhấtcủa giai cấp công nhân - là giai cấp do địa vị kinh tế- chính trị trong nền sản xuất vật chất
xã hội Từ khi ra đời và trong suốt quá trình hoạt động xã hội, giai cấp công nhân luôngắn liền với nền sản xuất công nghiệp Chính yêu cầu đòi hỏi cao của nền sản xuất côngnghiệp đã từng bước tôi luyện cho giai cấp công nhân có những thuộc tính cơ bản: nhưtính tập trung chuyên môn hoá cao, ý thức tổ chức kỷ luật chặt chẽ nghiêm minh, cótrình độ tổ chức trong trong nền sản xuất xã hội Cũng chính từ môi trường đó, đã nảysinh ra tư tưởng đoàn kết, hợp tác, dân chủ, tập thể, tương trợ lẫn nhau để cùng sản xuất
ra một sản phẩm vật chất xã hội, cùng chung sức, chung lòng đấu tranh đòi quyền lợi vàlợi ích chính đáng của mình đối với giai cấp tư sản Hơn nữa, trong cuộc đấu tranh giaicấp để tự giải phóng mình, giai cấp vô sản phải đương đầu với một kẻ thù là giai cấp tưsản có tổ chức, có bộ máy Nhà nước, có sự liên minh quốc tế rộng lớn Do vậy, muốnchiến thắng được giai tư sản, giai cấp vô sản phải được tổ chức lại, phải có sự đoàn kết
Trang 4thống nhất cao trong cuộc cách mạng đó và đây cũng chính là tiền đề của việc hình thànhnên nguyên tắc rập trung dân chủ trong Đảng của giai cấp vô sản Mặt khác, từ yêu cầukhách quan của nền sản xuất công nghiệp và đấu tranh giai cấp, tính tập trung và tính dânchủ trong giai cấp công nhân được hình thành và phát triển không ngừng Chính vì vậy,Đảng của giai cấp vô sản phải là người tiêu biểu cho sự đoàn kết thống nhất về ý chí vàhành động, và thực hiện nghiêm ngặt nguyên tác tập trung dân chủ và là yêu cầu kháchquan đối với Đảng của giai cấp công nhân trong cuộc cách mạng vô sản
Các nhà sáng lập ra chủ nghĩa xã hội khoa học và Đảng của giai cấp vô sảnngay từ đầu và trong suốt cả quá trình tổ chức, xây dựng và hoạt động của mình đãluôn luôn thấm nhuần sâu sắc và thực hiện triệt để về vấn đề nguyên tắc tập trungdân chủ, kiên quyết đấu tranh chống những khuynh hướng tư tưởng cơ hội, xét lại
về mặt tổ chức Đặc biệt, là những người sáng lập ra Đảng Cộng sản đầu tiên tronglịch sử nhân loại, C.Mác và Ph.Ăngghen đã nêu lên những tư tưởng cơ bản về tổchức và hoạt động của Đảng Cộng sản Hai ông đã đưa ra tư tưởng về xây dựngmột Đảng vô sản, trên cơ sở nguyên tắc tập trung dân chủ vào Điều lệ của Liênđoàn những người cộng sản (năm 1847), Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (năm1848), và các văn kiện của Hội liên hiệp công nhân quốc tế (năm 1864) Đó là,Đảng Cộng sản phải là một tổ chức độc lập mang bản chất giai cấp công nhân rõrệt “Đảng công nhân phải hành động sao cho thật có tổ chức, thật thống nhất, thậtđộc lập nhất, nếu như nó không muốn… lại bị giai cấp tư sản lợi dụng và phải bámđuôi nó mà lê đi”2 C.Mác và Ph.Ăngghen còn chỉ rõ: “ Mỗi hội viên của Liênđoàn phải liên lạc ít nhất là ba tháng một lần, còn mỗi chi bộ phải liên lạc mỗitháng một lần với Ban Chấp hành khu bộ của mình; ít nhất cứ hai tháng một lầnmỗi khu bộ phải báo cáo tình hình công tác của đại phương mình với tổng khu bộ,
ít nhất ba tháng một lần mỗi tổng khu bộ phải báo cáo tình hình công tác của địaphương mình với Ban Chấp hành Trung ương”3 Mặt khác, Đảng phải được xâydựng trên những nguyên tắc dân chủ triệt để Các cơ quan lãnh đạo của Đảng đượcbầu ra đều có thể bị thay thế hoặc bãi miễn; mọi đảng viên đều bình đẳng, được tự
do thảo luận những vấn đề sinh hoạt đảng, được tranh luận trong khuôn khổ tính
2 C.Mác- Ph.Ăngghen, To n t àn qu ập, tập1, Nxb ST H, 1970, tr493.
3
Trang 5đảng, các đảng viên phải giúp đỡ lẫn nhau, thường xuyên nộp đảng phí, người viphạm Điều lệ Đảng sẽ bị khai trừ hoặc đình chỉ sinh hoạt đảng; kiên quyết chốngnhững phần tử vô tổ chức, những phần tử cơ hội, xét lại
Từ những tư tưởng cơ bản của C.Mác và Ph Ăngghen về nguyên tắc tậptrung dân chủ trong Đảng có ý nghĩa rất quan trọng tạo ra những điều kiện tiền đề
lý luận để V.I.Lênin kế thừa và phát triển và làm sâu sắc thêm tư tưởng về tậptrung dân chủ trong điều kiện mới Nâng tư tưởng tập trung dân chủ lên thànhnguyên tắc trong xây dựng Đảng kiểu mới của giai cấp công nhân về mặt tổ chức.V.I.Lênin cho rằng: Đảng phải được tổ chức theo chế độ tập trung dân chủ, chế độtập trung dân chủ là nền tảng tổ chức của một Đảng vô sản kiểu mới Thực hiệnchế độ tập trung dân chủ trong Đảng sẽ làm cho Đảng thống nhất về chính trị, tưtưởng và tổ chức; củng cố và tăng cường sức mạnh của Đảng, làm cho đường lốicủa Đảng được thực hiện một cách có hiệu lực Mặt khác, thực hiện tốt chế độ tậptrung dân chủ sẽ góp phần ngăn ngừa sự phá hoại của các phần tử không kiên định,
vô chính phủ, cơ hội chủ nghĩa trong Đảng Trong tác phẩm “ Một bước tiến haibước lùi”, V.I.Lênin chỉ rõ: “Trước kia Đảng ta chưa phải là một khối chính thức
có tổ chức, mà chỉ là một tổng số những nhóm riêng biệt và do đó giữa các nhóm
ấy không thể có những quan hệ nào khác, ngoài sự tác động về mặt tư tưởng Hiệnnay chúng ta đã trở thành một Đảng có tổ chức, điều đó có nghĩa là chúng ta đã tạo
ra một quyền lực, khiến cấp dưới phải phục tùng cấp trên của Đảng”4 Đồng thờiV.I.Lênin cho rằng: Đảng muốn có sức mạnh để lãnh đạo giai cấp vô sản và quầnchúng lao động trong cuộc đấu tranh chống giai cấp tư sản, Đảng phải có sự thốngnhất về ý chí và hành động Điều kiện cho sự thống nhất của Đảng, trước hết Đảngphải có Cương lĩnh chính trị và sau đó phải có tổ chức chặt chẽ Làm được điều đótức là tránh được tình trạng chia rẽ, phân tán ở trong Đảng Tổ chức là cái bảođảm cho sự thống nhất về chính trị, tư tưởng và hành động Ngoài ra Đảng phải cómột điều lệ thống nhất, một cơ quan chỉ đạo thống nhất do Đại hội Đảng bầu ra,Đảng phải có kỷ luật sắt, tự giác nhưng nghiêm minh V.I.Lênin khẳng định “Từ
4 V I Lênin, to n t àn qu ập, Tập 8, Nxb tiến bộ Mát xcơva, 1979, tr 429.
Trang 6chối không chịu phục tùng sự lãnh đạo của các cơ quan Trung ương, tức là từ chốikhông muốn làm người Đảng viên, tức là phá hoại Đảng”5.
Tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức cơ bản trong công tác xây dựngĐảng, nhưng thực hiện nguyên tắc đó như thế nào cho đúng là một vấn đề khôngđơn giản, nó hoàn toàn phụ thuộc vào chủ thể nhận thức Nếu chủ thể nhận thức cóbản lĩnh chính trị và một động cơ trong sáng thì nguyên tắc tập trung dân chủ sẽphát huy tác dụng tốt và ngược lại, nếu như chủ thể nhận thức không có bản lĩnhchính trị và động cơ trong sáng thì nguyên tắc tập trung dân chủ sẽ phản tác dụnggây nguy hại cho Đảng và cho cách mạng Theo V.I.Lênin: tập trung đi liền vớidân chủ Tập trung càng cao thì dân chủ càng cao Không thể có dân chủ mà thiếutập trung và ngược lại không thể có tập trung mà thiếu dân chủ, đó là mối quan hệbiên chứng của nguyên tắc tập trung dân chủ
Thực tế thuật ngữ ( tập trung dân chủ ) được nêu lên lần đầu tiên với tư cách
là một nguyên tắc chính thức - nguyên tắc tổ chức cơ bản của Đảng Đảng Cộngsản - tại Hội nghị Tammécpho của những người Bôn sê vích năm 1905 Nghịquyết của Hội nghị nêu rõ: thừa nhận nguyên tắc tập trung dân chủ là một nguyêntắc không thể tranh cãi được Theo V.I.Lênin: “Các đảng gia nhập Quốc tế Cộngsản phải được xây dựng theo nguyên tắc tập trung dân chủ Trong thời kỳ nội chiếngay gắt hiện nay, Đảng Cộng sản chỉ có thể hoàn thành nhiệm vụ của mình nếuĐảng được tổ chức một cách tập trung nhất, nếu trong Đảng có một kỷ luật sắt gầngiống như kỷ luật quân sự và nếu trung Trung ương Đảng là một cơ quan có uy tínmạnh mẽ, có quyền lực rộng rãi được toàn thể đảng viên tin cậy”6 V.I Lênin đãkịch liệt phê phán quan điểm của bọn cơ hội chủ nghĩa, chủ trương tổ chức mộtđảng không có hình thù rõ rệt, không đòi hỏi đảng viên phải tham gia hoạt độngtrong một tổ chức đảng, không cần có nguyên tắc tập trung dân chủ ngay từ Đạihội II Đảng công nhân dân chủ- xã hội Nga (1903)
Trong cuộc đấu tranh về mặt tổ chức của Đảng xoay quanh tiết 1 của Điều lệĐảng, V.I.Lênin đã coi công thức của Mác tốp là một công thức vô dụng, mang nộidung tư tưởng cơ hội chủ nghĩa về mặt tổ chức Người nhấn mạnh: “ Giai cấp vô
5 Sđ d, tr 424.
6 V I Lênin, to n t àn qu ập,Tập 41, Nxb tiến bộ Mát xcơva, 1977, tr 34.
Trang 7sản có thể thực hiện một cách đúng đắn vai trò tổ chức của nó (và đó là vai tròchính của nó) một cách có kết quả và thắng lợi thì chính đảng của giai cấp vô sảnphải thực hiện được trong nội bộ của mình, một chế độ tập trung chặt chẽ và một
kỷ luật nghiêm ngặt Kẻ nào làm yếu dù chỉ là một chút ít - kỷ luật sắt trong đảngcủa giai cấp vô sản là thực tế giúp cho giai cấp tư sản chống lại giai cấp vô sản”7.V.I.Lênin cho rằng, kẻ nào từ chối không chịu phục tùng kỷ luật Đảng, làm yếu kỷluật Đảng “ Tức là từ chối không muốn làm đảng viên, tức là phá hoại đảng”8.Nguyên tắc tập trung dân chủ theo V.I.Lênin là nguyên tắc cơ bản cốt lõitrong những nguyên tắc xây dựng đảng kiểu mới của giai cấp công nhân Nguyêntắc này quy định cơ cấu tổ chức, chế độ sinh hoạt, chế độ giải quyết các mối quan
hệ nội bộ, phương pháp, tác phong lãnh đạo của Đảng Nguyên tắc tập trung dânchủ bảo đảm cho Đảng thống nhất về chính trị, tư tưởng, tổ chức, thống nhất về ýchí và hành động; sự thống nhất về chính trị, tư tưởng chỉ có thể vững chắc và trởthành sức mạnh hiện thực khi được bảo đảm bằng sự thống nhất về mặt tổ chứcthông qua nguyên tắc tập trung dân chủ Nguyên tắc tập trung dân chủ bảo đảmcho sự lãnh đạo của Đảng thông suốt, nhất quán từ trên suống, là cơ sở để xâydựng, củng cố sự đoàn kết trong Đảng, làm cho Đảng luôn luôn là một chỉnh thểthống nhất được tổ chức chặt chẽ, có kỷ luật nghiêm minh, đồng thời khắc phụctình trạng phân tán, cục bộ, bè phái, vô tổ chức vô kỷ luật
Tiếp thu quan điểm của chủ nghĩa Mác -Lênin, Đảng ta và chủ tịch Hồ ChíMinh không chỉ trung thành tuyệt đối nguyên lý xây dựng Đảng kiểu mới của giaicấp công nhân mà còn quán triệt và thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc tập trungdân chủ trong công tác xây dựng và củng cố Đảng ta Đặc biệt, bổ sung và làmsáng tỏ bản chất của “Tập trung, dân chủ” và mối quan hệ giữa chúng trong tổchức, xây dựng và sinh hoạt Đảng Theo Hồ Chí Minh “ Tập trung” không hề mâuthuẫn với “ Dân chủ” mà nó thống nhất, tác động qua lại với nhau “ Tập trung trênnên tảng dân chủ… Dân chủ dưới sự chỉ đạo tập trung”9 Có dân chủ trong Đảngmới có dân chủ trong xã hội Song dân chủ không có nghĩa là vô chính phủ Người
7 V I Lênin, to n t àn qu ập, Tập 41,Nxb tiến bộ Mát xcơva, 1977, tr 34.
8 V I Lênin, to n t àn qu ập, Tập 8, Nxb tiến bộ Mát xcơva, 1977, tr 424.
9 Hồ Chí Minh, to n t àn qu ập,Tập 7, Nxb Chính trị quốc gia, H N àn qu ội, 1996, tr 240-241.
Trang 8viết: “ Chế độ ta là chế độ dân chủ, tư tưởng phải được tự do Tự do là thế nào?Đối với mọi vấn đề, mọi người tự do bày tỏ ý kiến của mình, góp phần tìm ra chân
lý Đó là một quyền lợi mà cũng là một nghĩa vụ của mọi người Khi mọi người đãphát biểu ý kiến, đã tìm thấy chân lý, lúc đó quyền tự do tư tưởng hoá ra quyền tự
do phục tùng chân lý”10
Trong khi chỉ đạo thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ trong Đảng, Chủtịch Hồ Chí Minh rất coi trọng yếu tố tập trung, kỷ luật thống nhất; đồng thời nhấnmạnh phát triển dân chủ nội bộ Đảng Người cho rằng bản chất của chế độ ta làdân chủ “ Dân chủ là cái quí nhất của nhân dân” do đó cũng là cái quí nhất của mỗiđảng viên Nếu thực hành dân chủ nội bộ tốt sẽ làm cho Đảng phát huy, phát triển
và tập trung được trí tuệ, tạo nên bầu không khí cởi mở, tin tưởng lẫn nhau, làmcho Đảng thoát khỏi tình trạng “ Âm u” thiếu đoàn kết - một nhân tố làm suy yếusức mạnh của Đảng Mở rộng dân chủ còn chống được tệ độc đoán, chuyên quyềntrong Đảng Có thể khẳng định rõ Chủ tịch Hồ Chí Minh chính là hiện thân củadân chủ và gương mẫu thực hành dân chủ Dân chủ đã thành nếp hằn sâu trong tưchất, phong cách và đời thường của Chủ tịch Hồ Chí Minh Những vấn đề về “Tậptrung”, “ Dân chủ” đã trở thành nguyên tắc cơ bản trong xây dựng, sinh hoạt vàhoạt động của Đảng ta Nhờ thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc này mà Đảng Cộngsản Việt Nam luôn đoàn kết thống nhất về ý chí và hành động, Bảo đảm cho Đảng
ta luôn trong sạch vững mạnh
Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn khẳng định tập trung dân chủ lànguyên tắc tổ chức cơ bản, là một trong những điều kiện cơ bản tạo nên sức mạnh
vô địch của Đảng; đồng thời kiên trì và thực hiện nghiêm túc nguyên tắc này Nhờ
đó, trong suốt quá trình xây dựng và hoạt động của Đảng, dù trong điều kiện hoạtđộng bí mật hay hoạt động công khai, khi chưa có chính quyền cũng như khi cóchính quyền, trong điều kiện chiến tranh cũng như trong hoà bình xây dựng và bảo
vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, Đảng luôn là một tổ chức chặt chẽ, thống nhất ý chí
và hành động, đủ sức lãnh đạo sự nghiệp cách mạng nước ta đI từ thắng lợi nàyđến thắng lợi khác
10 Hồ Chí Minh, to n t àn qu ập,Tập 8, Nxb Chính trị quốc gia H N àn qu ội, 1996, tr 126
Trang 9Thực tiễn gần 80 năm lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Đảng ta luôn khẳngđịnh rõ tầm quan trọng của nguyên tắc tập trung dân chủ, kiên trì và thức hiệnnghiêm ngặt nguyên tắc này trong từng giai đoạn cách mạng, ngay cả trong cáchmạng dân tộc dân chủ nhân dân và trong cả cách mạng xã hội chủ nghĩa Đặc biệt,bước vào công cuộc đổi mới đất nước trước những diễn biến phức tạp của tìnhhình thế giới và trong nước nhất là sự khủng hoảng trầm trọng của các nước xã hộichủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô Do quá trình cải tổ đã phạm phải những sai lầmnghiêm trọng, xa dời nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin, vi phạm nguyên tắctập trung dân chủ, đa nguyên chính trị, đa đảng đối lập, tự do hoá dân chủ trongĐảng đã dẫn tới sự sụp đổ nhanh chóng vào những năm 1990 -1991 Song điều đó
đã để lại cho Đảng ta những bài học sâu sắc trong việc thực hiện nghiêm ngặtnguyên tắc tập trung dân chủ trong Đảng, để đưa sự nghiệp đổi mới do Đảng takhởi xướng tiên lên giành được những thắng lợi to lớn góp phần xây dựng và bảo
vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa Cũng từ thực tiễn quá trình lãnhđạo, chỉ đạo cách mạng Đảng ta rút ra bài học là: nếu trong nhiệm vụ, lĩnh vựchoạt động của Đảng, nếu cấp uỷ, tổ chức đảng, cán bộ đảng viên nào không thựchiện hoặc thực hiện sai nguyên tắc tập trung dân chủ thì ở đó sẽ nảy sinh hiệntượng vô tổ chức, vô kỷ luật, chia rẽ, bè phái , mất đoàn kết, làm giảm sút nghiêmtrọng năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng
Trong giai đoạn hiện nay, Đảng ta là Đảng cầm quyền lãnh đạo sự nghiệpđổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước theo định hướng xã hộichủ nghĩa Tình hình nhiệm vụ của cách mạng phát triển nhanh chóng, phức tạp,khác với thời kỳ Đảng lãnh đạo chiến tranh giải phóng Tổ quốc Nguyên tắc tậptrung dân chủ cần được nhận thức đúng đắn đầy đủ và vận dụng phù hợp với đặcđiểm tổ chức, nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng trong điều kiện mới.Tình hình nhiệm vụ càng nặng nề, phức tạp, đặt ra yêu cầu càng cao đối với nănglực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng, càng đòi hỏi Đảng phải giữ vững và thựchiện nghiêm túc nguyên tắc tập trung dân chủ có như vậy mới không ngừng nângcao năng lực, trí tuệ lãnh đạo của Đảng đáp ứng đòi hỏi nhiệm vụ cách mạng trongtình hình hiện nay
Trang 102 Những vấn đề cơ bản nguyên tắc tập trung dân chủ của Đảng
Quán triệt quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vềthực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ trong công tác xây dựng Đảng ta Qua hoạtđộng thực tiễn lãnh đạo chỉ, đạo cách mạng của Đảng và từ bài học “Xương máu”của các đảng anh em về công tác xây dựng Đảng và thực hiện nguyên tắc tập trungdân chủ Điều lệ Đảng Cộng sản Việt Nam ghi rõ: “Đảng là một tổ chức chặt chẽ,thống nhất ý chí và hành động, lấy nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc tổchức cơ bản, thực hiện tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách, tự phê bình và phê bình,thương yêu đồng chí, kỷ luật nghiêm minh Đồng thời thực hiện các nguyên tắc tựphê bình và phê bình đoàn kết trên cơ sở Cương lĩnh chính trị và Điều lệ Đảng, giữmối liên hệ mật thiết với nhân dân hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và phápluật”5
Trong điều 9, chương II Điều lệ Đảng Cộng sản Việt Nam khoá X của Đảng
ta xác định rõ nội dung cơ bản của nguyên tắc tập trung dân chủ tập trung biểu hiện
các vấn đề sau Một là, cơ quan lãnh đạo các cấp của Đảng do bầu cử lập ra, thực
hiện tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách Hai là, cơ quan lãnh đạo cao nhất của
Đảng là Đại hội đại biểu toàn quốc Cơ quan lãnh đạo ở mỗi cấp là đại hội đại biểuhoặc đại hội đảng viên Giữa hai kỳ đại hội, cơ quan lãnh đạo của Đảng là BanChấp hành Trung ương, ở mỗi cấp là ban chấp hành đảng bộ, chi bộ (gọi tắt là cấp
uỷ) Ba là, cấp uỷ các cấp báo cáo và chịu trách nhiệm về hoạt động của mình
trước đại hội cùng cấp, trước cấp trên và cấp dưới; định kỳ thông báo tình hìnhhoạt động của mình đến các tổ chức đảng trực thuộc, thực hiện tự phê bình và phê
bình Bốn là, tổ chức đảng và đảng viên phải chấp hành nghị quyết của Đảng.
Thiểu số phục tùng đa số, cấp dưới phục tùng cấp trên, cá nhân phục tùng tổ chức,các tổ chức trong toàn Đảng phục tùng Đại hội đại biểu toàn quốc và Ban Chấp
hành Trung ương Năm là, nghị quyết của các cơ quan lãnh đạo của Đảng chỉ có
giá trị thi hành khi có hơn một nửa số thành viên trong cơ quan đó tán thành.Trước khi biểu quyết, mỗi thành viên được phát biểu ý kiến của mình Đảng viên
có ý kiến thuộc về thiểu số được quyền bảo lưu và báo cáo lên cấp uỷ cấp trên chođến Đại hội đại biểu toàn quốc, song phải chấp hành nghiêm chỉnh nghị quyết,
Trang 11không được truyền bá ý kiến trái với nghị quyết của Đảng Cấp uỷ có thẩm quyềnnghiên cứu xem xét ý kiến đó; không phân biệt đối xử với đảng viên có ý kiến
thuộc về thiểu số Sáu là, tổ chức đảng quyết định các vấn đề thuộc phạm vi quyền
hạn của mình, song không được trái với nguyên tắc, đường lối, chính sách củaĐảng, pháp luật của Nhà nước và nghị quyết của cấp trên
Nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức cơ bản của các Đảngcộng sản, nguyên tắc này chỉ đạo toàn bộ và xuyên suốt quá trình xây dựng tổchức, sinh hoạt nội bộ và hoạt động lãnh đạo của Đảng Trước hết, nguyên tắc nàyquy định việc xây dựng cơ cấu, hình thức tổ chức của Đảng như: vấn đề chế độsinh hoạt, tổ chức đại hội, chế độ thủ tục bầu cử, các cơ quan lãnh đạo của đảng;nguyên tắc quy định các chế độ để giải quyết các mối quan hệ trong nội bộ đảng,như giữa cấp trên với cấp dưới, giữa tập thể với cá nhân, giữa đa số với thiểu số ;nguyên tắc quy định các nguyên tắc, chế độ sinh hoạt đảng, phương pháp, tácphong lãnh đạo của Đảng, bảo đảm cho các cấp uỷ, tổ chức đảng và mỗi đảng viên,vừa phát huy trách nhiệm sáng tạo, tích cực, chủ động, vừa tập trung được sứcmạnh trí tuệ và sức mạnh của toàn Đảng Nguyên tắc tập trung dân chủ là cơ sởbảo đảm cho sự đoàn kết thống nhất trong đảng về mặt tổ chức, đồng thời sự thốngnhất về mặt tổ chức là điều kiện vật chất để đảm bảo cho sự thống nhất về mặtchính trị, tư tưởng được giữ vững và biến thành hiện thực Nguyên tắc này còn là
cơ sở để xây dựng và giữ nghiêm kỷ luật đảng, là tiêu chuẩn cơ bản để phân biệtĐảng Cộng sản chân chính với các đảng cơ hội, cải lương về mặt tổ chức
Nguyên tắc tập trung dân chủ mang bản chất tổ chức của giai cấp công nhân
Nó là sự thống nhất, tác động biện chứng giữa hai thành tố tập trung và dân chủ Haithành tố này là thuộc tính bản chất của giai cấp công nhân trong lao động sản xuất
và đấu tranh giai cấp Thuộc tính bản chất giai cấp công nhân của Đảng được xácđịnh từ vị trí, vai trò của giai cấp công nhân, từ sự ra đời của giai cấp công nhân, từyêu cầu khách quan của sản xuất công nghiệp Qua đó đã từng bước tôi luyện làmcho giai cấp công nhân có những thuộc tính cơ bản như: tính tập trung hoá cao độ, ýthức và trình độ tổ chức chặt chẽ, tính kỷ luật nghiêm minh, tinh thần đoàn kết, hợptác, tương trợ, dân chủ tập thể vv Tập trung là điều kiện, là tiền đề cho sự vận động,phát triển của dân chủ và ngược lại Hai thành tố này không mâu thuẫn nhau, mà luôn
Trang 12thống nhất, tác động bổ sung cho nhau Tập trung trên cơ sở dân chủ, tăng cường tậptrung trên cơ sở mở rộng và phát triển dân chủ Thực hiện dân chủ phải có sự bảo đảmcủa tập trung và hướng tới tập trung, chuyển hoá và quy tụ trí tuệ, sức mạnh của từngngười thành ý chí chung tạo nên sức mạnh của tập thể Mở rộng và phát huy dân chủphải đồng thời giữ vững và tăng cường tập trung, thống nhất Dân chủ càng phát triểncàng có cơ sở vững chắc để tăng cường tập trung Tập trung trong Đảng càng vữngchắc thì sự bảo đảm cho dân chủ càng phát triển, hiệu lực của dân chủ càng lớn Tăngcường tập trung với phát triển dân chủ phải luôn tiến hành đồng thời, gắn bó chặt chẽ
và hỗ trợ cho nhau Mối liên hệ giữa tập trung và dân chủ là mối liên hệ nội tại bêntrong của một nguyên tắc, trong một chỉnh thể thống nhất đó là Đảng Do vậy, nhữnghiện tượng tập trung quan liêu, chuyên quyền độc đoán, dân chủ hình thức, dân chủ
vô tổ chức kỷ luật, phân tán, bè phái, cục bộ là sự vi phạm nguyên tắc tập trung dânchủ, trái với bản chất của nguyên tắc này
Nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vềxây dựng Đảng, từ lịch sử phát triển của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế
đã khẳng định vai trò to lớn của nguyên tắc tập trung dân chủ đối với việc xâydựng và hoạt động của Đảng cộng sản Nguyên tắc tập trung dân chủ mang bảnchất tổ chức của giai cấp công nhân Giữ vững và thực hiện tốt nguyên tắc này làgiữ vững và tăng cường bản chất giai cấp công nhân của Đảng trên lĩnh vực tổchức Phủ nhận và từ bỏ nguyên tắc tập trung dân chủ là phủ nhận Đảng từ bảnchất Chính vì vậy trong nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII củaĐảng nhấn mạnh: “ Tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức cơ bản, phân biệtchính Đảng kiểu mới của các giai cấp công nhân, Đảng cách mạng chân chính vớicác đảng phái khác Phủ nhận nguyên tắc này là phủ nhận Đảng Cộng sản từ bảnchất Đảng chống tập trung quan liêu, độc đoán, chuyên quyền song triệt để tuântheo nguyên tắc tập trung dân chủ Chỉ có thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủmới có thể vừa chống được bè phái, bảo đảm sự thống nhất ý chí và hành động củaĐảng Chỉ có như vậy, Đảng mới có sức mạnh và sức chiến đấu”11 Nguyên tắc tậptrung dân chủ có vai trò đặc biệt quan trọng, có ý nghĩa sống còn đối với Đảngcộng sản Vì vậy, ngay từ khi nguyên tắc này được khẳng định và thực hiện trong
11 Đảng Cộng sản Việt Nam, văn kiện Đại hội Đảng lần thứ VII, Nxb Sự thật, H N àn qu ội, 1991, tr 130.