SKKN Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

SKKN Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8SKKN Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8SKKN Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8SKKN Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8SKKN Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8SKKN Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8SKKN Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8SKKN Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8SKKN Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8SKKN Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

Họ và tên: Trương Thị Lan Anh.

Đơn vị công tác: Trường THCS Buôn Trấp

Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm

MỘT VÀI KINH NGHIỆM RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG,

KHAI THÁC KIẾN THỨC TỪ KÊNH HÌNH SÁCH GIÁO KHOA

ĐỊA LÍ LỚP 8

Họ và tên: Hoàng Thị Hoan

Chức danh: Giáo viên Trình độ chuyên môn cao nhất: Đại học sư phạm

Chuyên ngành đào tạo: Địa lý

1

Là một giáo viên giảng dạy môn Địa lý tôi luôn suy nghĩ làm sao để giúp các emhọc sinh của mình không chỉ biết sử dụng mà còn phải sử dụng thật tốt kênh hình SGK

môn Địa lí nói chung và lớp 8 tôi nghiên cứu nói riêng Vì vậy tôi đã chọn đề tài “Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8”

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

Mục tiêu: Giúp cho học sinh tự rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức tự nhiên từ

các kênh hình trong giờ học trên lớp, ở nhà và tự trả lời các câu hỏi về địa lý, từ đó đápứng được yêu cầu của các kỳ thi và kiểm tra môn Địa lý

Nhiệm vụ: Tìm hiểu kiến thức qua kênh hình để giải quyết những vướng mắc,

lúng túng của học sinh

-3 Đối tượng nghiên cứu: Đề tài này thực hiện cho đối tượng là học sinh lớp 8

trong học tập môn địa lý và áp dụng cho một số bài học thuộc phần địa lý tự nhiên ViệtNam, đặc biệt phần khí hậu, địa hình, sông ngòi…

Với đề tài này hy vọng rằng sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích và thiết thực cho các

em học sinh trong học tập môn Địa lý nói chung và học sinh lớp 8 nói riêng

4 Giới hạn của đề tài: kĩ năng sử dụng , khai thác kiến thức từ kênh hình (Lớp

8)” qua các năm tôi dạy:

2013-2014: Từ 8A1- 8A7

2014-2015: Từ 8A1- 8A8

2015-2016: Từ 8A1- 8A8

5 Phương pháp nghiên cứu:

a) Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

- Phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu;

- Phương pháp khái quát hóa các nhận định độc lập

b) Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra;

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục;

- Phương pháp nghiên cứu các sản phẩm hoạt động;

- Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia;

- Phương pháp khảo nghiệm, thử nghiệm

c) Phương pháp thống kê toán học

II Phần nội dung

1 Cơ sở lí luận

Để góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục, đào tạo học sinh thành những con ngườitích cực, năng động và sáng tạo có khả năng tiếp thu những tri thức hiện đại và biết vậndụng những tri thức đó vào cuộc sống thì việc rèn luyện các kĩ năng tư duy cho họcsinh đóng vai trò rất quan trọng

-Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

3

-Việc rèn luyện tư duy cho học sinh trong thực tế học tập là dựa vào việc tự trả lờicác câu hỏi và thực hiện các bài tập trong sách giáo khoa, sách bài tập và từ thực tế môitrường xung quanh đặt ra Và khi đã có các kĩ năng tư duy tốt thì học sinh sẽ có khảnăng vận dụng chúng một cách linh hoạt để trả lời các câu hỏi

Để rèn luyện kĩ năng tư duy cho học sinh thì kênh hình trong sách giáo khoa là tài liệuhọc tập hữu ích không chỉ đối với học sinh mà còn cả đối với giáo viên, do vậy việc rèn

kĩ năng sử dụng kênh hình cho học sinh là không thể thể thiếu trong học địa lý đặc biệtđối với các em lớp 8,9

khai thác nhất khi sử dụng mà học sinh gặp nhiều lúng túng khi khai thác Nhà trường

có nhiều điều kiện thuận lợi để hỗ trợ cho giáo viên trong giảng dạy như trang bị phòngmáy chiếu, phòng bản đồ, sách tham khảo Trong thực tế giảng dạy hầu như bài nàocũng có yêu cầu sử dụng bản đồ, kênh hình sách giáo khoa Giáo viên là người hướngdẫn học sinh quan sát, khai thác từng đơn vị kiến thức, phát huy được khả năng khaithác nội dung bài học của học sinh Học sinh có lực học khá giỏi đòi hỏi tìm hiểu cácđối tượng địa lí từ kênh hình sâu hơn

Một số bản đồ phục vụ cho giáo viên trong quá trình giảng dạy chưa nhiều, bản

đồ cũ số liệu không chính xác

Học sinh chưa thấy được tầm quan trọng của kênh hình nên chưa quan tâm đúngmức đến việc học và khai thác kênh hình khi học môn Địa lý Mức độ, sử dụng, khaithác kiến thức của học sinh chưa sâu, chưa hiểu hết đối tượng địa lí trong từng nộidung bài học Học địa lí của một số học sinh còn mang tính thuộc lòng, ít suy nghĩ, ghi

-3 Nội dung và hình thức của giải pháp

a Mục tiêu của giải pháp

Những giải pháp, biện pháp được nêu trong đề tài nhằm mục đích giúp học sinh hiểu

sâu kiến thức hơn và mang lại hiệu quả cao trong môn học

b Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp

b.1 Khái quát về kênh hình

- Kênh hình là tài liệu chủ yếu để giáo viên và học sinh tra cứu và giải quyếtnhững vấn đề bổ sung cho bài giảng ở lớp

- Kênh hình là cuốn sách địa lý phản ánh toàn bộ hay từng phần của Trái đất vớinội dung được trình bày bằng ngôn ngữ bản đồ

- Trong dạy học Địa lý, kênh hình có chức năng vừa là phương tiện trực quan, vừa là nguồn tri thức địa lý quan trọng đối với học sinh Trong sách giáo khoa Địa lý 8,kênh hình chiếm một tỷ lệ lớn và chiếm một nội dung quan trọng trong bài học Kênh hình ở đây bao gồm các bản đồ, tranh ảnh, các hình vẽ, biểu đồ… Ngoài việc hỗ trợ kênh chữ, việc khai thác có hiệu quả kênh hình trong sách giáo khoa sẽ dễ dàng giúp cho học sinh nhận thức được các sự vật, hiện tượng địa lý và các mối quan hệ của chúng theo thời gian và không gian Chính vì vậy việc sử dụng, khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lớp 8 có ý nghĩa rất lớn trong quá trình hình thành kiến thức và

kỹ năng địa lý cho học sinh

b.2 Thực trạng trước khi sử dụng các giải pháp của đề tài

Số liệu thống kê ở 3 lớp 8A1;8A2; 8A3 trước khi hướng dẫn học sinh cách khai tháckênh hình được thực hiện theo 3 mức đầu năm học 2015- 2016 như sau:

-Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

Lớp Sĩ số Chưa biết khai thác Biết khai thác Khai thác tốt

Kĩ năng khai thác Bản đồ nói chung và khai thác kênh hình nói riêng là kĩ năng

cơ bản của môn Địa lý Nếu không nắm vững được kĩ năng này thì rất khó có thể hiểu

và giải thích được các sự vật và hiện tượng địa lý đồng thời cũng rất khó có thể tự mìnhtìm được các kiến thức địa lý khác

Để cuốn sách giáo khoa địa lý trở thành trợ thủ đắc lực trong học tập, kiểm tra, thi học

kì, … có hiệu quả học sinh cần phải nắm chắc các vấn đề sau:

+ Biết rõ câu hỏi như thế nào để tìm kiến thức ẩn trong kênh hình

+ Nắm, hiểu và sử dụng tốt các kí hiệu, ước hiệu được trình bày trong bản đồ,lược đồ: Giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách nhớ các kí hiệu chung theo từng mụcnhư: Hành chính (thủ đô, các thành phố…), các kí hiệu về tự nhiên như thang màu (độcao, độ sâu, nhiệt độ, lượng mưa, núi, đồng bằng, biển, ranh giới, hồ đầm….) ở góclược đồ, bản đồ

+ Nhận biết, chỉ và đọc được tên các đối tượng Địa lý trên Bản đồ

+ Đọc, hiểu và khai thác tốt các loại biểu đồ trong sách giáo khoa để bổ sungkiến thức về địa lý cho bài học: Biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa

+ Biết tìm ra mối quan hệ giữa các đối tượng để khai thác có hiệu quả nhất

+ Biết cách trả lời bài thi có hiệu quả nhất (Đọc kĩ đề và tìm ra các câu trả lời, tìm ramối liên quan của các yêu cầu trên đối với các kênh hình, sử dụng các dữ kiện nào đểtrả lời tốt yêu cầu của bài)

* Đối với giáo viên

Trong những năm qua, cùng với việc triển khai cải cách giáo dục, phương phápdạy học Địa lí tuy đó có một số cải tiến, chú ý tới việc phát huy tính tích cực của họcsinh trong quá trình tiếp thu kiến thức bằng cách tăng cường hệ thống câu hỏi có yêucầu phát triển tư duy Nhưng đó chỉ là những câu hỏi do giáo viên nêu ra và giáo viêndẫn dắt đến đâu thì giải quyết đến đó Về mặt hình thức, các giờ học đó có vẻ sinh động

vì học sinh tích cực hoạt động Song nếu theo quan niệm về học tập tích cực thì nhữnggiờ học như vậy chưa thể nói rằng học sinh đã học tập một cách tích cực, bởi hoạt độngcủa học sinh ở đây mới chỉ là việc trả lời thụ động các câu hỏi của giáo viên chứ bảnthân học sinh chưa có nhu cầu nhận thức, chưa chủ động tìm tòi, suy nghĩ và giải quyếtnhững vấn đề đặt ra trong bài học

Nguyên nhân của những tồn tại trên đó là chưa có sự thống nhất về quan điểm:Thế nào là đổi mới phương pháp dạy học Địa lí? Chưa có sự triển khai đồng bộ trongcác khâu: Bồi dưỡng giáo viên; đổi mới cách viết sách giáo khoa, sách giáo viên, cơ sởvật chất kỹ thuật, tổ chức thực hiện, kiểm tra đánh giá; trong đó chế độ thi cử còn chia

ra các môn “chính phụ” là những trở ngại lớn Nhiều giáo viên chưa tâm huyết vớinghề nghiệp, chưa đầu tư nhiều vào chuyên môn vì quan niệm môn Địa lí là môn phụ

Nhìn chung việc sử dụng dụng cụ trực quan đã được đưa vào thực hiện ở hầu hết

ở các trường, đặc biệt từ khi đổi mới sách giáo khoa đến nay, hầu hết các trường đã cóphòng thí nghiệm và rất nhiều đồ dùng dạy học phục vụ cho các bộ môn Sách giáokhoa có số lượng kênh hình phong phú màu sắc phù hợp giáo viên có điều kiện pháthuy tính tích cực, sáng tạo, học sinh có hứng thú học tập Tuy nhiên không phải trườngnào cũng làm được như vậy và việc sử dụng đã thực sự có chất lượng

- Trong quá trình rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình cho học sinh nên đi từthấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp nhằm dẫn dắt học sinh từ biết sử dụng đến sửdụng thành thạo và nhanh chóng

- Để khai thác tốt giáo viên nên yêu cầu học sinh có bước chuẩn bị trước ở nhànhững câu hỏi có liên quan đến phân tích hoặc tìm các đối tượng trong kênh hình bằng

-Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

7

-cách gợi ý một số câu hỏi để học sinh tập trả lời trước rồi lên lớp thảo luận trình bày

Và khi kiểm tra bài cũ cũng yêu cầu học sinh dựa vào để trình bày

- Giáo viên nên chú ý đến việc vận dụng kênh hình trong các lần kiểm tra, đánhgiá nhằm kích thích sự hứng thú học tập địa lý của học sinh thông qua việc khai tháckênh hình

- Việc sử dụng, khai thác tốt các kênh hình sẽ giúp học sinh nắm nội dung bài học nhanh hơn, hiệu quả hơn, nhớ bài lâu hơn và có hệ thống Học sinh không thuộc baì máy móc, có suy nghĩ một cách lôgic tư duy độc lập, các em có kĩ năng phân tích, tổng hợp các yếu tố địa lý một cách hợp lý

* Đối với học sinh

Do quan niệm đây là bộ môn phụ nên học sinh chưa đầu tư thời gian thích đángcho việc học tập bộ môn Phần vì kiến thức Địa lý khá trừu tượng, nhiều mối quan hệ

tự nhiên - xã hôị rất phức tạp, bản chất là một ôn học rất khô khan nên học sinh ít thíchhọc

Hầu hết các em học mang tính chất đối phó, học Địa lý nhưng chưa hiểu để làm

gì, ứng dụng vào lĩnh vực nào của cuộc sống Nói như vậy có nghĩa là học sinh chưahiểu được vai trò, vị trí, tầm quan trọng của bộ môn

b.4 Kinh nghiệm hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức địa lý tự nhiên Việt Nam qua kênh hình trong sách giáo khoa

- Thông thường khi phân tích hoặc đánh giá một đối tượng địa lý học sinh cần tái

hiện vốn tri thức địa lý đã có của bản thân vào việc đọc các kí hiệu để trả lời bài mộtcách có hiệu quả học sinh cần làm theo những bước sau:

- Bước 1: Đọc kĩ đề để tìm ra yêu cầu chính của đề bài

- Bước 2: Xác định đúng bản đồ, lược đồ cần sử dụng vào nội dung bài làm

- Bước 3: Sử dụng dữ kiện nào để trả lời tốt yêu cầu của chính của đề bài (hệthống kí hiệu, màu sắc, số liệu qua các biểu đồ…)

- Bước 4: Phân tích nhận xét thông qua kênh hình để trả lời các yêu cầu của đềbài

Ví dụ cụ thể qua một số bài học

* Khai thác kiến thức (áp dụng cho bài 23 “sách giáo khoa địa lý 8)

- Với bài này học sinh sử dụng Atlat trang 2,3

Tên bản đồ: Bản đồ hành chính Việt Nam

Học sinh kết hợp cả bản đồ và lược đồ sách giáo khoa

* Vị trí địa lý

Bước 1: Cho học sinh đọc tên bản đồ.

Bước 2: Xác đinh vị trí của nước ta

+ Xác định hệ tọa độ địa lý: Điểm cực Bắc, Điểm

cực Nam, Điểm cực Tây, Điểm cực Đông (Nằm ở vĩ

độ, kinh độ nào, thuộc huyện nào)

Bước 3: Cho học sinh tìm hiểu sâu hơn các tỉnh bằng

cách cho học sinh tra bảng diện tích, dân số các tỉnh

* Chú ý: Giáo viên có thể rèn luyện cho học sinh kĩ

năng đọc bản đồ bằng cách đặt câu hỏi

* Phạm vi lãnh thổ

+ Xác định vị trí tiếp giáp (phía Bắc, Nam, Tây,

Đông, tiếp giáp với các quốc gia và vùng lãnh thổ

nào)

+ Nhận xét đường biên giới tiếp giáp

+ Phân tích thuận lợi và khó khăn của vị trí tiếp giáp

+ Giáp biển: Nhận xét về vùng biển nước ta gồm

những bộ phận nào, đặc điểm đường bờ biển, chiều

dài, đường bờ biển chạy từ đâu đến đâu? có bao

-Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

9

-nhiêu tỉnh giáp biển, vùng biển tiếp giáp với các

quốc gia nào… -> qua đó nêu ý nghĩa

* Khai thác yếu tố địa hình (áp dụng cho bài 28 “sách giáo khoa địa lý 8)

- Với bài này học sinh sử dụng bản đồ , lược đồ địa hình Việt Nam

- Học sinh dựa vào màu sắc các thang màu độ cao để nhận xét

* Đồi núi là bộ phận quan trọng nhất

của cấu trúc địa hình Việt Nam

? Quan sát thang màu nhận xét

chunh địa hình nước ta?

? Quan sát hình 28.1 nhận xét tỉ lệ

giữa đồi núi thấp và đồi núi cao

TIẾT 31- BÀI 28: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA HÌNH VIỆT NAM

* Đặc điểm địa hình

- Những đặc điểm chính của địa hình

+ Tỉ lệ diện tích các loại địa hình và sự

phân bố của chúng

+ Hướng nghiêng của địa hình

+ Hướng chủ yếu của địa hình (Đông,

Tây, Nam, Bắc)

+ Các bậc địa hình (chia theo độ cao tuyệt

đối)

+ Tính chất cơ bản của địa hình

- Nêu đặc điểm chung về độ cao, sự phân

bố, diện tích của vùng

- Hướng của các dãy núi, các con sông

- Nêu tên của các đỉnh núi cao, các cao

nguyên, sơn nguyên và sự phân bố …

? Xác định một số nhánh núi, khối núi lớn ngăn cách và phá vỡ tính liên tục của dảiđồng bằng ven biển nước ta

? Địa hình nước ta như vậy có những thuận lợi và khó khăn gì đến đời sống và pháttriển kinh tế?

- Học sinh có thể lên bảng vừa chỉ bản đồ kết hợp trả lời câu hỏi tìm kiến thức từ kênhhình (dưới lớp quan sát lược đồ sách giáo khoa)

- Học sinh liên hệ được vào thực tế cuộc sống và hoạt động kinh tế

=> Giáo viên nhận xét

* Khai thác yếu tố sông ngòi (áp dụng cho bài 33 “sách giáo khoa địa lý 8 ”).

Với bài này học sinh sử dụng bản đồ các hệ thống sông

- Lược đồ sách giáo khoa

Học sinh quan sát bản đồ(lược đồ) trả lời câu hỏi

Giáo viên có thể đến từng học sinh hỏi và phân tích qua lược đồ sách giáo khoa để biếtđược các em nắm kiến thức từ phân tích kênh hình như thế nào?

-Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

11

- Quan sát lược đồ: Nhận xét mạng lưới

sông ngòi nước ta?

- Đặc điểm chính của sông ngòi

- Các sông lớn trên lãnh thổ (nêu cụ thể

tên của từng con sông )

+ Nơi bắt nguồn, nơi chảy qua

- Giá trị kinh tế của sông ngòi (giao

thông, thủy lợi, đánh cá, ) Các vấn đề

khai thác và cải tạo, bảo vệ sông ngòi

Một số ví dụ cụ thể qua quá trình kiểm tra:

* Kiểm tra miệng

- Dựa vào bản đồ tự nhiên Việt Nam em hãy cho biết tên các dãy núi, các dòng sôngchảy theo hướng vòng cung? Giữa chúng có mối quan hệ như thế nào?

- Dựa vào bản đồ hoặc lược đồ H: 33.1 SGK, em hãy cho biết tên các hệ thống sông, hệthống sông nào lớn nhất? những sông nào có giá trị thủy điện cao?

* Kiểm tra 15’

- Dựa vào bản đồ câm (Trống) em hãy điền tên các thành phố trực thuộc trung ương.

- Dựa vào Atlat địa lí Việt Nam, hãy kể tên các loại gió thổi vào mùa hạ ở nước ta và

ảnh hưởng gì tới khí hậu nước ta

-* Kiểm tra 1 tiết

Ví dụ 1: Xác định vị trí địa lí của khu vực Tây nam Á nằm trong khoảng các vĩ độ,

kinh độ nào? Nêu đặc điểm địa hình của khu vực

Ví dụ 2: Dựa vào H2.1 cho biết:

Tây Nam Á nằm trong những đới , kiểu khí hậu nào? Kiểu nào chiếm diện tích lớn

nhất ? Nêu đặc điểm khí hậu nhiệt đới khô

-Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

13