Viêm gan siêu vi là một bệnh nhiễm trùng toàn thân, gây tổn thương gan nguyên phát với hiện tượng viêm - hoại tử tế bào gan và tăng transaminase. Dựa vào virus học, dịch tễ học và lâm sàng học người ta chia ra làm 7 loại viêm gan siêu vi A, B, C, D, E, G và TTV trong đó viêm gan siêu vi B là nhiễm trùng thông thường và lây lan mạnh nhất ở người. Trên thế giới hiện nay hàng năm có trên 2 tỷ người nhiễm virus viêm gan siêu vi B, trong đó khoảng trên 300 triệu người mang virus mãn tính và hậu quả là trên 1 triệu người chết/năm. Viêm gan siêu vi B cũng là vấn đề sức khỏe quan trọng ở vùng Đông Nam Á, nơi có tỷ lệ người mang HBsAg rất lớn, có chừng 5 -10% dân mang HBsAg [9], [ 12]. Nước ta, nằm trong khu vực lưu hành cao của bệnh viêm gan do virus B. Theo số liệu điều tra huyết thanh học trên nhiều đối tượng ở nhiều vùng, nhiều miền khác nhau của đất nước cho thấy tỷ lệ mang HBsAg trong cộng đồng dân cư là 15-26% [ 9]. Do vậy, viêm gan B đã từng là vấn đề y tế nghiêm trọng có tính chất toàn cầu, bệnh lây truyền qua nhiều con đường, tần suất mắc bệnh cao. Bệnh nghiêm trọng vì ngoài tính chất lây nhiễm cao trong cộng đồng còn là những biến chứng và hậu quả nặng nề (Viêm gan mạn, xơ gan, ung thư gan) và đặc biệt hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, có chăng các thuốc ức chế virus dành cho viêm gan B mãn tính, nhưng hiệu quả chưa cao. Chủ yếu là dựa vào yếu tố dịch tễ học, đường lây truyền và sử dụng vác xin để tiến hành phòng bệnh [1],[ 9]. Một trong những đối tượng có nguy cơ cao đối với bệnh này là nhân viên y tế, đặc biệt là của nhân viên điều dưỡng trong bệnh viện, họ là những người thường xuyên tiếp xúc với các loại bệnh phẩm dễ bị lây nhiễm, nhất là máu là nguồn lây rất cao (37-62%) [ 7]. Do vậy, hơn ai hết nhân viên y tế nhất người phục vụ trực tiếp bệnh nhân cần phải có kiến thức, thái độ và thực hành trong việc tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp và thao tác đã được chuyên môn qui định khi tiếp xúc với bệnh phẩm của bệnh nhân, nhất là bệnh nhân có HBsAg(+) để trước tiên là bảo vệ mình và sau đó là bảo vệ cho cộng đồng khỏi bị lây nhiễm. Xuất phát từ những vấn đề trên, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu kiến thức, thái độ, thực hành việc phòng ngừa viêm gan B của nhân viên điều dưỡng tại hai bệnh viện huyện và bệnh viện thành phố thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế” với các mục tiêu sau 1.Xác định tỷ lệ nhân viên điều dưỡng có kiến thức, thái độ và thực hành trong việc phòng ngừa viêm gan siêu vi B. 2.So sánh tỷ lệ nhân viên điều dưỡng có kiến thức, thái độ và thực hành ở tuyến bệnh viện huyện và bệnh viện thành phố Huế.
Trang 1TRẦN QUANG HẢI
Nghiªn cøu kiÕn thøc, th¸i ®ĩ, thùc hµnh viÖc phßng ngõa viªm gan B cña nh©n viªn ®iÒu dìng t¹i hai bÖnh viÖn huyÖn
vµ bÖnh viÖn thµnh phỉ thuĩc tØnh Thõa Thiªn HuÕ
LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP BÂC SĨ Y KHOA
MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TĂI LIỆU
Trang 21.2- Đặc tính virus học của virus viêm gan B 4
1.2.1- Cấu tạo 4
1.2.2- Tính chất lý hóa 5
1.2.3- Các kháng nguyên của virus viêm gan B 5
1.3- Dịch tễ học của viêm gan do virus B 5
1.3.1- Tình hình nhiễm HBV trên thế giới 5
1.3.2- Tình hình nhiễm HBV ở Việt Nam 6
1.3.3- Phương thức truyền bệnh Viêm gan B 7
1.3.4- Nguy cơ lây truyền HBV trong nghề nghiệp 7
1.4- Chẩn đoán bệnh viêm gan do virus B 9
1.4.1- Viêm gan siêu vi B cấp 9
1.4.2- Viêm gan siêu vi B mạn 9
1.5- Điều trị Viêm gan siêu vi B 10
1.6- Phòng bệnh Viêm gan siêu vi B 11
1.6.1- Biện pháp chủ yếu 11
1.6.2- Phòng bệnh cho nhân viên y tế 11
1.6.3- Phòng bệnh đặc hiệu 12
CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1- Đối tượng nghiên cứu 13
2.2- Phương pháp nghiên cứu 13
2.2.1- Phương pháp nghiên cứu 13
2.2.2- Chọn mẫu 13
2.2.3- Thời gian tiến hành 13
2.2.4- Các bước tiến hành thu thập số liệu 13
2.2.5- Nội dung xây dựng phiếu điều tra 14
Trang 32.2.8- Phương pháp xử lý số liệu 17
CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 3.1- Thông tin về đối tượng nghiên cứu 18
3.1.1- Giới 18
3.1.2- Trình độ chuyên môn 18
3.2- Tỷ lệ nhân viên điều dưỡng có kiến thức, thái độ và thực hành việc phòng ngừa Viêm gan siêu vi B 19
3.2.1- Tỷ lệ nhân viên điều dưỡng có kiến thức và thái độ việc phòng ngừa viêm gan B 19
3.2.2- Tỷ lệ nhân viên điều dưỡng thực hành đúng việc phòng ngừa viêm gan B 20
3.3- So sánh tỷ lệ nhân viên điều dưỡng có kiến thức, thái độ và thực hành việc phòng ngừa viêm gan B 20
3.3.1- Tác nhân gây bệnh viêm gan B 20
3.3.2- Đường lây truyền viêm gan B 21
3.3.3- Nhóm người có nguy cơ cao mắc bệnh viêm gan B 21
3.3.4- Điều trị và phương pháp điều trị 22
3.3.5- Số nhân viên đã xét nghiệm viêm gan B 22
3.3.6- Vận động gia đình tiêm viêm gan B 23
3.3.7- Thái độ làm việc để tránh lây viêm gan B cho bản thân và cho bệnh nhân khác 23
3.3.8- Xử lý bơm kim tiêm sau khi sử dụng 24
3.3.9- Cách xử lý dụng cụ kim loại dùng lại 25
3.3.10- Cách xử lý bông băng sau khi sử dụng 25
3.3.11- Xử lý khi bị máu và dịch cơ thể bắn vào người 26
Trang 44.1- Tỷ lệ nhân viên điều dưỡng có kiến thức, thái độ và thực hành việcphòng ngừa Viêm gan siêu vi B 284.2- So sánh tỷ lệ nhân viên điều dưỡng có kiến thức, thái độ và thực hànhviệc phòng ngừa Viêm gan siêu vi B 30
CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
5.1- Kết luận 365.2- Kiến nghị 37
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
Trang 5ĐẶT VẤN ĐỀ
Viêm gan siêu vi là một bệnh nhiễm trùng toàn thân, gây tổn thương gannguyên phát với hiện tượng viêm - hoại tử tế bào gan và tăng transaminase.Dựa vào virus học, dịch tễ học và lâm sàng học người ta chia ra làm 7 loạiviêm gan siêu vi A, B, C, D, E, G và TTV trong đó viêm gan siêu vi B lànhiễm trùng thông thường và lây lan mạnh nhất ở người
Trên thế giới hiện nay hàng năm có trên 2 tỷ người nhiễm virus viêmgan siêu vi B, trong đó khoảng trên 300 triệu người mang virus mãn tính vàhậu quả là trên 1 triệu người chết/năm Viêm gan siêu vi B cũng là vấn đề sứckhỏe quan trọng ở vùng Đông Nam Á, nơi có tỷ lệ người mang HBsAg rấtlớn, có chừng 5 -10% dân mang HBsAg [9], [ 12]
Nước ta, nằm trong khu vực lưu hành cao của bệnh viêm gan do virus
B Theo số liệu điều tra huyết thanh học trên nhiều đối tượng ở nhiều vùng,nhiều miền khác nhau của đất nước cho thấy tỷ lệ mang HBsAg trong cộngđồng dân cư là 15-26% [ 9]
Do vậy, viêm gan B đã từng là vấn đề y tế nghiêm trọng có tính chấttoàn cầu, bệnh lây truyền qua nhiều con đường, tần suất mắc bệnh cao Bệnhnghiêm trọng vì ngoài tính chất lây nhiễm cao trong cộng đồng còn là nhữngbiến chứng và hậu quả nặng nề (Viêm gan mạn, xơ gan, ung thư gan) và đặcbiệt hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, có chăng các thuốc ức chế virusdành cho viêm gan B mãn tính, nhưng hiệu quả chưa cao Chủ yếu là dựa vàoyếu tố dịch tễ học, đường lây truyền và sử dụng vác xin để tiến hành phòngbệnh [1],[ 9] Một trong những đối tượng có nguy cơ cao đối với bệnh này lànhân viên y tế, đặc biệt là của nhân viên điều dưỡng trong bệnh viện, họ lànhững người thường xuyên tiếp xúc với các loại bệnh phẩm dễ bị lây nhiễm,nhất là máu là nguồn lây rất cao (37-62%) [ 7] Do vậy, hơn ai hết nhân viên y
Trang 6tế nhất người phục vụ trực tiếp bệnh nhân cần phải có kiến thức, thái độ vàthực hành trong việc tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp và thao tác đã đượcchuyên môn qui định khi tiếp xúc với bệnh phẩm của bệnh nhân, nhất là bệnhnhân có HBsAg(+) để trước tiên là bảo vệ mình và sau đó là bảo vệ cho cộngđồng khỏi bị lây nhiễm.
Xuất phát từ những vấn đề trên, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên
cứu kiến thức, thái độ, thực hành việc phòng ngừa viêm gan B của nhân viên điều dưỡng tại hai bệnh viện huyện và bệnh viện thành phố thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế” với các mục tiêu sau
1.Xác định tỷ lệ nhân viên điều dưỡng có kiến thức, thái độ và thực hành trong việc phòng ngừa viêm gan siêu vi B.
2.So sánh tỷ lệ nhân viên điều dưỡng có kiến thức, thái độ và thực hành
ở tuyến bệnh viện huyện và bệnh viện thành phố Huế.
Trang 7Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1 SƠ LƯỢC LỊCH SỬ PHÁT HIỆN, NGHIÊN CỨU VIRUS VIÊM GAN B VÀ BỆNH VIÊM GAN B
- Về lịch sử: Việc phát hiện, nghiên cứu virus viêm gan B(HBV) vàbệnh viêm gan B(VGB) gắn liền với các loại viêm gan do các virus khác gâynên Bệnh “Vàng da dịch tễ” đã được biết từ thời Hippocrates (460- 375 trướcCông nguyên), nhưng bệnh “Viêm gan huyết thanh” (Viêm gan B) lại có thờigian lịch sử ngắn hơn nhiều Vụ dịch đầu tiên đã xãy ra ở những công nhânđóng tàu vùng Bremem vào năm 1883 Suốt chiến tranh thế giới thứï II(1939-1945), viêm gan đã trở thành vấn đề quan trọng ở các khoa tiểu đường, viêmkhớp, Bệnh viện điều trị bệnh da liễu và các dưỡng đường, nơi mà các bệnhnhân được tiêm dưới da, tiêm bắp hoặc tiêm tĩnh mạch[ 3], [ 6], [ 9], [12]
- Vào năm 1937, người ta ghi nhận có sự liên quan giữa tình trạng vàng
da với việc chủng ngừa bệnh sốt vàng Vụ dịch viêm gan huyết thanh lớnnhất xãy ra vào năm 1942, trong đó 28.585 lính Mỹ được chủng ngừa vacxinsốt vàng đã bị vàng da và 62 người bị tử vong Sau đó hiện tượng vàng da đãđược phát hiện sau khi truyền máu toàn phần hoặc các chế phẩm từ máu
- Năm 1947, Mac Callum đã dùng từ Viêm gan A dành cho “ Viêm gannhiễm trùng” hay “Viêm gan dịch tễ” và Viêm gan B cho“ Viêm gan huyếtthanh” Cách định danh này được Ủy ban khoa học về Viêm gan siêu vi củaWHO thừa nhận năm 1973
Khám phá của Blumberg về kháng nguyên bề mặt HBsAg lúc đó gọi làkháng nguyên Úc đã cung cấp một xét nghiệm huyết thanh chuyên biệt đểchẩn đoán, nghiên cứu dịch tễ và phòng ngừa bệnh VGB [6]
Trang 8- Năm 1970, D Dane và cộng sự đã mô tả hình thái và cấu trúc củavirus VGB (tiểu thể Dane) và xếp HBV vào họ Hepadnavidae [2],[6] Cùngvới việc nghiên cứu ngày càng sâu về tiểu thể virus, các tác giả cũng quan tâmrất nhiều về nghiên cứu dịch tễ học, đường lây truyền, lâm sàng, biến chứng,điều trị và các biện pháp phòng ngừa VGB
1.2 ĐẶC TÍNH VIRUS HỌC CỦA VIRUS VIÊM GAN B
HBV thuộc họ Hepadnavirus typ 1 Đây là một loại siêu vi gây bệnhcho người, nhưng cũng có thể gây bệnh trên một số loài linh trưởng khác
1.2.1.Cấu tạo
- Hạt virus viêm gan B nguyên vẹn dạng hình cầu, đường kính 42nm
Vỏ ngoài HBV có trong huyết thanh bệnh nhân với dạng hình cầu đường kính22nm và dạng hình sợi Hai dạng giống nhau về tính chất lý hóa, cấu tạo bởi7-9 Polypeptide (trọng lượng từ 19.000- 120.000 dalton) và Carbohydrate.Cấu trúc vỏ mang kháng nguyên bề mặt(HBsAg) Lõi Nucleo capside đốixứng hình khối 27nm, bề mặt lõi mang HBcAg, bên trong chứa DNAPolymeraza, DNA virus là thành phần hòa tan mang tính kháng nguyênHBeAg DNA dạng vòng 2 chuổi: chuổi âm (ngoài) dài hơn và chuổi dương(trong) ngắn, mang 4 gen chính: HBsAg, HBcAg, Enzym Polymerase và
Protein tác dụng chuyển hóa( Transactivatison) [2], [ 3], [9], [ 11], [ 21]
1.2.2 Tính chất lý, hoá của virus
HBV bền vững với ether 20%, natri desoxycholat ở 400C vững bền 18giờ, 500C 30 phút không bất hoạt HBV; 600C trong 1 giờ cũng không bấthoạt nhưng 600C trong 10 giờ chỉ bất hoạt 1 phần HBV bị bất hoạt ở 1000Ctrong 5 phút, Formalin 1/4000 ở nhiệt độ 370C trong 72 giờ Riêng HBsAg ở-200C tồn tại 20 năm
Trang 91.2.3 Các kháng nguyên của virus Viêm gan B
HBV có 3 loại kháng nguyên chính :
- HBsAg: Trọng lượng phân tử từ 23000-29000 dalton, giúp cho virusbám vào tế bào gan
- HBcAg: trọng lượng phân tử từ 18000-19000 dalton, chỉ tồn tại trong
tế bào gan, không tìm được trong máu người nhiễm HBV
- HBeAg: cấu trúc thay đổi ở các typ, trọng lượng phân tử từ
16000-19000 dalton Kháng nguyên này và HBsAg tìm được trong huyết tươngngười bệnh
1.3 DỊCH TỄ HỌC CỦA VIÊM GAN DO VIRUS B
1.3.1 Tình hình nhiễm HBV trên thế giới
VGB xảy ra khắp nơi trên thế giới, hàng năm có hơn 2 tỷ người nhiễmHBV, trong đó khoảng 300 triệu người mang virus mạn tính và hậu quả làtrên 1 triệu người chết/năm Dựa vào tỷ lệ người mang HBsAg (+) trong cộngđồng người ta chia 3 khu vực chính:
- Vùng bệnh lưu hành cao với tỷ lệ HBsAg (+) khoảng 5-20% như khuvực Đông Nam Á, Trung Quốc, Châu Phi
- Vùng bệnh lưu hành thấp với tỷ lệ HBsAg (+) rất thấp khoảng 0,1-1%như Bắc Mỹ, Tây Âu và Úc
- Vùng bệnh lưu hành trung bình như một số quốc gia ở miền namChâu Âu ( Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hy Lạp), Đông Âu, Nga, Nam Mỹvới tỷ lệ HBsAg (+) khoảng 1-5% [ 3], [ 6], [ 8], [ 12], [ 20]
1.3.2.Tình hình nhiễm HBV ở Việt nam
- Việt nam là một quốc gia nằm trong vùng bệnh lưu hành cao củanhiễm HBV Tại Hà Nội tỷ lệ người mang HBsAg được ghi nhận khoảng 15-20%(Theo Hoàng Thủy Nguyên,1991), ở Bệnh viện Chợ Rẫy (n =22.427,1996-1997) tỷ lệ HBsAg(+) là 5,14%, tại Tiền Giang khoảng 21,8%
Trang 10- Tình hình nhiễm HBV ở đối tượng có nguy cơ:
+ Một số đối tượng đặc biệt: Tại Trung tâm truyền máu và huyết họcThành phố Hồ Chí Minh 49.634 người xét nghiệm máu tìm HBsAg , ghi nhận
tỷ lệ HBsAg (+) như sau: gái mại dâm 10,4% (n = 500), người cho máu11,4% (n = 32.300), người chích xì ke 16% (n = 400), thủy thủ tàu viễndương 16,4% (n = 205), phụ nữ mang thai 10% (n = 1000), sinh viên học sinh11,6% ( n = 163), công nhân11,4% (n = 1018)
+ Nhân viên y tế: Trong năm 1994, tại Thành phố Hồ Chí Minh có4.619 người được xét nghiệm, tỷ lệ HBsAg (+) là 15,2% Tại Bệnh viện NhiệtĐới, xét nghiệm cho 500 nhân viên, tỷ lệ HBsAg (+) là 16,8% Tỷ lệ HBsAg(+) cao ở người công tác > 5 năm (80%), làm việc tại phòng cấp cứu (25%),các khoa viêm gan (30,4%) Năm 1994-1996, Viên Chinh Chiến và cộng sựnghiên cứu” Tình trạng nhiễm HBV trong nhân viên y tế tại một số tỉnh Miềntrung” cho thấy tỷ lệ mang HBsAg 17,6%, tỷ lệ có kháng thể là 52,9% và tỷ
lệ nhiễm HBV là 70,5% [ 2], [ 4 ], [ 5], [ 6], [ 12], [ 20],[ 22]
1.3.3 Phương thức truyền bệnh viêm gan B
- Ở các nước phát triển VGB xảy do sự rủi ro trong chuyền máu, việcdùng lại bơm tiêm và do tiếp xúc với máu bị nhiễm Do vậy, tỷ lệ nhiễm xảy
ra chủ yếu ở 1 vài nhóm người như nha sỹ, bác sỹ, những người lọc máu nhântạo, nhân viên xét nghiệm sinh hoá và những người làm huyết học Truyềnbệnh trong gia đình có thể xảy ra do chăm sóc bệnh nhân hoặc người lànhmang bệnh Nó có thể xảy ra do tai biến dùng dao cạo làm chảy máu, dùngchung bàn chải đánh răng, dùng bàn chải tắm chung
- HBV có mặt ở nhiều dịch tiết cơ thể như nước bọt, tinh dịch, dịch tiết
âm đạo Do vậy, lây nhiễm có thể do hôn hoặc qua quan hệ tình dục
- Phương thức truyền bệnh từ mẹ mang mầm bệnh mạn tính sang conxảy ra do máu mẹ sang máu con lúc sinh hoặc do tiêm chích
Trang 11Như vậy, HBV lây truyền theo đường máu, đường tình dục hoặc từ mẹsang con trong 3 tháng cuối của thai kỳ hoặc giai đoạn sơ sinh [2], [3], [ 6],[ 12]
1.3.4 Nguy cơ lây truyền HBV trong nghề nghiệp
- Nguy cơ nhiễm HBV trong nghề nghiệp được thừa nhận đối với nhânviên y tế Lây truyền trong khung cảnh chăm sóc sức khỏe thường xảy ra 1chiều từ bệnh nhân sang nhân viên y tế, hiếm khi là nhân viên y tế cóHBsAg(+) lây truyền cho bệnh nhân Những bệnh nhân mang HBsAg khôngtriệu chứng là nguy cơ lớn đối với nhân viên y tế vì không có nét đặc trưnglâm sàng nào có thể nhận ra những người đó
- Nguy cơ nhiễm HBV sơ bộ liên quan đến mức độ tiếp xúc với máu ởnơi công tác và với tình trạng HBeAg của người bệnh.Trong nhiều nghiêncứu đối với nhân viên y tế bị kim nhiễm máu bệnh nhân chứa HBV đâm,nguy cơ phát triển viêm gan lâm sàng nếu như máu có chứa cả HBsAg lẫnHBeAg là 22-31%, nguy cơ có bằng chứng huyết thanh (+) là 37-62%
- Mặc dù tổn thương da là cách lây nhiễm cao nhất, nhưng cách lâynhiễm này chỉ minh chứng cho thiểu số nhiễm HBV trong nhân viên y tế.Nhiều cuộc điều tra, hầu hết nhân viên y tế không nhớ lại tổn thương qua da
do kim đâm, mặc dù có đến 1/3 nhân viên y tế nhớ lại cho biết đã chăm sócbệnh nhân có HBsAg(+) Bên cạnh đó, HBV có thể sống trong máu khô trênmôi trường bề mặt ở nhiệt độ phòng lạnh trong 1 tuần Vì vậy, nhiễm HBVcho nhân viên y tế có thể xảy ra ở những người không có tiền sử phơi nhiễmkhông do nghề nghiệp hoặc tổn thương qua da do nghề nghiệp, có lẽ do phơinhiễm máu và dịch cơ thể có HBV trực tiếp hoặc gián tiếp để vào da qua vếtcào, vết rách da, bỏng, các thương tổn khác hoặc trên các bề mặt niêm mạc.Khả năng lây nhiễm HBV qua tiếp xúc với bề mặt môi trường đã từng được
Trang 12thể hiện trong điều tra các vụ dịch HBV trong số bệnh nhân và cán bộ ở cácđơn vị thận nhân tạo.
- Máu chứa nồng độ HBV cao nhất trong các dịch cơ thể và là môitrường lây truyền quan trọng nhất HBsAg cũng được tìm thấy trong nhiềudịch khác của cơ thể: sữa mẹ, dịch mật, dịch não tuỷ, phân, dịch hầu họng,nước bọt, tinh dịch, mồ hôi và dịch khớp.Tuy nhiên, nồng độ HBsAg trongdịch cơ thể có thể gấp 100-1000 lần so với nồng độ các tiểu thể HBV gâynhiễm Vì vậy, hầu hết dịch cơ thể không phải là những môi trường lây nhiễmhiệu lực vì chúng chứa lượng tiểu thể HBV thấp [ 3], [ 6], [ 7], [12], [ 23]
1.4 CHẨN ĐOÁN BỆNH VIÊM GAN DO VI RUS B
1.4.1 Viêm gan siêu vi B cấp
Khoảng 70% các trường hợp VGB cấp không có triệu chứng lâm sàng.Trong 30% trường hợp có triệu chứng thì bệnh cảnh lâm sàng thường diễnbiến qua 4 giai đoạn:
- Giai đoạn ủ bệnh: Có thể thay đổi từ vài tuần đến 6 tháng, thời kỳ nàybệnh nhân vẫn khỏe mạnh chưa có triệu chứng lâm sàng
- Thời kỳ khởi phát: Có thể kéo dài 1 đến 2 tuần , triệu chứng lâm sàngđầu tiên thường không đặc hiệu Trong thể điển hình bệnh nhân cảm thấy uểoải, mệt mỏi, chán ăn, nôn mửa, đau nhẹ lâm râm ở vùng hạ sườn phải Bệnhnhân cảm thấy nước tiểu ít đi và đậm màu, sau đó xuất hiện vàng da, vàngmắt, đôi khi có phát ban ngoài da, nổi mày đay
- Thời kỳ toàn phát: Kéo dài từ 2 đến 8 tuần với vàng da, vàng mắt,nước tiểu đậm màu Sau đó các triệu chứng giảm dần, bệnh nhân cảm thấykhỏe hơn, ăn uống được, vàng mắt, vàng da giảm dần và chuyển sang giaiđoạn hồi phục [ 2], [ 3 ], [ 6], [ 9], [ 16], [ 17]
Trang 131.4.2 Viêm gan siêu vi B mạn
Chỉ có một số ít bệnh nhân VGB mạn có tiền sử viêm gan cấp Mệt mỏi
là triệu chứng phổ biến, vàng da dai dẳng và gián cách là nét đặc trưng ở cáctrường hợp nặng hoặc giai đoạn muộn Các triệu chứng này nặng lên là sự táiphát viêm gan cấp, thường đi đôi với sự tái hoạt HBV, có thể dẫn đến tổnthương gan tiến triển và gây mất bù gan
Mức độ VGB mạn rất khác nhau từ nhẹ đến nặng Đánh giá mức độVGB mạn căn cứ vào mô bệnh học, nhưng quan trọng hơn là dựa vào mức độnhân lên của HBV Trong giai đoạn nhân lên mạnh thì mức độ nặng hơn vàngược lại trong giai đoạn không nhân lên của HBV thì mức độ nhẹ
Tiến triển:
+ Xơ gan: Triệu chứng lâm sàng có liên quan đến tăng áp lực tĩnh mạchcửa và di chứng của nó: cổ trướng, lách to, cường lách, bệnh não, chảy máudãn tĩnh mạch thực quản
+ Ung thư gan nguyên phát: Ung thư gan có thể không được phát hiệntrên lâm sàng vì thường xuất hiện ở bệnh nhân xơ gan và các triệu chứngthường cho là do xơ gan tiến triển Biểu hiện hay gặp nhất là đau bụng và sờthấy khối u ở thượng vị phải Cổ trướng có máu có thể xuất hiện ở 20%trường hợp Rất ít khi có vàng da trừ khi có biểu hiện suy chức năng ganhoặc bị chèn ép vào đường dẫn mật Tăng Phosphatase kiềm và Alpha FetoProtein
1.5 ĐIỀU TRỊ VIÊM GAN SIÊU VI B
Chưa có thuốc điều trị đặc hiệu VGB Một số thuốc như: Interferon,Lamivudin có tác dụng ức chế sự sao chép của HBV và làm thuyên giảm tổnthương tế bào gan, nhưng với tỷ lệ thấp (30-40% ở bệnh nhân chọn lọc) và cónhiều tác dụng phụ Đối với VGB mạn giai đoạn cuối chỉ định ghép gan là
Trang 14can thiệp duy nhất có khả năng cứu sống bệnh nhân [ 2], [ 3], [ 6], [ 9], [ 14],[ 15].
1.6 PHÒNG BỆNH VIÊM GAN SIÊU VI B
1.6.1 Biện pháp chủ yếu
1.6.1.1.Ngăn chặn đường truyền và kiểm soát người có nguy cơ cao
- Kiểm tra chặt chẽ người cho máu HBsAg, Anti-HcV
- Xét nghiệm đều đặn nhân viên y tế và bệnh nhân ở đơn vị lọc thậnnhân tạo
- Bảo hộ tốt và nâng cao kiến thức phòng bệnh cho nhân viên y tế, nhânviên xét nghiệm
- Không dùng chung bơm kim tiêm, các dụng cụ y tế, nếu dùng chungphải tiệt trùng kỹ [ 1], [ 2], [ 3], [ 9]
1.6.1.2 Giáo dục cho người nhiễm HBV
Làm cho họ hiểu về phương thức truyền bệnh, rằng họ sẽ là nguồn lâycho gia đình và cộng đồng nếu không thực hành những hành vi an toàn như
sử dụng bao cao su trong quan hệ tình dục, không cho máu, tinh dịch, phủtạng
1.6.2 Phòng bệnh cho nhân viên y tế
- Trong nhiều nghiên cứu về huyết thanh học được tiến hành ở Mỹ,nhân viên y tế có nguy cơ nhiễm HBV gấp 10 lần cao hơn đối với quần thểtổng quát Vì thế chủng ngừa cho nhân viên y tế trước khi phơi nhiễm đểchống lại viêm gan B và dùng các biện pháp phòng ngừa phổ cập để phòngphơi nhiễm với máu và dịch cơ thể
- Hiệu quả phòng ngừa sau phơi nhiễm: Trong bối cảnh nghề nghiệp,dùng HBIG trong vòng 1 tuần sau khi phơi nhiễm với máu có HBsAg(+) sẽbảo vệ khỏi nhiễm HBV 75%
Trang 151.6.3 Phòng bệnh đặc hiệu
1.6.3.1 Miễn dịch thụ động
- Dùng chế phẩm Globulin miễn dịch (HBIG, HepB-Gammagee,HyperHer) người bình thường ít hiệu quả vì chứa lượng kháng thể HBsAgthấp Dùng cho người sau khi tiếp xúc với máu có HBsAg (+) hoặc người cóquan hệ tình dục với người có HBsAg (+)
- Tiêm HBIG (Hepatitis B Immunoglobulin) trước khi tiếp xúc chothấy tỷ lệ mắc bệnh VGB giảm ở cả bệnh nhân và nhân viên y tế ở đơn vị lọcthận Liều lập lại là cần thiết để bảo vệ lâu dài
Liều dùng 0,04-0,07ml/kg cách nhau 1 tháng, tiêm càng sớm càng tốtsau khi tiếp xúc, tốt nhất là trong 48 giờ
+ Trường hợp nhiễm trùng qua da hay niêm mạc do máu hay chất dịch
có HBsAg (+) dùng HBIG 0,06ml/kg và vacxin HB tiêm bắp ở 2 vị trí khácnhau Không nên tiêm phòng cho phụ nữ có thai
Trang 16Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là nhân viên điều dưỡng đang làmviệc tại 2 bệnh viện huyện: Hương Trà, Quảng Điền và bệnh viện thành phốHuế thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế
2.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.2.1 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu mô tả cắt ngang
2.2.2 Chọn mẫu
Tất cả nhân viên điều dưỡng trực tiếp phục vụ bệnh nhân ở 3 bệnh việntrên, không phân biệt tuổi, trình độ chuyên môn, thời gian công tác và khoaphòng làm việc
Tổng số đối tượng khảo sát là: 122 người Cụ thể ở các đơn vị như sau:+ Bệnh viện Hương Trà: 45 người
+ Bệnh viện Quảng Điền: 28 người
+ Bệnh viện thành phố Huế: 49 người
2.2.3 Thời gian tiến hành
Thời gian tiến hành từ tháng 1 năm 2006 đến tháng 5 năm 2007
2.2.4 Các bước tiến hành thu thập số liệu
+ Bước 1: Liên hệ với Ban Giám Đốc 3 bệnh viện trên, yêu cầu sự phốihợp và giúp đỡ tạo điều kiện cho công tác điều tra
+ Bước 2: Xây dựng phiếu điều tra kiến thức, thái độ, thực hành việcphòng ngừa viêm gan B của nhân viên điều dưỡng
Trang 17+ Bước 3: Tiến hành điều tra thử trên 10 đối tượng để đánh giá bộ câuhỏi về mức độ rõ ràng ngữ nghĩa, tiến hành sửa chữa và hoàn chỉnh các câuhỏi trong phiếu điều tra cho phù hợp.
+ Bước 4: Thu thập số liệu bằng cách:
- Người phỏng vấn tự giới thiệu và giải thích mục đích của cuộc phỏngvấn với sự thông báo của Điều dưỡng trưởng bệnh viện và Điều dưỡng trưởngkhoa phòng
- Thực hiện phỏng vấn đảm bảo người được hỏi hiểu yêu cầu của cáccâu hỏi Trong suốt thời gian phỏng vấn luôn tạo không khí thân mật, cởi mởnhằm thu thập các thông tin được chính xác
- Ghi thông tin ngay vào phiếu điều tra tránh nhầm lẫn
- Kiểm tra toàn bộ thông tin tránh bỏ sót các câu hỏi sau khi hoàn tấtphỏng vấn
+ Bước 5: Tổng hợp và xử lý thống kê số liệu
2.2.5 Nội dung xây dựng phiếu điều tra
Dựa trên tài liệu “ Vài hướng dẫn cần thiết để viết bộ câu hỏi trongnghiên cứu cộng đồng”
+ Các câu hỏi được xây dựng theo cấu trúc: Câu hỏi đóng: câu hỏi lựachọn giữa 2 tình huống: Có - Không và câu hỏi có nhiều lựa chọn
+ Phiếu điều tra được xây dựng gồm 3 phần:
Trang 18+ Có làm việc khoa phòng nào trước đó hay không Thời gian đã làmtại khoa phòng trước đó.
2.2.5.2 Phần 2: Phỏng vấn kiến thức và thái độ phòng ngừa VGB
Gồm 18 câu hỏi:
+ Hiểu biết của nhân viên điều dưỡng về VGB:
- Tên bệnh
- Tác nhân gây bệnh
- Đường lây truyền
- Nhóm người có nguy cơ mắc bệnh cao
- Mức độ nguy hiểm của bệnh
- Cách điều trị và biện pháp dự phòng
- Độ tuổi chủng ngừa
- Xét nghiệm VGB và kết quả xét nghiệm
+ Thái độ của nhân viên điều dưỡng đối với VGB:
- Sự quan tâm đến bệnh
- Thái độ của mình khi làm việc để tránh lây VGB cho bản thân
- Thái độ của mình khi làm việc để tránh lây VGB cho bệnh nhân khác
- Sự quan tâm của bản thân và chính quyền đối với việc phòng ngừaviêm gan B cho nhân viên y tế
- Vận động gia đình đi tiêm phòng VGB
2.2.5.3 Phần 3: Phỏng vấn về hành động phòng ngừa VGB, gồm 7 câu hỏi:
+ Vấn đề vệ sinh trước và sau khi chăm sóc bệnh nhân
+ Sử dụng bơm kim tiêm
+ Cách xử lý bơm kim tiêm sau khi dùng
+ Xử lý bông băng sau khi sử dụng
+ Vấn đề vô khuẩn các dụng cụ kim loại dùng lại
Trang 19+ Việc xử lý khi có nguy cơ phơi nhiễm với viêm gan B của nhân viênđiều dưỡng
+ Biện pháp phòng lây nhiễm cho bản thân và cho những người xungquanh
2.2.6 Một số giới hạn của đề tài
Trong suốt thời gian phỏng vấn trực tiếp, điều tra viên luôn tạo khôngkhí thoải mái, cởi mở nhằm thu thập thông tin một cách chính xác Nhưngviệc đánh giá thực hành thông qua kê khai của nhân viên điều dưỡng màkhông qua quan sát trực tiếp thao tác của họ, nên có thể có một vài đối tượngcòn e dè, sợ đánh giá, không cung cấp thật chính xác những thao tác mà họthực hiện hàng ngày cho điều tra viên Điều này có thể ảnh hưởng đến kết quảnghiên cứu
2.2.7 Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
+ Đối tượng phỏng vấn đều được giải thích mục đích của nghiên cứu vàchấp nhận hợp tác
+ Không tiết lộ danh tánh người được phỏng vấn
+ Số liệu đều phục vụ cho nghiên cứu, không phục vụ cho mục đíchnào khác
2.2.8 Phương pháp xủ lý số liệu
+ Quản lý số liệu thu được bằng phần mềm SPSS.11.5
+ Quá trình tính toán được thực hiện thông qua chương trình phân tíchthống kê SPSS.11.5
Trang 20Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
3.1 THÔNG TIN VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Sơ cấp 6 12.2 2 7.1 2 4.4
- Trình độ Trung cấp chiếm tỷ lệ cao nhất ở cả 3 bệnh viện: Cao nhất làBệnh viện Hương Trà 91,1%, kế đến là Bệnh viện Quảng Điền 82,1%, thấpnhất là Bệnh viện thành phố Huế 81,6%
- Trình độ Đại học có với tỷ lệ thấp
- Vẫn còn trình độ Sơ cấp ở tất cả 3 bệnh viện
Trang 213.2 TỶ LỆ NHÂN VIÊN ĐIỀU DƯỠNG CÓ KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ
VÀ THỰC HÀNH VIỆC PHÒNG NGỪA VGB
3.2.1 Tỷ lệ nhân viên điều dưỡng có kiến thức và thái độ phòng ngừa VGB
Bảng 3.3 Kiến thức và thái độ phòng ngừa VGB
Nguyên nhân gây bệnh 114 93.4
Nhóm đối tượng có nguy cơ mắc bệnh 90 73.8
Vì sao VGB là bệnh nghiêm trọng 64 52.4
Bệnh VGB là bệnh không chữa được 51 41.8
Số nhân viên đã được xét nghiệm VGB 99 81.1
Thái độ quan tâm đến bệnh 122 100
Vận động gia đình tiêm phòng VGB 106 86.9
Thái độ khi làm việc để tránh lây cho bản thân 100 82.0
- Đa số nhân viên điều dưỡng ở 3 bệnh viện biết được nguyên nhân gâybệnh, đường lây truyền, tính nguy hiểm và nhóm người có nguy cơ cao mắcbệnh VGB
- 100% nhân viên điều dưỡng của 3 bệnh viện quan tâm đến bệnhVGB
- 86,9% nhân viên y tế vận động gia đình tiêm phòng VGB
- 82% nhân viên có thái độ đúng khi làm việc để tránh lây cho bản thân
3.2.2 Tỷ lệ nhân viên điều dưỡng thực hành đúng việc phòng ngừa VGB
Bảng 3.4 Thực hành phòng ngừa VGB
Trang 22Nội dung thực hành TS %
Sử dụng bơm kim tiêm một lần 122 100
Bỏ bơm kim tiêm sau khi sử dụng vào hộp an toàn 97 79.5Hấp tiệt trùng dụng cụ kim lọai dùng lại 57 46.7Đốt bông băng sau khi sử dụng 53 43.4Khi máu và dịch bắn vào cơ thể phải rửa nước xà phòng 85 69.7Che kín tổn thưong bằng găng tay khi chăm sóc bệnh nhân 101 82.8
Đa số nhân viên điều dưỡng thực hành đúng trong việc phòng ngừaVGB
3.3 SO SÁNH TỶ LỆ NHÂN VIÊN ĐIỀU DƯỠNG CÓ KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ VÀ THỰC HÀNH PHÒNG NGỪA VGB
3.3.1 Tác nhân gây bệnh VGB
Bảng 3.5 Nguyên nhân gây bệnh VGB
Thành Phố 49 0 0 48 98 1 2
Quảng Điền 28 0 0 23 82.1 5 17.9Hương Trà 45 2 4.4 43 95.6 0 0
Đa số nhân viên điều dưỡng đều biết được nguyên nhân gây bệnh VGB
là do virus: Cao nhất là Bệnh viện thành phố Huế 98%, kế đến là Bệnh việnHương Trà 95,6%, , thấp nhất là Bệnh viện Quảng Điền 82,1%
3.3.2 Đường lây truyền VGB
Bảng 3.6 Đường lây truyền VGB
Bệnh viện N
Biết đầy đủ các đường lây truyền
Vết rách da
Quan hệ tình dục Tiêu hóa
Trang 23Thành phố 49 42 85.7 0 0 0 0 7 14.3Quảng Điền
Hương Trà
2845
2433
85.773.3
38
10.717.8
10
3.60
04
08.9
Hiểu biết các đường lây truyền bệnh VGB: Cao nhất là ở Bệnh việnthành phố Huế và Quảng Điền 85,7%, thấp nhất Bệnh viện Hương Trà 73,3%
3.3.3 Nhóm người có nguy cơ cao mắc bệnh VGB
Bảng 3.7 Nhóm người có nguy cơ cao mắc bệnh VGB
Bệnh viện N
Biết tất cả các nhóm nguy cơ
Nghiện chích
ma túy
Quan hệ tình dục
3.3.4 Điều trị và phương pháp điều trị VGB
Bảng 3.8 Điều trị và phương pháp điều trị VGB
TS % T
S
% TS % TS % TS % TS %
T.Phố 4 20 40 29 59 8 16 10 20 2 4.1 29 59
