CHÍNH SÁCH KINH tế mới của lê NIN và vấn đề xây DỰNG nền KINH tế NHIỀU THÀNH PHẦN ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chính sách kinh tế mới của Lênin ra đời là cẩm nang thần kỳ cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga xô viết, bởi nó đã chỉ ra sự cần thiết của việc phát triển kinh tế hàng hoá như thế nào; xác định chính sách thuế lương thực ra sao; sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước với tư cách là phòng chờ đi vào chủ nghĩa xã hội như thế nào cho có hiệu quả. Do đó, nghiên cứu, nắm vững những tư tưởng cơ bản của Lênin trong “Chính sách kinh tế mới” vẫn là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn và mang tính thời sự sâu sắc trong sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hoá hiện đại hoá nước ta hiện nay.

Trang 1

CHÍNH SÁCH KINH TẾ MỚI CỦA V.I LÊNIN VÀ VẤN ĐỀ XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ NHIỀU THÀNH PHẦN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY



-Chính sách kinh tế mới của Lênin ra đời là cẩm nang thần kỳ cho côngcuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga xô- viết, bởi nó đã chỉ ra sự cầnthiết của việc phát triển kinh tế hàng hoá như thế nào; xác định chính sáchthuế lương thực ra sao; sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước với tư cách làphòng chờ đi vào chủ nghĩa xã hội như thế nào cho có hiệu quả Do đó,nghiên cứu, nắm vững những tư tưởng cơ bản của Lênin trong “Chính sáchkinh tế mới” vẫn là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn và mang tính thời

sự sâu sắc trong sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hoá hiện đại hoá nước ta hiệnnay

I Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm

Sau thành công của cách mạng tháng Mười năm 1917, nước Nga đi vàoxây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) từ một điểm xuất phát thấp: nền kinh tếtồn tại nhiều thành phần với năm thành phần kinh tế cơ bản: kinh tế tiểu nônggia trưởng; kinh tế sản xuất hàng hoá nhỏ, kinh tế chủ nghĩa tư bản tư nhân;kinh tế chủ nghĩa tư bản nhà nước; kinh tế chủ nghĩa xã hội Nền sản xuất nhỏ

là phổ biến với 82,4% là nông dân, quan hệ sản xuất tiền tư bản là chủ yếu,lực lượng sản xuất lạc hậu, đúng như Lênin nhận định “chế độ ruộng đất lạchậu nhất cùng với tình trạng nông thôn dốt nát” Sau cuộc nội chiến cáchmạng (1918 - 1921), nước Nga lâm vào tình trạng khủng hoảng kinh tế chính

trị - xã hội rất trầm trọng Về kinh tế- xã hội, nước Nga đang đứng trước bờ

vực thẳm của sự sụp đổ; nông dân bất bình trước những chính sách thời chiếnđược áp dụng trong sản xuất nông nghiệp của thời bình là không phù hợp; sảnxuất công nghiệp đình đốn, xa sút nghiêm trọng, phần lớn các xí nghiệp đóngcửa thiếu nhiên liệu; tổng sản lượng công nghiệp năm 1920 giảm 7 lần so vớinăm 1913; giai cấp công nhân năm 1913 là 2,5 triệu đến năm 1921 chỉ còn1,4 triệu; nguy cơ giai cấp công nhân phân hoá, phân tán, có bộ phận tha hoá.Sản xuất nông nghiệp tiêu điều, sản lượng nông nghiệp giảm sút nghiêmtrọng: tổng sản lượng nông nghiệp năm 1921 chỉ đạt một phần hai so với năm

Trang 2

1913; bình quân lương thực 400 kg một người trên một năm (năm 1913) naygiảm suống còn 200 kg một người trên một năm ( năm 1921); nạn đói diễn ratriền miên, ruộng đất bỏ hoang, nông dân không tiến hành sản xuất; giaothông vận tải bị tàn phá nghiêm trọng, năng lực vận tải chỉ còn 20% so vớitrước chiến tranh; hệ thống tài chính tiền tệ lâm vào tình trạng rối loạn

nghiêm trọng, bội chi ngân sách, đồng tiền rúp mất giá hàng chục lần Về mặt

chính trị: có những diến biến hết sức phức tạp, bọn địa chủ và phản động

chạy ra nước ngoài làm tay sai cho đế quốc; tư tưởng nông dân tiểu tư sản nổilên điển hình là cuộc bạo loạn của Cronstat, các lực lượng phản động trong vàngoài nước chống phá quyết liệt hòng bóp chết nhà nước xã hội chủ nghĩa xô-viết non trẻ Trong khi đó một bộ phận đảng viên giao động tư tưởng trướckhó khăn

Trước tình hình đó, chính sách cộng sản thời chiến được áp dụng từ năm

1918 đã bộc lộ những khiếm khuyết, hạn chế, không còn phù hợp với thời kỳđầu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga, gây cản trở đối với sự phát triểncủa sản xuất, Lênin chỉ rõ: “Chính sách kinh tế của ta lâm vào tình trạng, ởphía thượng tầng của nó, bị tách rời cơ sở và không dẫn đến việc phát triểnlực lượng sản xuất… chính sách trưng thu lương thực thừa ở nông thôn đã

làm trở ngại việc phát triển lực lượng sản xuất và đã tỏ ra là nguyên nhân chủ

yếu gây nên cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị sâu sắc”1

Để thoát khỏi khủng hoảng kinh tế, chính trị - xã hội trầm trọng, trước sựbao vây chống phá Chính quyền xô- viết và để tìm ra con đường xây dựngchủ nghĩa xã hội phù hợp, cũng như để trả lời câu hỏi đặt ra làm gì? làm nhưthế nào? Lênin khẳng định rằng phải bắt đầu từ nông nghiệp để tập trung tháo

gỡ bởi lẽ có trên 80% nhân dân sống bằng nông nghiệp Mặt khác, bắt đầu từnông nghiệp, từ nông dân về mặt chính trị chính là tạo ra sự liên minh vữngchắc giữa giai cấp công nhân và nông dân trong cách mạng Tại Đại hội XĐảng Cộng sản Bôn sê vích Nga (từ ngày 8 đến ngày 16 tháng 3 năm1921),“Chính sách kinh tế mới” của Lênin chính thức được tuyên bố với tínhcách là một đường lối xây dựng và phát triển kinh tế xã hội chủ nghĩa

II Nội dung cơ bản và thực chất “Chính sách kinh tế mới” của

Lênin

Tư tưởng cơ bản của “Chính sách kinh tế mới” là phát triển lực lượng sảnxuất và củng cố liên minh công - nông thông qua cơ chế kinh tế và các hoạt

1 V I Lênin: To n t àn t ập, tập 44, Nxb Tiến bộ, M, 1978, tr 199

Trang 3

động kinh tế Thực chất của “Chính sách kinh tế mới”, Lênin chỉ rõ là: “Pháttriển đến mức tối đa các lực lượng sản xuất và cải thiện tình cảnh của côngnhân và nông dân, sử dụng chủ nghĩa tư bản tư nhân và hướng nó vào conđường chủ nghĩa tư bản nhà nước”2 Trong “Chính sách kinh tế mới” Lênin đềcập đến nhiều vấn đề có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc đối với nước Ngaxô- viết nói riêng đối với các nước xã hội chủ nghĩa nói chung trong côngcuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội

Qua nghiên cứu “ Chính sách kinh tế mới” của Lênin, bản thân tôi nhậnthức sâu sắc một số nội dung cơ bản sau Đặc biệt, ý nghĩa của nó đối với sựvận dụng của Đảng ta trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, đổi mới đấtnước hiện nay biểu hiện trên các vấn đề sau:

1 Thay đổi chính sách trưng thu lương thực thừa bằng chính sách thuế lương thực và tự do, trao đổi mua bán lương thực của nông dân

Để tháo gỡ những khó khăn kinh tế của nước Nga trước bờ vực thẳm,

Lênin xác định nhiệm vụ trước tiên là phải tập trung vào nông nghiệp - nôngdân; chọn nông nghiệp là lĩnh vực cần phải đột phá và chỉ ra hai lý do phải tập

trung đột phá vào lĩnh vực nông nghiệp: thứ nhất nếu không thể khôi phục

nông nghiệp thì sẽ không giải quyết các vấn đề khác vì chính nông nghiệpgiải quyết vấn đề đói hiện nay trong khi nước Nga có trên 80% là nông dân

sống nhờ nông nghiệp Thứ hai, về chính trị phải nôi kéo giai cấp nông dân

vào xây dựng chủ nghĩa xã hội Đây là vấn đề có ý nghĩa chiến lược trongcông cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga xô- viết; tạo sự liên minhvững chắc giữa giai cấp công nhân và giai cấp nông dân trong cách mạng xãhội chủ nghĩa Lênin chỉ rõ: “ Chúng ta phải hiểu rằng, trong điều kiện cuộckhủng hoảng của kinh tế nông dân, chúng ta không thể tồn tại được bằng cáchnào khác là dựa vào kinh tế nông dân đó để giúp đỡ thành thị và nông thôn”3 Lênin xác định, trong nông nghiệp phải thay đổi chính sách trưng thulương thực thừa bằng chính sách thuế lương thực và tự do; thay đổi mua bánlương thực của nông dân xác định đây là nội dung rất quan trọng trong

“Chính sách kinh tế mới” Vấn đề đặt ra là tại sao phải thay đổi chính sách

này? theo Lênin, xuất từ mấy lý do sau: Một là, chính sách trưng thu lương

Trang 4

thực chỉ phù hợp với thời chiến nếu tiếp tục kéo dài sẽ làm nông dân bất bình

không phấn khởi sản xuất Hai là, thay đổi chính sách là nhằm giải quyết yêu cầu cấp bách về đời sống của toàn xã hội và khôi phục phát triển kinh tế Ba

là, thay đổi chính sách là nhằm để lôi kéo nông dân tham gia xây dựng chủ

nghĩa xã hội và củng cố khối liên minh công nông Về nội dung cụ thể củachính sách thuế, lương thực là: nông dân sản xuất ra lương thực chỉ phải nộpmột khoản thuế, lương thực cho nhà nước, số còn lại do nông dân toàn quyền

sử dụng mua bán, trao đổi với nhà nước hoặc trên thị trường nhưng khôngđược đầu cơ tích trữ Mức thuế được quy định với từng vùng và căn cứ vàonăng xuất chất lượng mùa màng và hoàn cảnh gia đình người nông dân Cụthể đối với bần nông với mức 1,2 %; trung nông là 3,6%; phú nông là 5% sảnlượng; với nông dân nghèo được miễn thuế trong một thời gian Sản lượngđược giao trước cho nông dân và ổn định trong một năm để đánh thuế ổnđịnh Số lượng thu thuế lương thực xác định nhà nước chỉ tính nuôi đủ quânđội,công nhân và lực lượng hành chính sự nghiệp, số này ít hơn phần trưngthu thời chiến tranh Mặt khác, khi thực hiện thuế lương thực, phần lươngthực còn lại dôi dư được tự do trao đổi trên thị trường Mục đích của việc tự

do trao đổi, mua bán lương thực nhằm đáp ứng nhu cầu nhiều mặt của nôngdân và toàn xã hội Thông qua con đường trao đổi mua bán nhà nước giảiquyết được vấn đề lương thực một cách vững chắc; đồng thời thông qua traođổi mua bán mà làm sống động lại các ngành kinh tế và toàn bộ sinh hoạt xãhội ở thành thị và nông thôn

Từ những vấn đề trên trong “ Chính sách kinh tế mới”, Lênin đặt ra

những vấn đề: Thứ nhất là phần lương thực dư thừa được tư do buôn bán sẽ

nảy sinh ra nhiều vấn đề, thái độ và cách giải quyết của nhà nước chuyênchính như thế nào? câu hỏi là có cho nông dân tự do buôn bán không? nếucho buôn bán thì vấn đề gì đặt ra? Lênin trả lời: tự do buôn bán lương thực làcần thiết để khuyến khích sản xuất tiểu nông làm ăn Mặt khác là lợi ích trựctiếp của người sản xuất, là động lực thúc đẩy họ tăng năng xuất lao động Câuhỏi khác: nếu cho tự do buôn bán, nhà nước chuyên chính vô sản phải làm gì?Lênin trả lời: nhà nước chuyên chính vô sản phải chủ động trao đổi buôn bán,mua bán với nông dân phải để nắm lương thực; và nhà nước chuyên chính vôsản muốn trao đổi được phải có hàng hoá, do đó phải khôi phục tiểu công

Trang 5

nghiệp thủ công nghiệp; phải mở rộng quan hệ hàng hoá, tiền tệ và thực hiệnđược phải phát triển thương nghiệp đây là điều kiện chủ yếu và căn bản nhất.Lênin xác định và coi thương nghiệp là mắt xích mà nhà nước chuyên chính

vô sản phải đem toàn bộ sức lực để nắm lấy; và ngoài hàng hoá, thươngnghiệp phải có đồng tiền vững mạnh- sức mạnh ổn định, do đó phải tích luỹhàng hoá và tính vòng Từ những chính sách đúng đắn trên sau một năm nhândân Nga đã khắc phục được nạn đói; tự nguyện thực hiện chính sách thuế của

nhà nước Mặt khác trong vấn đề thứ hai Lênin đặt ra là: làm như vậy có tạo

điều kiện cho chủ nghĩa tư bản phục hồi phát triển và có sợ vấn đề nàykhông? vấn đề này Lênin chỉ rõ: chúng ta không được nhắm mắt trước sự thật

là tư do buôn bán lương thực thừa, tất nhiên về sự tự do phát triển của chủnghĩa tư bản Ngược lại, Lênin khẳng định: không vì thế mà ta sợ và đưa racách khắc phục là chủ động hướng phát triển tự do buôn bán vào trong quyđạo phát triển của chủ nghĩa xã hội bởi lẽ, có lợi thế là nhà nước xã hội chủnghĩa; có nền đại công nghiệp; giao thông phát triển Cách giải quyết vấn đề

này Lênin chỉ rõ: thứ nhất, nhà nước chuyên chính phải tìm được hình thức

trung gian quá độ giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội và hướng sựbuôn bán vào trạm trung gian đó để dẫn dắt nhân dân đi lên chủ nghĩa xã hội;

và chạm trung gian đó chính là chủ nghĩa tư bản nhà nước Thứ hai, những

người cộng sản phải tự học buôn bán một cách nghiêm túc và trở thành nhàbuôn xỉ( buôn lớn)

2 Sử dụng các hình thức của chủ nghĩa tư bản nhà nước

Trong “ Chính sách kinh tế mới” Lênin tập trung làm rõ cơ sở tất yếukhách quan phải sử dụng hình thức chủ nghĩa tư bản nhà nước; những đặctrưng của chủ nghĩa tư bản nhà nước và các hình thức của chủ nghĩa tư bảnnhà nước Về tính tất yếu phải sử dụng các hình thức chủ nghĩa tư bản nhànước, Lênin chỉ rõ: xuất phát từ đặc điểm cơ bản của nền kinh tế nhiều thànhphần tồn tại trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Do đó phải điều chỉnhlại nhận thức về các hình thức tư bản nhà nước về con đường, hình thức,phương pháp tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội Mặt khác, sử dụng cáchình thức tư bản nhà nước đây chính là biện pháp ngăn chặn các khuynhhướng tự phát đi lên chủ nghĩa xã hội và trong xây dựng chủ nghĩa xã hội Về

Trang 6

những đặc trưng của chủ nghĩa tư bản nhà nước là tổ chức kinh doanh tiêntiến hơn so với sản xuất nhỏ khi sử dụng nó nhà nước phải chấp nhận sự bóclột và cho phép nhà nước tư bản thu một phần lợi nhuận có mức độ kiểm soátđiều tiết của nhà nước chuyên chính vô sản Về các hình thức của chủ nghĩa

tư bản nhà nước Lênin chỉ ra gồm: hình thức tô nhượng: “Tô nhượng là hìnhthức hợp đồng giữa nhà nước và một nhà tư bản trong đó nhà tư bản sẽ phảicam kết tổ chức hoặc hoàn thiện sản xuất ( chẳng hạn như đẵn và chở gỗ, khaithác than, dầu lửa khoáng sản, vv trả cho nhà nước một phần sản phẩm sảnxuất ra, và nhận một phần khác dưới danh nghĩa là lãi”4 Hình thức hợp tác xãcủa những người sản xuất nhỏ: đây là hình thức trung gian quá độ giữa hìnhthức sản xuất nhỏ lên hình thức nền sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa Lênin chỉrõ: “ Chuyển từ chế độ hợp tác xã của những nhà sản xuất nhỏ lên chủ nghĩa

xã hội là chuyển từ tiểu sản xuất sang đại sản xuất, nghĩa là một bước quá độphức tạp hơn, nhưng nếu thành công, lại có thể bao gồm những khối quầnchúng nhân dân đông đảo hơn”5 Hình thức đại lý: chính là hình thức cho nhà

tư bản với tư cách là nhà buôn trả cho họ một phần hoa hồng để họ bán sảnphẩm cho nhà nước và mua sản phẩm của những người sản xuất nhỏ Hìnhthức cho thuê nhà cửa, cho thuê xí nghiệp, cửa hàng, đất đai nhưng nhà nướcđóng vai trò chủ cho thuê, để đề phòng trường hợp mất quyền sở hữu Trongbốn hình thức đó thì hình thức tô nhượng là hình thức đơn giản nhất, rànhmạch nhất, sáng tỏ nhất, có hình thù rõ rệt nhất- đương nhiên là quan trọngnhất Lênin chỉ rõ: “ áp dụng một cách có chừng mực và thận trọng, chínhsách tô nhượng nhất định sẽ giúp chúng ta cải thiện nhanh chóng( đến mức độnào đó không cao lắm) tình trạng sản xuất, đời sống của công nhân và nôngdân”6 Mặt khác, Lênin khẳng định rằng: tô nhượng cũng là một hình thức đấutranh, là tiếp tục của đấu tranh giai cấp dưới một hình thức khác, chứ tuyệt nhiênkhông phải là sự thay thế đấu tranh giai cấp bằng hoà bình giai cấp Thực tiễn sẽchỉ rõ phương thức đấu tranh Hơn nữa trong lý luận bàn về chủ nghĩa tư bảnnhà nước, Lênin tập trung làm sáng tỏ một số nội dung sau:

4 V I Lênin: To n t àn t ập, tập 43, Nxb Tiến bộ M, 1978, tr 299

Trang 7

Thứ nhất là, sự phát triển của chủ nghĩa tư bản nhà nước là một tất yếu

khách quan của sự phát triển kinh tế hàng hoá

Lênin đi từ sự phân tích tình hình nước Nga vào cuối năm 1920 là vẫn

tồn tại 5 thành phần kinh tế đó là: “1) Kinh tế nông dân kiểu gia trưởng, nghĩa

là một phần lớn có tính chất tự nhiên; 2) Sản xuất hàng hoá nhỏ (trong đó baogồm đại đa số nông dân bán lúa mì); 3) Chủ nghĩa tư bản tư nhân; 4) Chủ

nghĩa tư bản nhà nước; 5) Chủ nghĩa xã hội” 7 mà “Chính sách kinh tế mới” cónghĩa là thay chế độ trưng thu lương thực thừa bằng chế độ thu thuế, làchuyển sang khôi phục chủ nghĩa tư bản ở một mức độ nhất định vì trong đó

“Nông dân chiếm tuyệt đại bộ phận trong tổng số dân cư và trong toàn bộ nềnkinh tế, vì vậy chủ nghĩa tư bản không thể không phát triển trên miếng đất tự

do mậu dịch đó”8

Như vậy là, Lênin cũng đã thừa nhận rằng: cả về lý luận và thực tiễn việc tự

do trao đổi, buôn bán lương thực không thể tránh khỏi sự phục hồi các nhân tố củachủ nghĩa tư bản Nhưng Lênin chỉ rõ, chính quyền đã nằm trong tay giai cấpcông nhân, nhà nước của giai cấp vô sản nắm giữ những cơ sở kinh tế then chốtthì các nhân tố của chủ nghĩa tư bản là không đáng sợ, Người chỉ rõ vấn đề khôngphải là ngăn cấm, xoá bỏ buôn bán và trao đổi, việc ngăn cấm tự trao đổi là khôngthể được: “Hoặc giả tìm cách ngăn cấm, triệt để chặn đứng mọi sự phát triển của

sự trao đổi tư nhân, không phải là quốc doanh, tức là của thương mại, tức là củachủ nghĩa tư bản, một sự phát triển không thể tránh được khi có hàng triệu ngườisản xuất nhỏ Chính sách ấy là một sự dại dột và tự sát đối với đảng nào muốn ápdụng nó; Dại dột, vì về phương diện kinh tế, chính sách ấy là không thể nào thựchiện được; tự sát, vì những đảng nào định thi hành một chính sách như thế, nhấtđịnh sẽ bị phá sản”9

“Chính sách kinh tế mới” chủ trương phát triển trao đổi hàng hoá dựatrên cơ sở quan hệ hàng - tiền, cho phép “tự do buôn bán”, cho phép tưthương tồn tại, hoạt động, mở các trung tâm thương mại, hội chợ, sử dụng tưbản thương nghiệp dưới các hình thức đại lý Song, Lênin cũng đã nhận ranhững mặt hạn chế, tiêu cực của quá trình này và xác định cần phải điều tiếtđược xu hướng phát triển tự phát theo con đường tư bản chủ nghĩa Phải pháttriển thương nghiệp quốc doanh để có đủ sức nắm khâu bán buôn, chi phối

9 V I Lênin, To n t àn t ập, tập 43, Nxb Tiến bộ M, 1978, tr 267

Trang 8

khâu bán lẻ, điều tiết thị trường, phát huy vai trò của hợp tác xã (mua - bán),tăng cường hiệu lực của bộ máy nhà nước, kiểm kê kiểm soát, thực hiện quátrình cải tạo và sử dụng các thành phần kinh tế một cách chủ động, có kếhoạch

Theo Lênin, ở nước Nga lúc bấy giờ các quan hệ tiểu tư sản chiếm ưuthế nên bước quá độ lên chủ nghĩa xã hội đòi hỏi phải tiến hành kiểm kê,kiểm soát của toàn dân đối với việc sản xuất, chủ nghĩa tư bản nhà nước là sựhiện diện của những mối quan hệ hợp đồng chặt chẽ giữa nhà nước xã hội chủnghĩa và nhà tư bản, giúp cho việc chuyển từ một nền sản xuất nhỏ thô sơ lênnền sản xuất lớn

Lênin cho rằng sự phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước là cần thiết kháchquan: “Chúng ta chưa có điều kiện để chuyển trực tiếp từ nền tiểu sản xuất lên chủnghĩa xã hội, bởi vậy trong một mức độ nào đó chủ nghĩa tư bản là không thểtránh khỏi”10, do vậy phải bắc những chiếc cầu nhỏ vững chắc, đi xuyên qua chủnghĩa tư bản nhà nước Người luôn trăn trở, suy nghĩ làm sao tìm ra được nhữngmắt xích trung gian có thể tạo điều kiện thuận lợi cho bước chuyển từ chế độ giatrưởng, từ nền tiểu sản xuất lên chủ nghĩa xã hội, đó là sử dụng chủ nghĩa tư bản

để phục vụ chủ nghĩa xã hội thông qua các hình thức khác nhau Lênin phê phánquan niệm cho rằng chủ nghĩa tư bản là xấu, chủ nghĩa xã hội là tốt, những lý luận

ấy là sai vì nó không đếm xỉa tới toàn thể các kết cấu kinh tế - xã hội hiện có.Lênin viết: chủ nghĩa tư bản là xấu so với chủ nghĩa xã hội; chủ nghĩa tư bản lại làtốt so với thời trung cổ, với nền tiểu sản xuất, với chủ nghĩa quan liêu do tìnhtrạng phân tán của những người tiểu sản xuất tạo nên

Ngay từ năm 1918, Lênin đã khẳng định: “Chỉ có phát triển chủ nghĩa tưbản nhà nước, chỉ có tổ chức một cách chu đáo việc kiểm và kiểm soát… mớidẫn chúng ta đi tới chủ nghĩa xã hội”11 Để phát triển sản xuất theo hướngkhôi phục và phát triển chủ nghĩa tư bản phục vụ cho nền sản xuất lớn xã hộichủ nghĩa cần phải sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước bởi chủ nghĩa tư bảnnhà nước sẽ làm cho lực lượng sản xuất phát triển nhanh hơn, là công cụ đểliên hiệp nền sản xuất lại, khắc phục tình trạng phân tán Thông qua chủ nghĩa

tư bản nhà nước, những người lao động có thể tận dụng được vốn, kỹ thuậtcủa cả trong và ngoài nước; phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước còn là

11 V.I Lênin, To n t àn t ập, tập 36, Nxb Tiến bộ M, 1978, tr 311

Trang 9

phương pháp cải tạo giai cấp tư sản và phát triển đội ngũ công nhân, từ đóLênin khẳng định: chủ nghĩa tư bản nhà nước không chỉ là phương tiện màcòn là con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của các nước tiền tư bản, của cácnước chậm phát triển; chủ nghĩa tư bản nhà nước là khâu trung gian giữa nềnsản xuất nhỏ và chủ nghĩa xã hội

Theo Lênin, chủ nghĩa tư bản nhà nước sẽ là một bước tiến so với tình hìnhhiện nay trong nước Cộng hoà xô - viết chúng ta Nếu chẳng hạn trong khoảngnửa năm nữa mà ở nước ta đã thiết lập được chủ nghĩa tư bản nhà nước thì đó sẽ

là thắng lợi to lớn và là điều đảm bảo chắc chắn nhất rằng một năm sau, chủnghĩa xã hội nước ta sẽ được củng cố và trở nên vô địch Với cách tiếp cận nhưvậy nên về mặt chính trị Lênin khẳng định: chủ nghĩa tư bản nhà nước không có

gì là đáng sợ đối với chủ nghĩa xã hội mà còn là điều “đáng mong đợi”, vì nhànước Xô - viết là một nước mà trong đó chính quyền của công nhân và nông dânnghèo đã được bảo đảm Vì vậy, dù phải trả học phí cho chủ nghĩa tư bản nhànước thì cũng là một việc đáng giá: “Chủ nghĩa tư bản nhà nước vẫn là một bướctiến lớn… chúng ta phải trả một khoản lớn hơn hiện nay, bởi vì trả “học phí” làmột việc đáng giá, vì cái đó có ích cho công nhân, vì việc chiến thắng được tình

trạng hỗn độn, tình trạng suy sụp về kinh tế và hiện tượng lỏng lẻo là cái quan

trọng hơn hết, vì việc để tình trạng vô chính phủ của những kẻ tư hữu tiếp tụctồn tại là một mối nguy lớn nhất, đáng sợ nhất, nó sẽ làm cho chúng ta bị diệtvong (nếu chúng ta không chiến thắng nó) một cách dứt khoát, còn trả mộtkhoản lớn hơn cho chủ nghĩa tư bản nhà nước thì điều ấy không những khônglàm cho chúng ta bị diệt vong, trái lại, nó sẽ đưa chúng ta đến chủ nghĩa xã hộibằng con đường chắc chắn nhất”12

Thứ hai là, bản chất của chủ nghĩa tư bản nhà nước, Lênin cho

rằng:bản chất của chủ nghĩa tư bản nhà nước trong điều kiện chuyên chính

vô sản, đó là một thứ chủ nghĩa tư bản đặc biệt, là một thứ chủ nghĩa tư bản

mà do giai cấp vô sản tự giác cho phép tồn tại: “Không đại diện cho giaicấp tư sản mà đại diện cho giai cấp vô sản”13, do nhà nước vô sản nắm giữ

Trang 10

nào đó Toàn bộ sự hoạt động và phát triển của chủ nghĩa tư bản nhà nước đặtdưới sự kiểm soát, điều tiết của nhà nước chuyên chính vô sản Vậy đó là mộthình thức chủ nghĩa tư bản nhà nước tự giác cho tồn tại trong sự kiểm soát,nếu chủ nghĩa tư bản nhà nước phát triển mà nhà nước chuyên chính vô sảnlại yếu thì nó sẽ tự phát chệch hướng đi theo con đường tư bản chủ nghĩa Dovậy, hơn bao giờ hết phải nắm vững những nguyên lý của chủ nghĩa Mác -Lênin, vận dụng một cách sáng tạo vào điều kiện hoàn cảnh thực tiễn của mỗinước và Lênin là một tấm gương mẫu mực về sự vận dụng, bảo vệ và pháttriển chủ nghĩa Mác trong điều kiện lịch sử nước Nga lúc đó Như vậy là bêncạnh việc thừa nhận chủ nghĩa tư bản nhà nước là một thành phần kinh tế,Lênin còn coi chủ nghĩa tư bản nhà nước là con đường, là cách thức để tiếntới chủ nghĩa xã hội Điều này có ý nghĩa cực kỳ quan trọng vì nó khẳng địnhrằng con đường chủ nghĩa tư bản nhà nước chính là con đường thích hợp đốivới các nước không qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa.

Thứ ba là, từ những quan niệm trên về chủ nghĩa tư bản nhà nước,

Lênin chủ trương phát triển nền kinh tế hàng hoá theo định hướng xã hội chủnghĩa bằng việc sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước Theo Lênin, khi chúng tathừa nhận trao đổi là thừa nhận kinh tế hàng hoá, kinh tế hàng hoá tất yếuđược vận động theo cơ chế thị trường và các quy luật của kinh tế hàng hoá.Đối tượng sản xuất hàng hoá là trung nông, nên tính tự phát tư bản chủ nghĩacao, để ngăn cản bớt tình trạng tự phát này và vẫn bảo đảm xây dựng chủnghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản chúng ta phải sử dụng chủ nghĩa tư bản nhànước Lênin cho rằng chủ nghĩa tư bản nhà nước là một bước tiến so với tiểu

tư hữu vì chủ nghĩa tư bản nhà nước là mắt xích trung gian giữa tiểu sản xuấthàng hoá nhỏ và xã hội chủ nghĩa

Từ nhận định trên Người đi đến khẳng định, những nơi nào có thànhphần kinh tế tư bản chủ nghĩa, tự do buôn bán hoạt động thì ở đó có chủ nghĩa

tư bản nhà nước dưới hình thức này hay hình thức khác Nhất thiết phải sửdụng chủ nghĩa tư bản nhà nước để cải tạo kinh tế tư bản tư nhân, tiêu diệtgiai cấp tư sản và sự phục hồi của chủ nghĩa tư bản Mặt khác Lênin chỉ rõ:

“Hướng sự phát triển không thể tránh được (đến một trình độ nào đó vàtrong một thời gian nào đó) của chủ nghĩa tư bản vào con đường chủ nghĩa

tư bản nhà nước; là đặt ra những điều kiện cần thiết cho công việc ấy và

Trang 11

bảo đảm sự chuyển biến từ chủ nghĩa tư bản nhà nước sang chủ nghĩa xãhội trong một tương lai gần”14

Thứ tư là, Lênin chỉ ra nội dung và các hình thức của chủ nghĩa tư bản

nhà nước.Về nội dung của chủ nghĩa tư bản nhà nước là: sản phẩm tất yếu củacác nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội, nội dung của nó bao gồm có sự kiểm

kê, kiểm soát của nhà nước; các hình thức kinh tế quá độ dựa trên hình thức

sở hữu hỗn hợp về vốn giữa nhà nước với kinh tế tư bản tư nhân trong vàngoài nước.Về hình thức gồm có các hình thức cơ bản sau: tô nhượng; hợptác xã của người sản xuất nhỏ; đại lý gia công; nhà nước cho nhà tư bản thuê xínghiệp, đất đai, hầm mỏ…Trong bốn hình thức của chủ nghĩa tư bản nhà nướcthì hình thức tô nhượng là chủ yếu Xét về phương diện kết cấu kinh tế - xã hộithì tô nhượng là: “Một giao kèo, một sự liên kết, một liên minh giữa chínhquyền nhà nước Xô - viết, nghĩa là nhà nước vô sản với chủ nghĩa tư bản nhànước, chống lại thế lực tự phát tiểu tư hữu”15 Người nhận tô nhượng là nhà tưbản, trong hợp đồng họ được sử dụng một số tư liệu sản xuất của nhà nước như:nguyên vật liệu, hầm mỏ, đất đai, xí nghiệp… để tổ chức sản xuất và kinh doanhthu lợi nhuận rồi nộp cho nhà nước xã hội chủ nghĩa một phần sản phẩm tônhượng Những vấn đề này, chúng ta nắm được rõ nhất và có thể định hướngđược sự phát triển của chủ nghĩa tư bản nhà nước vì ta có hợp đồng trực tiếp,biết được cái lợi và cái hại, biết thời hạn chuộc lại

Hình thức thứ hai là hợp tác xã, Lênin khẳng định: “Các hợp tác xã cũng làmột hình thức của chủ nghĩa tư bản nhà nước nhưng ít đơn giản hơn, có hình thù

ít rõ rệt hơn, phức tạp hơn”16, theo Lênin các hợp tác xã của những người sảnxuất hàng hoá nhỏ tất yếu sẽ sản sinh ra những quan hệ tư bản, được dựa trên cơ

sở tiểu công nghiệp, trên nền sản xuất thủ công và khi thành công sẽ có vai trò

“Giúp cho nền kinh tế nhỏ phát triển và sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho nền kinh tếnhỏ quá độ - trong một thời hạn nhất định - lên nền đại sản xuất trên cơ sở tựnguyện kết hợp”17

Lênin đã so sánh hình thức tô nhượng với hợp tác xã: “Tô nhượng dựa trên cơ

sở đại công nghiệp cơ khí hoá; chế độ hợp tác thì dựa trên cơ sở tiểu công nghiệp,trên nền sản xuất thủ công mà một bộ phận thậm chí còn có tính chất gia trưởng…:chuyển từ chế độ tô nhượng lên chủ nghĩa xã hội là chuyển từ một hình thức đại sản

14 V I Lênin: To n t àn t ập, tập 43, Nxb Tiến bộ M, 1978 , tr 268

15 V I Lênin: To n t àn t ập, tập 43, Nxb Tiến bộ M, 1978 , tr 269

Định dạng
Số trang	22
Dung lượng	138,5 KB