Cuoái theá kyû XIX ñaàu theá kyû XX chuû nghóa tö baûn phaùt trieån töông ñoái oån ñònh vaø hoøa bình. Phong traøo coâng nhaân phaùt trieån veà beà roäng vaø coù xu höôùng thieân veà ñaáu tranh nghò tröôøng. Luùc naøy nhieàu chính ñaûng cuûa giai caáp coâng nhaân ñöôïc thaønh laäp nhö ôû Ñöùc, Phaùp, Myõ, Anh… Giai caáp tö saûn ñaõ lôïi duïng ñieàu kieän cuøng toàn taïi hoøa bình vôùi giai caáp coâng nhaân ñeå tìm caùch luõng ñoaïn phong traøo coâng nhaân, laøm cho chuû nghóa cô hoäi xuaát hieän vaø phaùt trieån nhanh choùng
Trang 1TƯ TƯỞNG CỦA LÊNIN VỀ VAI TRÒ CỦA LÝ LUẬN CÁCH MẠNG TRONG TÁC PHẨM "LÀM GÌ" Ý NGHĨA ĐỐI VỚI CÔNG TÁC
XÂY DỰNG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM
Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX chủ nghĩa tư bản phát triển tươngđối ổn định và hòa bình Phong trào công nhân phát triển về bề rộng vàcó xu hướng thiên về đấu tranh nghị trường Lúc này nhiều chính đảngcủa giai cấp công nhân được thành lập như ở Đức, Pháp, Mỹ, Anh… Giaicấp tư sản đã lợi dụng điều kiện cùng tồn tại hòa bình với giai cấp côngnhân để tìm cách lũng đoạn phong trào công nhân, làm cho chủ nghĩa cơhội xuất hiện và phát triển nhanh chóng Tháng 7/1889 Quốc tế II đượcthành lập, khi Ăngghen còn sống nội bộ Quốc tế II ổn định và kiên quyếtđấu tranh chống xu hướng cải lương, thỏa hiệp, cơ hội… Năm 1895Ăngghen mất, bọn cơ hội xét lại trong Quốc tế II ngóc đầu dậy chống chủnghĩa Mác, mưu toan biến các đảng dân chủ xã hội ở Tây âu thành cácđảng cơ hội, cải lương Đồng thời làm cho phong trào cộng sản và côngnhân quốc tế bị phân hóa thành các trào lưu tư tưởng khác nhau
Vào thời kỳ này, cùng với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, giaicấp công nhân Nga cũng phát triển, trong 25 năm (1865-1890) chỉ tínhtrong các xí nghiệp đại công nghiệp, số lượng công nhân tăng lên nhanhchóng, từ 7 vạn tăng lên gần 1,5 triệu Sang đầu thế kỷ XX số lượng côngnhân tăng lên gần 3 triệu người Dưới ách thống trị tàn bạo của chế độNga hoàng, công nhân và nông dân Nga không được hưởng một chútquyền tự do chính trị nào Từ những năm 70 và nhất là từ những năm 80
Trang 2của thế kỷ XIX, công nhân Nga bắt đầu thức tỉnh và đấu tranh chống bọn
tư bản Các tổ chức đầu tiên của công nhân Nga được thành lập, Năm
1875 "Hội liên hiệp công nhân miền Nam Nga" thành lập ở Ôđétxa; năm
1878 "Hội liên hiệp công nhân miền Bắc Nga" thành lập ở Pêtécbua,
nhưng đều bị Nga hoàng đàn áp và tan rã Mặc dù vậy, phong trào côngnhân vẫn không ngừng phát triển Chỉ từ 1881-1886 có tới 48 cuộc bãicông, số công nhân tham gia lên tới 8 vạn người
Nhờ cao trào công nhân trong nước và chịu ảnh hưởng của phongtrào công nhân Tây âu, các tổ chức mácxít đầu tiên của Nga được thành
lập Năm 1883 nhóm mácxít đầu tiên, gọi là Nhóm giải phóng lao động tổ chức ở Giơnevơ (Thụy Sĩ) do Plêkhanốp lãnh đạo Nhóm giải phóng lao
động đã có nhiều hình thức để truyền bá chủ nghĩa Mác vào nước Nga
nhưng bị phái dân túy cản trở Phái dân túy cho rằng sự nghiệp cáchmạng ở nước Nga là do giai cấp nông dân Nga lãnh đạo và họ phủ nhậnvai trò, sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân Với quan điểm như thế,phái dân túy đã làm cho quần chúng lạc hướng, sao nhãng cuộc đấu tranhchống lại giai cấp áp bức bóc lột, lật đổ nền thống trị về chính trị của nó.Họ làm cho giai cấp công nhân Nga không nhận thức được vai trò sứmệnh lịch sử của mình, kìm hãm việc thành lập một chính đảng độc lậpcủa giai cấp công nhân
Vì vậy, muốn truyền bá chủ nghĩa Mác vào nước Nga thì phải đấutranh chống chủ nghĩa dân tuý Những tác phẩm và cuộc đấu tranh của
Nhóm giải phóng lao động đã làm giảm ảnh hưởng tư tưởng dân tuý trong
Trang 3giai cấp công nhân và trí thức cách mạng, nhưng họ không đánh bại hoàntoàn được phái dân túy vì họ phạm những sai lầm nghiêm trọng Họ đãkhông đả động gì đến vai trò của nông dân trong cách mạng, mà còn chorằng, giai cấp tư sản Nga là một lực lượng có thể ủng hộ cách mạng Hơnnữa, họ đang sống lưu vong ở nước ngoài, chưa hề liên hệ gì với phongtrào công nhân, chưa kết hợp chủ nghĩa xã hội khoa học với phong tràocông nhân.
Phong trào công nhân tự phát ngày càng phát triển mạnh ở Nga,đồng thời cũng đề ra yêu cầu phải kết hợp chủ nghĩa xã hội khoa học vớiphong trào công nhân Lần đầu tiên ở Nga, Lênin đã thực hiện sự kết hợpđó Năm 1895, Lênin hợp nhất các tổ chức của công nhân ở Pêtécbua
thành Hội liên hiệp chiến đấu giải phóng giai cấp công nhân Pêtécbua.
Song tổ chức này bị chính quyền Nga hoàng khủng bố, Lênin và các bạnchiến đấu của Người bị bắt Khi Lênin bị bắt, thì trong thành phần của
ban lãnh Hội có sự thay đổi lớn, một số nhân vật tự nhận là “thanh niên” còn Lênin và các bạn chiến đấu của Người là “già” họ chủ trương: công
nhân chỉ nên đấu tranh về kinh tế chống lại bọn chủ, còn đấu tranh chínhtrị là công việc của giai cấp tư sản tự do và quyền lãnh đạo cuộc đấu
tranh chính trị nên để cho giai cấp tư sản tự do Đó là phái “kinh tế", bao
gồm bọn cơ hội, thỏa hiệp đầu tiên trong hàng ngũ các tổ chức mácxít ở
Nga Lênin coi luận điệu của phái "Kinh tế" là phản lại chủ nghĩa Mác; là
phủ nhận sự cần thiết phải thành lập một chính đảng của giai cấp côngnhân; là mưu mô muốn biến giai cấp công nhân thành vật phụ thuộc về
Trang 4chính trị của giai cấp tư sản Lênin cho rằng, phái "Kinh tế" là trung tâm
của chính sách thỏa hiệp và chủ nghĩa cơ hội; rằng, trong phong trào côngnhân, nếu phái ấy thắng tức là phong trào cách mạng tan rã và chủ nghĩaMác thất bại Do đó, muốn thành lập được chính đảng của giai cấp vô sản
phải đánh bại phái "Kinh tế".
Mùa xuân năm 1898 một số nhóm mácxít đã nhóm họp ở Minxcơ,tiến hành đại hội lần thứ nhất tuyên bố thành lập Đảng công nhân dân
chủ - xã hội Nga, bầu ban chấp hành Trung ương Nhưng Đại hội chưa
thông qua được cương lĩnh và điều lệ Đại hội vừa kết thúc thì toàn bộBan chấp hành Trung ương đã bị bắt Do đó, trên thực tế Đảng vẫn chưahình thành Đại hội I của Đảng không thành đã làm cho các tổ chứcmácxít và phong trào công nhân Nga rơi vào tình trạng dao động về tưtưởng, phân tán về tổ chức Tình hình càng trở nên nghiêm trọng khi phái
"Kinh tế" lợi dụng các cơ quan ngôn luận để tuyên truyền những quan
điểm cơ hội, xét lại Vấn đề cấp thiết là phải thành lập một đảng tậptrung thống nhất trong toàn quốc để chấm dứt tình trạng phân tán, tan rãhiện nay Muốn thành lập đảng kiểu mới thì trước hết phải đập tan chủ
nghĩa cơ hội quốc tế và phái “kinh tế” đồng thời xác định cơ sở chính trị,
tư tưởng, tổ chức của Đảng kiểu mới Xuất phát từ nhu cầu đó đã thôithúc Lênin viết tác phẩm "Làm gì" Tác phẩm được bắt đầu viết từ tháng
5 năm 1901 và xuất bản vào tháng 02 năm 1902
Tác phẩm "Làm gì" bao gồm: Lời tựa, 5 chương, phần kết luận vàphụ lục
Trang 5Chương I: Chủ nghĩa giáo điều và tự do phê bình: Lênin vạch trần
bản chất, nguồn gốc và tác hại của chủ nghĩa cơ hội; đồng thời nêu rõtrách nhiệm của những người cách mạng Trong khi phê phán, vạch trầnbản chất của chủ nghĩa cơ hội quốc tế ở Nga, Lênin khẳng định vai trò,tầm quan trọng của lý luận cách mạng đối với phong trào công nhân vàđảng cách mạng
Chương II: Tính tự phát của quần chúng và tính tự giác của Đảng
dân chủ - xã hội: Lênin phê phán phái “kinh tế” sùng bái tính tự phát
sùng bái chủ nghĩa “công liên”, phủ nhận tính tự giác của phong tràocông nhân, phủ nhận vai trò của lý luận cách mạng - lý luận mác xít, phủnhận vai trò lãnh đạo của đảng cách mạng
Lênin vạch rõ bản thân phong trào công nhân chỉ là một phong tràotự phát, không thể vươn lên tự giác nếu thiếu một lý luận cách mạng soiđường, một đảng cách mạng lãnh đạo và giáo dục Chủ nghĩa xã hội khoahọc không phải là sản phẩm từ phong trào tự phát của công nhân Chủnghĩa xã hội khoa học là kết qủa của sự phát triển những tư tưởng tiêntiến của nhân loại, là tri thức của những nhà khoa học thuộc các tầng lớphữu sản xây dựng nên Có được trang bị bằng chủ nghĩa xã hội khoa họcthì phong trào công nhân mới phát triển lên tự giác Đảng cách mạng củagiai cấp công nhân là hiện thân của sự kết hợp đó và là lực lượng truyềnbá hệ tư tưởng xã hội chủ nghĩa vào phong trào công nhân
Chương III: Chính trị công liên chủ nghĩa và chính trị dân chủ-xã
hội: Lênin phê phán sự sùng bái tính tự phát đã đẩy phái “kinh tế” tới
Trang 6chỗ không những hạ thấp vai trò của lý luận cách mạng mà còn hạ thấpmục tiêu, nhiệm vụ, quan điểm, lập trường của giai cấp công nhân xuốngtrình độ công liên chủ nghĩa.
Lênin đã vạch rõ sự khác nhau căn bản về mục tiêu, nhiệm vụchính trị giữa đảng dân chủ – xã hội với phái “kinh tế” là ở chỗ: Khôngphải đấu tranh đòi những cải cách dân sinh, dân chủ trong khuôn khổ củachủ nghĩa tư bản mà phải lật đổ chủ nghĩa tư bản, thiết lập chuyên chínhvô sản tiến tới xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa Quy mô, tính chấtcủa đấu tranh giai cấp là đấu tranh chính trị, không chỉ đơn thuần là đấutranh kinh tế Yêu cầu nhiệm vụ đấu tranh chính trị là xoá bỏ tận gốc ácháp bức, bóc lột của giai cấp tư sản, xoá bỏ chế độ tư hữu, thiết lập quyềnchính trị của giai cấp công nhân, xây dựng chế độ công hữu
Chương IV: Lối làm việc thủ công nghiệp của phái "Kinh tế" và tổ
chức của những người cách mạng: Lênin tập trung vạch trần bản chất cơ
hội, cải lương của phái "Kinh tế" trên lĩnh vực tổ chức và chỉ rõ giai cấp
công nhân Nga cần phải có một Đảng tập trung thống nhất
Chương V: Kế hoạch xây dựng một tờ báo chính trị của toàn nước
Nga: Lênin chỉ ra khâu quyết định nhất, mắt xích quan trọng nhất để
thành lập đảng là phải ra được một tờ báo chính trị bất hợp pháp của toànnước Nga
Tờ báo sẽ có vai trò thống nhất các quan điểm chính trị, quy tụđoàn kết các lực lượng, biến phong trào đấu tranh cục bộ, địa phương, tựphát thành một phong trào thống nhất cả ý chí và hành động trên toàn
Trang 7nước Nga, tờ báo cũng sẽ là diễn đàn đấu tranh phê phán những quanđiểm sai lầm, cơ hội xét lại…Tờ báo là người tuyên truyền, cổ động tậpthể đồng thời là người tổ chức tập thể Hoạt động theo chức năng đó, tờbáo sẽ là cái khung, cái giàn dáo, từng bước tạo ra sự thống nhất về chínhtrị, tư tưởng, tổ chức giữa các nhóm mácxít và xây dựng nên một Đảngtập trung thống nhất của toàn nước Nga
Trong quá trình đấu tranh không khoan nhượng chống chủ nghĩa cơ
hội quốc tế và phái “kinh tế” đồng thời xác định cơ sở chính trị, tư tưởng,
tổ chức của Đảng kiểu mới, Lênin đã làm nổi bật vai trò của lý luận cáchmạng
Lênin phân tích lý do vì sao lý luận cách mạng lại có tầm quan trọnglớn đối với Đảng dân chủ – xã hội Nga và trình bày những tư tưởng củaMác về vai trò của lý luận: “Mác viết cho các lãnh tụ của đảng như thếnày: Nếu thực sự cần phải liên hợp thì cứ ký kết những thỏa hiệp nhằm đạtnhững mục tiêu thực tiễn của phong trào, nhưng chớ có buôn bán nguyêntắc, chớ có “nhân nhượng” về lý luận Tư tưởng của Mác là như thế, thếmà trong chúng ta, còn có những người đã nhân danh Mác mà tìm cáchlàm giảm ý nghĩa của lý luận! "1 Mục đích của việc trích dẫn lại lời củaMác để nhắc nhở những người cộng sản rằng, lý luận là lập trường củagiai cấp, nó gắn liền với giai cấp, nếu có phải nhân nhượng thì tuyệt đốikhông được nhân nhượng về lý luận và nguyên tắc! Những kẻ nhân danhMác mà tìm cách làm giảm ý nghĩa của lý luận cách mạng đó chính làbọn cơ hội
1 V.I Lê-nin, toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mát-xcơ-va, 1978, tập 6, tr.30.
Trang 8Theo Lênin lý luận cách mạng có vị trí, vai trò vô cùng to lớn, đó làđòi hỏi tất yếu khách quan của phong trào cách mạng "Cao trào tự phát củaquần chúng càng tăng lên và phong trào càng mở rộng thì sự cần thiết cómột ý thức cao trong công tác lý luận, chính trị và tổ chức của đảng dân chủ– xã hội càng phải tăng lên vô cùng nhanh chóng hơn"2 Bởi vì, phong tràocông nhân tự bản thân nó bao giờ cũng mang tính tự phát Phong trào đấutranh tự phát đó không vượt qua được giới hạn cao nhất của nó là chủ nghĩacông đoàn Cuộc đấu tranh của công đoàn ở các nước tư bản chống lại bọnchủ và chính phủ là một cuộc đấu tranh chỉ cốt là để cải thiện điều kiện bánsức lao động của công nhân cho bọn tư bản mà thôi Trong khi đó lợi ích củagiai cấp công nhân không những là đấu tranh để đòi cải thiện đời sống màcòn là để thủ tiêu chủ nghĩa tư bản Lênin đã phân tích sâu sắc vai trò của lýluận, kiên quyết phê phán khuynh hướng tư tưởng sùng bái tính tự phát củacông nhân, phê phán chủ nghĩa kinh tế; đồng thời khẳng định " Không có lýluận cách mạng thì cũng không thể có phong trào cách mạng"3 Ông chỉ rõ:Lý luận cách mạng ở đây là lý luận của chủ nghĩa Mác, đây là lý luậnmang bản chất cách mạng và khoa học, là kết quả của sự phát triểnnhững tư tưởng tiên tiến của nhân loại cùng với trí tuệ thiên tài và cônglao to lớn của Mác và Ăngghen Trong đó triết học Đức đóng vai trò mởđường: "Nếu không có triết học Đức mở đường, đặc biệt là nếu không cótriết học Hê-ghen, thì chủ nghĩa xã hội khoa học Đức, chủ nghĩa xã hộikhoa học duy nhất, chưa hề có từ trước tới nay, sẽ không bao giờ được xây
2 Sách đã dẫn, tr.67.
3 Sách đã dẫn, tr.30.
Trang 9dựng nên"4 Lênin cũng chỉ rõ vai trò, vị trí của chủ nghĩa xã hội khôngtưởng: "Cũng giống như chủ nghĩa xã hội, lý luận Đức sẽ không bao giờquên rằng nó đã dựa được vào Xanh-Xi-mông, Phu-ri-ê và Ô-oen là banhà tư tưởng, mặc dù học thuyết của ba ông có tính chất ảo tưởng vàkhông tưởng, đã được liệt vào hàng những nhà tư tưởng vĩ đại nhất của tấtcả các thời đại, và đã dự kiến một cách tài tình được rất nhiều chân lý màngày nay chúng ta đem khoa học ra chứng minh đều thấy là đúng"5
Theo Lênin, học thuyết Mác được xây dựng trên cơ sở của triết họccổ điển Đức, kinh tế chính trị Anh, chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp.Học thuyết Mác chỉ ra những quy luật vận động, phát triển khách quancủa tự nhiên, xã hội và tư duy nói chung, quy luật vận động và phát triểncủa chủ nghĩa tư bản nói riêng Đó là lý luận giúp con người ta khôngnhững nhận thức được một cách đúng đắn về thế giới mà còn trang bị khảnăng để cải tạo thế giới Chủ nghĩa Mác là học thuyết duy nhất đúng từtrước tới nay bàn về giải phóng triệt để con người và toàn xã hội Đó làlý luận không những chỉ ra mục tiêu mà còn chỉ ra lực lượng, phương thứcđể giải phóng con người, giải phóng xã hội Chủ nghĩa Mác là sự kháiquát thực tiễn đấu tranh giai cấp của giai cấp công nhân, thể hiện mộtcách khoa học mục tiêu, lý tưởng, lợi ích, lập trường, sứ mệnh lịch sử,chiến lược, sách lược của giai cấp công nhân Chính vì vậy chủ nghĩaMác là thế giới quan, phương pháp luận khoa học, là vũ khí tư tưởng, lýluận sắc bén của giai cấp công nhân, là ngọn đèn chỉ lối, soi đường để
4 Sách đã dẫn, tr.32,33
5 Sách đã dẫn, tr.33.
Trang 10giai cấp công nhân làm cách mạng vô sản lật đổ ách thống trị của giaicấp tư sản, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản…Chủ nghĩa Mác là lý luận cách mạng, là tiền đề không thể thiếu được,làm cho Đảng cộng sản ra đời, tạo bước chuyển phong trào công nhân từtự phát thành tự giác Chủ nghĩa Mác là lý luận cách mạng, khi nó thâmnhập vào quần chúng sẽ trở thành lực lượng vật chất to lớn
Đối với đảng dân chủ - xã hội Nga lúc bấy giờ chủ nghĩa Mác lạicàng có tầm quan trọng hơn nữa; Lênin đưa ra ba lý do để làm rõ điềunày:
Thứ nhất, Đảng đang trong quá trình hình thành và đang bị phântán về tư tưởng, tổ chức Vì vậy Đảng cần được trang bị lý luận Mác- lýluận tiên phong làm cơ sơ để thống nhất về chính trị, tư tưởng, tổ chức,nếu không thì sẽ dẫn đến những hậu quả tai hại cho phong trào cáchmạng Lênin viết: "đảng ta chỉ mới thành hình, đang tạo nên bộ mặt củamình và còn xa mới thanh toán được hết những xu hướng khác của tưtưởng cách mạng, những xu hướng đang có cơ làm cho phong trào đi trệchcon đường đúng đắn Ngược lại, chính trong thời gian vừa qua, chúng talại thấy trỗi dậy… những khuynh hướng cách mạng không dân chủ - xãhội Trong những điều kiện như thế, một sai lầm thoạt trông “không quantrọng” có thể đưa đến những hậu quả tai hại nhất và phải cận thị mới coinhững cuộc tranh luận giữa các phe phái và sự phân định ranh giới chặtchẽ giữa các sắc thái khác nhau là không hợp thời hoặc thừa Việc củng