SKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCS

SKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCSSKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCSSKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCSSKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCSSKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCSSKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCSSKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCSSKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCSSKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCSSKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCSSKKN Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCS

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

a Lý do khách quan

Hiện nay, do tác động của xã hội, xu hướng học tập của nhiều học sinh có phần chênh lệch giữa các môn khoa học tự nhiên và các môn khoa học xã hội Một phần do ngại học môn học xã hội, môn học các em cho là khó, là dài Phần khác,

do muốn học theo sở thích nên có thiên hướng học lệch các môn học mà theo các

em là quan trọng, là bắt buộc, không thể thiếu được trong các kì thi tốt nghiệp hay các trường chuyên nghiệp sau này

b Lý do chủ quan

Môn lịch sử là môn học có tầm quan trọng nhất định trong hệ thống giáo dục của nước ta cũng như nhiều nước trên thế giới Nó không chỉ là môn học tái hiện lại lịch sử theo thời gian, không gian mà còn là môn học tác động giáo dục rất lớn trong việc giáo dục lý tưởng sống cao đẹp cho thế hệ trẻ Bởi quá khứ hào hùng của dân tộc, của ông cha khiến thế hệ trẻ hôm nay tiếp bước noi theo

Trải qua quá trình dạy học thực tế của bản thân tôi thấy việc nâng cao nhận thức cho các em trong học tập bộ môn lịch sử không chỉ để nâng cao chất lượng học tập mà còn nâng cao vị thế của bộ môn trong trường học, nâng cao chất lượng đầu vào của các trường chuyên nghiệp Do đó, tôi mạnh dạn đưa ra một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học để góp phần đưa chất lượng bộ môn lịch sử cấp trung học cơ sở (THCS) được nâng cao

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

Mục tiêu của đề tài là nghiên cứu và xác định rõ đối tượng, mục đích, phương pháp tự học bộ môn lịch sử nhằm nâng cao chất lượng học tập cho học sinh cũng như đúc rút thêm một số kinh nghiệm trong qua trình dạy học của giáo viên

Nhiệm vụ của đề tài này là giúp giáo viên định hình một cách rõ ràng một số nội dung cần thiết để hướng dẫn học sinh cách tự học khoa học, chặt chẽ và có hệ thống, không lệ thuộc vào các yếu tố tác động xung quanh nhằm nâng cao chất lượng học tập của cá nhân

3 Đối tượng nghiên cứu

Là toàn bộ những vấn đề về một số phương pháp hướng dẫn học sinh phát huy vai trò tự học, biết cách xây dựng kế hoạch, nội dung, phương pháp phù hợp với bản thân nhằm nâng cao chất lượng học tập bộ môn lịch sử ở cấp THCS

4 Giới hạn của đề tài

Xung quanh các vấn đề về một số phương pháp hướng dẫn học sinh phát huy vai trò tự học môn lịch sử ở trường THCS Các biện pháp học tập của cá nhân

đạt hiệu quả bên cạnh sự hướng dẫn của thầy, cô giáo.

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thực nghiệm;

- Phương pháp điều tra;

- Phương pháp thuyết trình vấn đáp;

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lí luận của đề tài là xuất phát từ vấn đề thực tế trong dạy học lịch sử ở trường THCS, dựa trên tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lê nin và toàn bộ quan điểm của Đảng về lí luận dạy học hiện đại và phương pháp dạy học tích cực lấy học sinh làm trung tâm của quá trình dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học

2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu

a Thực trạng

Trước hết, cũng như các bộ môn khác trong dạy học nói chung và môn học lịch sử nói riêng, người giáo viên được trang bị lí luận dạy học đó là Tâm lí học, Giáo dục học, Phương pháp giảng dạy… Tuy nhiên, không có một biện pháp nào

là tối ưu trong dạy học để nâng cao chất lượng bộ môn Mặt khác, người giáo viên trong giai đoạn hiện tại là người đóng vai trò hướng dẫn học sinh học tập, còn các

em mới chính là trung tâm của quá trình dạy học, là người trực tiếp phải học, phải lĩnh hội kiến thức tốt nhất Do đó, điều này phụ thuộc phần lớn vào học sinh chứ không phải là giáo viên trên lớp Từ điều này có thể khẳng định khó khăn lớn nhất đòi hỏi người giáo viên muốn nâng cao chất lượng bộ môn phải luôn tự học, tự rèn, nâng cao kiến thức, kinh nghiệm từ học hỏi đồng nghiệp, luôn có ý thức phấn đấu không tự bằng lòng với cái mình đã đạt được, luôn rút kinh nghiệm và dần dần đúc kết lại để trang bị cho mình những bài học cần thiết trong giảng dạy

Thứ hai, mặc dù giáo viên có tâm huyết với nghề, nhiệt tình trong giảng dạy song hiệu quả chất lượng lại không như mong muốn Bởi lẽ, theo lối mòn cũ, học sinh chỉ biết tiếp thu trên lớp mà không có thói quen học bài cũ trước khi đến lớp, học qua loa, đại khái, học đối phó để lấy điểm kiểm tra Hơn nữa, một bộ phận không nhỏ học sinh hiện nay có tâm lý không thích học các môn học xã hội, thậm chí không thích học các môn có lượng kiến thức dài trên lớp, các môn học mà cá nhân các em cho là dài, khó, phải nhớ nhiều, mất nhiều thời gian, là môn phụ, ít tiết trên lớp nên lơ là trong học tập, chỉ cần điểm trung bình do đó cũng ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng dạy học bộ môn

Việc đầu tư “chất xám” cho bộ môn lịch sử của một số giáo viên còn hạn chế Một số giáo viên chưa chú ý đầu tư nâng cao năng lực giảng dạy làm giảm sự hứng thú đối với học sinh đối với môn học Quan điểm nhìn nhận của ngay chính

người trong cuộc cũng chưa thực sự đúng đắn về tầm quan trọng của bộ môn Sự định hướng, thuyết phục của giáo viên với học sinh để học tốt môn lịch sử vẫn còn hạn chế nên phần nào cũng ảnh hưởng đến mặt bằng chất lượng bộ môn

Bên cạnh tâm lý cá nhân một bộ phận không nhỏ học sinh không thích học lịch sử vì cho rằng đây là môn khó học, dài dòng, phải nhớ nhiều, mất nhiều thời gian, đây là môn phụ chỉ cần đủ điểm là được thì ngay cả cha mẹ các em cũng không định hướng cho con em mình học môn lịch sử, cả trong trường hợp học sinh này được lựa chọn vào đội tuyển tham gia dự thi học sinh giỏi các cấp vì sợ mất nhiều thời gian, ảnh hưởng đến các môn khác nên phần nào cũng tác động không tốt đến chất lượng môn học

Quan điểm của Đảng và nhà nước ta trong chỉ đạo dạy học hiện nay là hướng tới người học, lấy học sinh làm trung tâm của dạy học, phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh Người giáo viên là người đóng vai trò hướng dẫn, cung cấp kiến thức còn học sinh mới là người chủ động, tích cực tiếp thu, lĩnh hội kiến thức Do đó, càng khẳng định được rằng học sinh giữ vai trò là trung tâm của quá trình dạy học Mặt bằng chất lượng bộ môn phụ thuộc nhiều vào các em nên càng thấy vai trò của học sinh trong tự học góp phần rất quan trọng trong chất lượng bộ môn Do đó, không thể thiếu được một trong những nội dung nâng cao chất lượng bộ môn là phải làm sao cho các em thích học, học chủ động, sáng tạo, học tự nguyện, học để nâng cao kiến thức cho bản thân chứ không phải học vì điểm, vì để đối phó với thầy cô, cha mẹ, mà học vì em muốn được học, được khẳng định ưu thế của mình trong nhận thức bộ môn Như vậy, thầy, cô giáo phải

là người hướng dẫn cho các em cách học để phát huy được vai trò của tự học của

cá nhân nhằm nâng cao chất lượng môn học

Từ những thực tế trên, tôi mạnh dạn thấy cần thiết phải trao đổi với đồng nghiệp một số biện pháp để khắc phục tình trạng trên, làm cho các em định hướng được tầm quan trọng của bộ môn, phát huy vai trò tự học của bản thân bên cạnh sự hướng dẫn học tập của thầy, cô giáo, làm thay đổi nhận thức, cách thức học cũ, tìm

ra cách học tốt hơn, hiệu quả hơn

b Nguyên nhân

Có nhiều nguyên nhân từ thực trạng nói trên nhưng có thể chia thành hai nhóm chính đó là nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan:

Nguyên nhân khách quan là do quan niệm sai lầm của một bộ phận trong xã hội chưa nhìn nhận đúng vai trò vị trí của khoa học lịch sử đối với sự phát triển của

xã hội nói chung và đối với sự hình thành nhân cách của con người mới nói riêng nên chất lượng bộ môn lịch sử còn thấp nhất là bậc học trung học cơ sở, trung học phổ thông

Nguyên nhân chủ quan là còn nhiều giáo viên trực tiếp giảng dạy bộ môn chưa thật sự tâm huyết, sáng tạo trong dạy học, dạy học còn theo lối mòn cũ, kiểm tra đánh giá còn dễ dãi, chưa chú ý hướng dẫn cho học sinh thói quen tự học và

cách học đối với từng dạng bài, từng kiểu bài lên lớp nên phần nào ảnh hưởng đến chất lượng bộ môn lịch sử nói riêng và các môn học khác nói chung

3 Nội dung và hình thức của giải pháp, biện pháp

a Mục tiêu của giải pháp

Những giải pháp được đưa ra trong đề tài này nhằm giúp học sinh phát huy

ý thức tự học nhằm nâng cao chất lượng trong giáo dục của nhà trường nói chung, chất lượng bộ môn lịch sử nói riêng, làm động lực thi đua, thúc đẩy phong trào học tập rộng rãi trong học sinh đồng thời góp phần hoàn thành mục tiêu, nhiệm vụ của trường, của ngành

Tạo điều kiện thuận lợi cho những học sinh có năng lực, có niềm đam mê được học tập, nghiên cứu để phát huy và thể hiện khả năng của mình Làm cơ sở định hướng cho các em tiếp tục học lên và chọn lựa ngành nghề sau này phù hợp với năng lực của mình

b Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp

Nội dung của đề tài là hướng cho học sinh nâng cao được sự tự giác, phát huy vai trò tự học môn lịch sử, nâng cao vốn kiến thức đã học, hiểu biết thêm về giá trị môn học trong chương trình cũng như trong cuộc sống

Cách thức thực hiện giải pháp là đưa ra một số phương pháp tự học cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCS Để làm được điều này, tôi xin mạnh dạn đưa ra một số biện pháp thực hiện như sau:

Thứ nhất, người giáo viên cần xác định được tâm lý đối tượng học sinh Ở

độ tuổi cấp THCS từ 12 - 16 các em có nhiều thay đổi về tâm sinh lý Chính vì vậy, việc xác định tâm lý thoải mái, ổn định trong học tập là điều rất cần thiết Từ đây, các em dễ dàng tiếp thu kiến thức, yêu thích môn học hơn, học tập có hiệu quả hơn Vậy làm thế nào để giáo dục cho học sinh nâng cao ý thức tự học trong môn học lịch sử - một môn mà đa số học sinh đều ngại học vì cho rằng nó quá dài và khó Muốn thực hiện được điều này, không chỉ học sinh mà xã hội cần phải có cái nhìn đúng đắn về tầm quan trọng của bộ môn Bởi môn học lịch sử có tác dụng giáo dục học sinh tinh thần yêu tổ quốc, sống có lý tưởng cao đẹp, sống dũng cảm, dám hy sinh thân mình để bảo vệ tổ quốc, bảo vệ dân tộc khi có giặc ngoại xâm, góp phần giáo dục tinh thần đoàn kết, tinh thần dân tộc làm cho các em thay đổi nhận thức, quan điểm học tập bộ môn Người giáo viên phải là người truyền cảm hứng cho học sinh, khơi dậy cho các em niềm đam mê, yêu thích bộ môn để từ đó các em xác định được môn lịch sử không chỉ học cho có điểm trung bình, để vượt qua bộ môn mà còn để tạo hành trang tri thức cho bản thân trong lựa chọn ngành nghề của mình trong các trường chuyên nghiệp sau này đối với các em yêu thích chuyên ngành khoa học xã hội

Thứ hai, người giáo viên muốn nâng cao ý thức tự học cho học sinh cần phải định hướng cho các em hiểu và xác định đúng đắn động cơ học tập các môn học

cơ học tập đúng đắn môn lịch sử là môn học nằm trong tổ hợp các môn học xã hội,

nó có những đặc điểm riêng của bộ môn Để tiếp thu được kiếnthức bộ môn học sinh cần phải có thời gian nghiên cứu, học tập Học lịch sử không chỉ là học thuộc lòng, là ghi nhớ máy móc mà là hiểu được vấn đề một cách đúng đắn, không làm sai lệch nội dung và ý nghĩa của nó

Thứ ba, người giáo viên phải phân loại đối tượng học sinh để hướng các em đến các cách tự học phù hợp, hiệu quả Bởi lẽ, một học sinh khá giỏi sẽ không phải mất nhiều thời gian để học như học sinh trung bình và học sinh yếu Để phân loại được đối tượng học sinh chúng ta phải quan sát, thăm dò qua giáo viên chủ nhiệm, qua kết quả học tập của năm học trước cũng như kết quả kiểm tra thường xuyên trên lớp đề định hướng cho các em cách tự học phù hợp Trên cơ sở này, học sinh

sẽ biết lựa chọn cho bản thân cách tự học hiệu quả nhất

Học sinh lớp 6 đầu cấp, lớp 7, 8 và lớp 9 cuối cấp khác nhau về nhận thức nên người dạy phải phân loại được đặc điểm đối tượng để có cách dạy phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và tâm sinh lý học sinh Học sinh đầu cấp đòi hỏi người giáo viên phải hướng dẫn cụ thể, yêu cầu phần bài tập (nếu có) phải rõ ràng, có kiểm tra, đánh giá thường xuyên trong các tiết dạy để các em thấy được tầm quan trọng của việc tự học ở nhà Học sinh các lớp 7,8 đã biết cách tự học theo yêu cầu bài học, theo hướng dẫn của giáo viên bộ môn làm cơ sở để học sinh lớp 9 cuối cấp phát huy tinh thần tự học để đạt hiệu quả cao các môn học Qua đó, học sinh tiếp tục nâng cao tính tự giác, độc lập, chủ động trong học tập

Sau khi đã thực hiện các bước trên, giáo viên có thể hướng cho các em một

số cách thức tự học như sau:

* Đối với học sinh khá, giỏi, việc tự học ở nhà có thể theo cách sau:

+ Đọc, hiểu nội dung bài học trong sách giáo khoa trước khi soạn bài

+ Soạn bài theo các câu hỏi ở từng mục trong sách giáo khoa

+ Xác định và ghi nhớ sự kiện chính trong từng mục, mục trọng tâm của toàn bài

+ Vẽ sơ đồ tư duy cho từng lượng kiến thức trong các mục hoặc cả bài + Ghi chép những sự kiện quan trọng trong sổ tay

Với đối tượng học sinh này, giáo viên cần khuyến khích các em tự học theo cách riêng của bản thân Ngoài học theo nội dung kiến thức ghi chốt trong vở, trong sách giáo khoa, học sinh còn tìm hiểu thêm nội dung trong sách tham khảo, trên các phương tiện internet, học sinh cũng có thể học trực tuyến trên internet để tăng thêm hiểu biết bộ môn Các sách tham khảo bộ môn lịch sử phải là Nhà xuất bản giáo dục Các nguồn tư liệu khai thác trên internet phải là các trang thông tin điện tử chính thống của chính phủ, tránh các nội dung sai lệch Khi học theo các nguồn tư liệu này học sinh phải có sự hiểu biết nhất định và có sự tư vấn của giáo viên lịch sử

* Đối với học sinh học trung bình:

+ Ngoài việc tiếp thu kiến thức trên lớp học sinh cần dành một phần thời gian ở nhà để đọc lại nội dung phần bài học ở trên lớp vài lần trước khi đến lớp

+ Học sinh tự học bằng cách đọc từng mục nội dung trong sách giáo khoa sau đó trả lời theo ý hiểu các câu hỏi trong sách giáo khoa

+ Học bài theo nội dung ghi vở trước khi đến lớp

+ Mạnh dạn trao đổi với thầy cô, bạn bè nội dung bài học còn chưa hiểu trên lớp

* Đối với học sinh yếu, kém:

Động viên học sinh đi học chuyên cần, ghi chép bài đầy đủ trên lớp Đây là biện pháp để nâng cao chất lượng chung của bộ môn mà còn duy trì được sĩ số tránh việc bỏ học giữa chừng của học sinh đặc biệt là đối với học sinh có hoàn cảnh khó khăn phải dành thời gian đi làm giúp đỡ gia đình, học sinh là đồng bào dân tộc thiểu số

Với đối tượng học sinh này cần đến rất nhiều sự quan tâm của giáo viên đến các em, luôn động viên, khích lệ các em kịp thời để tạo sự phấn khởi, tự tin trong học tập bộ môn Không nên áp đặt việc học bài của các em mà động viên học sinh

để các em dần quen với việc tự giác học bài ở nhà trước khi đến lớp Ngoài ra, với đối tượng học sinh này việc ra đề kiểm tra của giáo viên cũng phải phù hợp với học lực của các em, tránh gây áp lực để thu được kết quả như mong muốn

Như vậy, với sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh có thể bổ sung việc tự học của mình bằng nhiều cách:

- Các em tự học theo cách riêng của bản thân Đó là học, làm bài trước khi đến lớp Tiếp thu kiến thức bài học trên lớp thông qua sự hướng dẫn của thầy, cô giáo Do có sự chuẩn bị bài ở nhà nên thuận lợi rất nhiều trong tiếp thu kiến thức, nâng cao hiệu quả bài học

- Giáo viên hướng dẫn học sinh học theo hình thức phân loại các dạng bài học trên lớp vì mỗi bài học lịch sử, lượng kiến thức là khác nhau, kiểu bài học cũng khác nhau Trong phạm vi kiến thức đã học thì không phân biệt mức độ nặng nhẹ khác nhau theo lớp mà tùy theo tính chất, vị trí của vấn đề trong khoá trình lịch

sử

*Đối với bài học là tìm hiểu diễn biến các cuộc khởi nghĩa, các cuộc kháng chiến thì đây là kiểu bài dài, có nhiều sự kiện Vậy cách tự học tốt nhất không phải

là học thuộc lòng các sự kiện mà là ghi nhớ các sự kiện theo trình tự thời gian qua việc lập bảng các sự kiện Khi các em tiến hành lập bảng thì dễ nhớ sự kiện theo trình tự , không nhầm lẫn sự kiện này với sự kiện khác, không bỏ sót các sự kiện

Ở nội dung này, học sinh cũng có thể tự học theo cách vẽ sơ đồ tư duy ghi nhớ sự kiện mà không máy móc

Cụ thể, lớp 6 có bài 17 Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40); Khởi nghĩa

Lý Bí Nước Vạn Xuân (542 - 602); bài 27 Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938 Lớp 7 có bài 14 Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông Nguyên (thế kỉ XIII); bài 19 Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn; bài 25 Phong trào Tây Sơn Lớp 8

có bài 15 Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 và cuộc đấu tranh bảo vệ cách mạng 1917 - 1921; bài 20 Phong trào độc lập dân tộc ở châu Á 1918- 1939; bài 21 Chiến tranh thế giới thứ hai 1939 - 1945; bài 26 Phong trào kháng chiến chống Pháp trong những năm cuối thế kỉ XIX; bài 27 Khởi nghĩa Yên Thế và phong trào chống Pháp của đồng bào miền núi cuối thế kỉ XIX Lớp 9 có bài 19 Phong trào cách mạng trong những năm 1930 - 1935; bài 23 Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm

1945 và sự thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa; bài 27 Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược kết thúc; bài 29 Cả nước trực tiếp chiến đấu chống Mĩ, cứu nước 1965 - 1973; bài 30 Hoàn thành giải phóng miền Nam thống nhất đất nước 1973 - 1975 ; Giáo viên hướng dẫn cho học sinh tự học bằng việc hiểu nội dung không thể thiếu được của một cuộc khởi nghĩa, kháng chiến là gì? Đó là nguyên nhân, diễn biến, kết qủa, ý nghĩa Ở kiểu bài này, người dạy phải hướng dẫn học sinh cách lập bảng sự kiện Từ đây, các em dễ dàng nhận biết được kiến thức qua từng mục nội dung đã học Khi đã tạo cho các em thói quen hiểu và nhận biết được dạng bài trình bày diễn biến các cuộc khởi nghĩa, các cuộc kháng chiến từ lớp 6 thì việc lĩnh hội kiến thức ở các lớp 7,8 9 cũng dễ dàng hơn rất nhiều Học sinh khá, giỏi có thể lĩnh hội kiến thức theo hình thức vẽ sơ đồ tư duy nêu được nguyên nhân, diễn biến, kết qủa, ý nghĩa của các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến

Ngoài ra, kiểu bài có thể hướng dẫn học sinh lập bảng tổng hợp có hiệu quả

đó là kiểu bài có nội dung thống kê các sự kiện, các thành tựu về văn hóa, khoa học - kĩ thuật hoặc về các giai đoạn phát triển của lịch sử các quốc gia, khu vực Thông qua bảng thống kê này học sinh nhận biết và dễ dàng so sánh các nội dung khác nhau của cùng một giai đoạn lịch sử

Ví dụ: Lập bảng niên đại về các cuộc phát kiến địa lí lớn (bài 2- lịch sử 7)

Thời gian Tên nhà phát kiến Thành tựu Ý nghĩa

- Lập bảng niên biểu các giai đoạn phát triển lịch sử lớn của khu vực Đông Nam Á đến giữa thế kỉ XIX (bài 6 - lịch sử 7)

Thời gian Các giai đoạn phát triển

*Đối với dạng bài ôn tập thì học sinh tự học như thế nào? Ở dạng bài này học sinh phải hiểu được đây là dạng bài khó mang tính chất tổng hợp toàn bộ kiến thức của một chương hoặc vài chương nhằm củng cố kiến thức, giúp học sinh ôn

tập, kiểm tra giữa kì, cuối kì Chính vì vậy, học sinh có thể lựa chọn cách tự học dựa trên phân loại kiến thức như: Về chính trị, về kinh tế, về quân sự, về văn hóa, giáo dục Học sinh có thể sử dụng sơ đồ tư duy để chốt các nội dung kiến thức trong từng mảng, qua đó giúp học sinh hệ thống kiến thức một cách bao quát, tổng hợp Theo cách này, các em nắm bắt kiến thức giống như từng nội dung kiến thức của một bài đơn giản Từ đây, tạo tâm lý học tập thoải mái, tiếp thu kiến thức dễ dàng hơn Cách học này cũng được giáo viên hướng dẫn cho học sinh từ lớp 6 đầu cấp để tạo kĩ năng học tập cho các lớp 7,8 nhất là lớp 9 cuối cấp

Cụ thể các bài ôn tập chương ở lớp 6 có bài 7, bài 16, bài 25, bài 28 Lớp 7

có bài 7, bài 17, bài 21, bài 29, bài 30 Lớp 8 có bài 14, bài 23, 31 Lớp 9 có bài 13, bài 34 Trên cơ sở nội dung các bài đã học trơng các chương trước, giáo viên hướng dẫn học sinh ôn tập trên lớp theo các yêu cầu của bài ôn tập Để làm được điều này tránh mất thời gian trên lớp giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh tự học

ở nhà Kiểu bài này là kiến thức tổng hợp tuy nhiên nó vẫn theo một cấu trúc nhất định trong từng lĩnh vực nên học sinh cần phải phân loại lĩnh vực đã học để ghi nhớ theo từng mảng kiến thức như như về chính trị, về kinh tế, về quân sự, về văn hóa, giáo dục Vậy làm thế nào mà học sinh có thể vận dụng và nhớ kiến thức tổng hợp ? Học sinh cũng có thể lập bảng về các lĩnh vực như:

Về chính trị

Về kinh tế

Về xã hội

Về văn hóa

Về giáo dục

Ở kiểu bài ôn tập tóm tắt kiến thức của chương, học sinh cũng có thể học theo cách hiểu ở chương đó có nội dung gì là nổi bật, qua đó nắm bắt được kiến thức trọng tâm Điều này giúp các em dễ dàng hơn trong quá trình tự học ở nhà cho các bài có nội dung tương tự ở các lớp học

Ví dụ: Ở lớp 6, khi dạy phần lịch sử thế giới cổ đại học sinh cần nắm được: Các nền văn minh cổ đại phương Đông, phương Tây (thời gian ra đời, thành tựu, ý nghĩa)

Ở lớp 8: Khi dạy phần lịch sử Việt Nam từ 1858 đến cuối thế kỉ XIX học

sinh cần nắm vững những nội dung cơ bản sau:

- Nguyên nhân thực dân Pháp xâm lược nước ta;

- Quá trình xâm lược của thực dân Pháp, phong trào kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của nhân dân ta (tên phong trào, thời gian, người lãnh đạo, lực lượng tham gia, diễn biến, tính chất, ý nghĩa của phong trào

Nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản ở từng giai đoạn một cách

dễ nhớ, dễ hiểu Giáo viên hướng dẫn học sinh tự học bài theo sơ đồ tư duy cho kiến thức tổng hợp Sơ đồ được sử dụng ở phương pháp này nên là sơ đồ hình cây,

có nhiều nhánh tương ứng với các nhánh là các kiến thức cơ bản ở từng giai đoạn lịch sử cụ thể Việc áp dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phát huy được khả năng tiếp nhận kiến thức của học sinh một cách khái quát, tổng hợp đạt hiệu quả cao

Ví dụ, ở lớp 9 khi tìm hiểu giai đoạn lịch sử 1930-1945, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh nắm kiến thức cơ bản bằng dạng sơ đồ hình cây như sau:

1930 -1945

Đảng CS

Việt Nam

ra đời:

- Nguyên nhân

- Sự thành lập

- Ý nghĩa

- Vai trò của

Nguyễn Ái

Quốc

Đỉnh cao là Xô viết Nghệ -Tĩnh:

- Hoàn cảnh

- Diễn biến

- Ý nghĩa

Cuộc vận động dân chủ:

- Bối cảnh

- Chủ trương

- Diễn biến

- Ý nghĩa

-Tình hình thế giới Những cuộc nổi dậy đầu tiên

Ý nghĩa

Cao trào cách mạng tiến tới Tổng khởi nghĩa, Mặt trận Việt Minh

ra đời:

hoạt động, vai trò

Cao trào kháng Nhật cứu nước:

- Hoàn cảnh

- Chủ trương

- Diễn biến

- Ý nghĩa

Tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám

- Hoàn cảnh

- Diễn biến

- Kết quả

- Ý nghĩa

1930 -1945

Đảng CS

Việt Nam

ra đời:

- Nguyên nhân

- Sự thành lập

- Ý nghĩa

- Vai trò của

Nguyễn Ái

Quốc

Đỉnh cao là Xô viết Nghệ -Tĩnh:

- Hoàn cảnh

- Diễn biến

- Ý nghĩa

Cuộc vận động dân chủ:

- Bối cảnh

- Chủ trương

- Diễn biến

- Ý nghĩa

-Tình hình thế giới Những cuộc nổi dậy đầu tiên

Ý nghĩa

Cao trào cách mạng tiến tới Tổng khởi nghĩa, Mặt trận Việt Minh

ra đời:

hoạt động, vai trò

Cao trào kháng Nhật cứu nước:

- Hoàn cảnh

- Chủ trương

- Diễn biến

- Ý nghĩa

Tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám

- Hoàn cảnh

- Diễn biến

- Kết quả

- Ý nghĩa

Đối với học sinh khá, giỏi nếu việc tự học ở nhà được chuẩn bị chu đáo thì khi khi học trên lớp ngoài những kiến thức cơ bản giáo viên cũng cung cấp thêm cho học sinh một số kiến thức nâng cao hoặc có tính lí luận cần thiết, vừa đủ sức thì việc tiếpcận vấn đề sẽ sâu hơn

Ví dụ, khi nói về nguyên nhân khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 - 1933 (bài

17 - lịch sử 8) giáo viên cần nói thêm về các qui luật của kinh tế thị trường như qui luật cạnh tranh, qui luật cung cầu và so sánh sự khác nhau giữa các thời kì CNTB

tự do cạnh tranh với CNTB hiện đại

Để có định hướng cho học sinh tự học theo từng kiểu bài, giáo viên nên hướng dẫn học sinh cụ thể để tạo co học sinh kĩ năng tự học hiệu quả Dạy đến phần nội dung nào giáo viên nên chú ý cách chốt kiến thức chung và kiến thức trọng tâm ở phần đó Phương pháp này sẽ giúp các em học tốt hơn trong phần tự học ở nhà trước khi đến lớp Từ đó có thể khẳng định, muốn biết học sinh tự học

như thế nào thì phải đặt mình vào đối tượng học sinh như thế mới có thể hướng dẫn học sinh cách học tốt nhất, phù hợp nhất

Ngoài ra, để học sinh tự học có hiệu quả thì không chỉ có giáo viên là người hướng dẫn, nhắc nhở mà cha mẹ học sinh cũng là người có vai trò rất lớn trong việc nhắc nhở con em học tập Cha mẹ phải tạo điều kiện tốt cho con em học tập, phải luôn nhắc nhở con em học bài trước khi đến lớp Tốt nhất là tạo thói quen cho con luôn có ý thức tự học, chuẩn bị bài trước khi đến lớp

Việc tự học của học sinh không chỉ diễn ra ở nhà, trước khi đến lớp mà còn

là việc tự nghiên cứu, tiếp thu kiến thức bài mới ngay tại lớp Ở trên lớp, các em phải là người chủ động tiếp thu kiến thức trên cơ sở hướng dẫn của thầy, cô giáo

Tự học của học sinh ở trên lớp thông qua quá trình thảo luận nhóm, hoạt động cá nhân trong các yêu cầu của thầy, cô giáo Phải khẳng định rằng nếu học sinh nào chuẩn bị bài chu đáo ở nhà thì việc tiếp thu kiến thức trên lớp rất dễ dàng Các em biết vận dụng kiến thức để làm bài, hiểu vấn đề sâu hơn và tự ghi chép nội dung trong vở dễ dàng, không bị động

Từ những phân tích trên, tôi nhận thấy để phát huy vai trò tự học của học sinh trong học tập môn lịch sử cấp THCS thầy, cô giáo nên thực hiện theo các phương pháp sau:

Phương pháp thuyết trình vấn đáp nhằm giúp học sinh nhớ lại kiến thức đã học Sử dụng phương pháp này nhiều nhất trong các kiểu bài ôn tập Phương pháp

này phù hợp với mọi đối tượng học sinh Vì các em có thể trả lời được toàn bộ hoặc một phần nội dung của bài, của chương, của từng lĩnh vực kiến thức đã học Khi trả lời được yêu cầu câu hỏi của thầy, cô giáo các em càng tự tin khẳng định mình trong học tập và càng nhận thức rõ vai trò của tự học

Ví dụ, ở lớp 9 khi dạy bài 23 Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 giáo viên nêu câu hỏi: Em hãy trình bày những kiến thức của em về cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945? Hay ở chương VTrên cơ sở kiến thức đã học các em nhắc lại sau đó giáo viên bổ sung, điều chỉnh và củng cố chốt thêm nội dung cho học sinh Từ đây, học sinh thấy được tầm quan trọng trong việc tự học ở nhà để khắc sâu thêm kiến thức

Phương pháp tổ chức trò chơi sử dụng xen kẽ vào ôn tập để tránh sự nhàm chán, căng thẳng học học tập

Ví dụ, bằng cách trả lời nhanh các câu hỏi để học sinh nắm được các sự kiện lịch sử một cách nhanh nhất Phương pháp này được sử dụng trong trò chơi ô chữ, tìm điều bí ẩn Giáo viên phải linh hoạt trong phương pháp này nhằm tạo sự thoải mái cho học sinh Tuyên dương học sinh có nhiều câu trả lời đúng nhất Ở phương pháp này, giáo viên nên tạo cho học sinh học trung bình, yếu kém trả lời vì đây là những câu hỏi nhanh chỉ cần nêu đúng, sai, nêu mốc thời gian hay gắn liền tên tuổi của những nhà cách mạng, anh hùng dân tộc Điều này khích lệ được học sinh