Viêm sinh dục nữ là những bệnh lý nhiễm khuẩn đường sinh dục phụ nữ. Bệnh khá phổ biến ở Việt Nam, khoảng 80% những người bị bệnh phụ khoa là viêm sinh dục [4]. Viêm sinh dục gây nhiều rối loạn trong đời sống và hoạt động sinh dục của người phụ nữ. Hiện nay trong việc kế hoạch hoá gia đình thì nó còn ảnh hưởng đến việc sử dụng các dụng cụ tránh thai và đó cũng là yếu tố thuận lợi làm tăng khả năng lây lan các bệnh lây truyền qua đường tình dục [4]. Có nhiều nguyên nhân gây viêm sinh dục khác nhau nhưng hầu hết viêm sinh dục thấp là do 3 nhóm tác nhân nhiễm trùng. Đó là vi khuẩn, nấm và ký sinh trùng [18], [19], [27]. Trong đó nấm là nguyên nhân phổ biến đứng hàng thứ hai sau vi khuẩn trong viêm âm hộ, âm đạo [18], [19]. Ước tính có tới khoảng 75% phụ nữ có ít nhất một lần trong đời bị viêm sinh dục do nấm [18], [22], [26], [27]. Chủng nấm gây bệnh chủ yếu là Candida albicans chiếm 80-92%. Các chủng nấm khác ít gặp hơn như Torulopsis glabrata, Candida parapsilosis và Candida tropicalis...[18], [19], [23], [26], [31]. Nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy rằng ngày càng tăng tần suất gây bệnh do các chủng Candida không phải albicans đặc biệt là C.glabrata do việc sử dụng các thuốc mua không cần kê đơn, sử dụng kéo dài nhóm azoles và việc dùng kháng nấm với liệu trình ngắn ngày [26]. Viêm âm hộ, âm đạo do Candida hay xảy ra ở phụ nữ mang thai, bị đái tháo đường, điều trị kháng sinh phổ rộng, dùng thuốc ngừa thai bằng đường uống [27], [19], [26], [29]. Triệu chứng điển hình là khí hư nhiều, đặc, trắng như bột, ngứa âm hộ âm đạo, đau khi giao hợp, âm hộ, âm đạo viêm đỏ. Do đó bệnh gây nhiều khó chịu cho phụ nữ, ảnh hưởng đến cuộc sống đặc biệt khi bệnh xảy ra trong thời kỳ mang thai [4], [18], [19], [20], [23], [25], [26], [27], [28], [29]. Việc điều trị viêm âm hộ âm đạo do nấm candida kéo dài và hay tái phát nên sẽ tốn nhiều phí tổn, thời gian đồng thời ảnh hưởng rất lớn đến sức khoẻ của người phụ nữ nhất là trong điều kiện nước ta còn nghèo, điều kiện vệ sinh, chăm sóc y tế còn chưa được tốt lắm. Do đó vấn đề dự phòng cần được xem trọng. Đã có nhiều đề tài nghiên cứu về viêm âm đạo do nấm Candida ở trên thế giới cũng như trong nước. Tuy nhiên chưa có nhiều đề tài nghiên cứu về vấn đề này tại Huế. Chính vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “ Tình hình nhiễm nấm Candida và một số yếu tố liên quan ở phụ nữ đến khám tại Bệnh viện Trường Đại Học Y Dược Huế ” nhằm hai mục tiêu: 1. Xác định tần suất nhiễm nấm Candida ở phụ nữ có triệu chứng nghi ngờ viêm đường sinh dục dưới. 2. Đánh giá một số yếu tố liên quan đến nhiễm nấm Candida.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC
HỒ XUÂN DŨNG
T×NH H×NH NHIÔM NÊM CANDIDA
Vµ MéT Sè YÕU Tè LI£N QUAN ë PHô N÷ §ÕN KH¸M T¹I
BÖNH VIÖN TR¦êNG §¹I HäC Y D¦îC HUÕ
LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP BÁC SỸ Y KHOA
Huế, 2007 MỤC LỤC
Trang 21.1 Đặc điểm giải phẩu, sinh lý đường sinh dục thấp 3
1.2 Đặc điểm sinh vật học của Candida 8
1.3 Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sang của viêm nhiễm đường sinh dục thấp do nấm Candida 10
1.4 Tiêu chuẩn chẩn đoán viêm đường sinh dục dưới do Candida 11
1.5 Một số nghiên cứu về viêm sinh dục thấp do nấm 12
Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 14
2.1 Đối tượng nghiên cứu 14
2.2 Phương pháp nghiên cứu 14
2.3 Các bước tiến hành 15
2.4 Chẩn đoán nhiễm nấm Candida 17
2.5 Xử lý số liệu 17
Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 19
3.1 Tỷ lệ nhiễm nấm Candida 19
3.2 Đặc điểm mẫu nghiên cứu và nhóm nhiễm nấm Candida 19
3.3 Một số yếu tố liên quan đến nhiễm nấm Candida 23
Chương 4 BÀN LUÂN 28
4.1 Về tỷ lệ nhiễm nấm Candida 28
4.2 Về một số đặc điểm của nhóm nhiễm Candida 30
4.3 Về một số yếu tố liên quan đến nhiễm nấm Candida 31
KẾT LUẬN 36
KIẾN NGHỊ 37 TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
Trang 3ĐẶT VẤN ĐỀ
Viêm sinh dục nữ là những bệnh lý nhiễm khuẩn đường sinh dục phụ
nữ Bệnh khá phổ biến ở Việt Nam, khoảng 80% những người bị bệnh phụkhoa là viêm sinh dục [4]
Viêm sinh dục gây nhiều rối loạn trong đời sống và hoạt động sinh dụccủa người phụ nữ Hiện nay trong việc kế hoạch hoá gia đình thì nó còn ảnhhưởng đến việc sử dụng các dụng cụ tránh thai và đó cũng là yếu tố thuận lợilàm tăng khả năng lây lan các bệnh lây truyền qua đường tình dục [4]
Có nhiều nguyên nhân gây viêm sinh dục khác nhau nhưng hầu hếtviêm sinh dục thấp là do 3 nhóm tác nhân nhiễm trùng Đó là vi khuẩn, nấm
và ký sinh trùng [18], [19], [27]
Trong đó nấm là nguyên nhân phổ biến đứng hàng thứ hai sau vi khuẩntrong viêm âm hộ, âm đạo [18], [19] Ước tính có tới khoảng 75% phụ nữ có
ít nhất một lần trong đời bị viêm sinh dục do nấm [18], [22], [26], [27]
Chủng nấm gây bệnh chủ yếu là Candida albicans chiếm 80-92% Cácchủng nấm khác ít gặp hơn như Torulopsis glabrata, Candida parapsilosis vàCandida tropicalis [18], [19], [23], [26], [31] Nhiều nhà nghiên cứu nhậnthấy rằng ngày càng tăng tần suất gây bệnh do các chủng Candida không phảialbicans đặc biệt là C.glabrata do việc sử dụng các thuốc mua không cần kêđơn, sử dụng kéo dài nhóm azoles và việc dùng kháng nấm với liệu trình ngắnngày [26]
Viêm âm hộ, âm đạo do Candida hay xảy ra ở phụ nữ mang thai, bị đáitháo đường, điều trị kháng sinh phổ rộng, dùng thuốc ngừa thai bằng đườnguống [27], [19], [26], [29]
Trang 4Triệu chứng điển hình là khí hư nhiều, đặc, trắng như bột, ngứa âm hộ
âm đạo, đau khi giao hợp, âm hộ, âm đạo viêm đỏ Do đó bệnh gây nhiều khóchịu cho phụ nữ, ảnh hưởng đến cuộc sống đặc biệt khi bệnh xảy ra trong thời
kỳ mang thai [4], [18], [19], [20], [23], [25], [26], [27], [28], [29]
Việc điều trị viêm âm hộ âm đạo do nấm candida kéo dài và hay táiphát nên sẽ tốn nhiều phí tổn, thời gian đồng thời ảnh hưởng rất lớn đến sứckhoẻ của người phụ nữ nhất là trong điều kiện nước ta còn nghèo, điều kiện
vệ sinh, chăm sóc y tế còn chưa được tốt lắm Do đó vấn đề dự phòng cầnđược xem trọng Đã có nhiều đề tài nghiên cứu về viêm âm đạo do nấmCandida ở trên thế giới cũng như trong nước Tuy nhiên chưa có nhiều đề tàinghiên cứu về vấn đề này tại Huế
Chính vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “ Tình hình nhiễm
nấm Candida và một số yếu tố liên quan ở phụ nữ đến khám tại Bệnh viện Trường Đại Học Y Dược Huế ” nhằm hai mục tiêu:
1 Xác định tần suất nhiễm nấm Candida ở phụ nữ có triệu chứng nghi ngờ viêm đường sinh dục dưới.
2 Đánh giá một số yếu tố liên quan đến nhiễm nấm Candida.
Trang 5Chương 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1 ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẪU- SINH LÝ ĐƯỜNG SINH DỤC THẤP 1.1.1 Đặc điểm giải phẫu [12], [15], [17]
Âm hộ được cấu tạo một phần là da (ở phần ngoài âm hộ) và một phần
là niêm mạc
Âm đạo là một ống cơ sợi đi từ cổ tử cung đến âm hộ, nằm sau bàngquang và niệu đạo, nằm trước trực tràng và gấp với trục ống cổ tử cung mộtgóc 900 Âm đạo dài 8 cm, chạy chếch ra trước và xuống dưới tạo cùng vớiđường ngang một góc 700
Âm đạo là phần tiếp xúc trực tiếp lúc giao hợp, là phần cuối của ốngsinh sản, là ống dẫn kinh nguyệt từ buồng tử cung ra ngoài Do đó môitrường ở đây rất dễ thay đổi, thuận lợi cho viêm nhiễm xảy ra
Cổ tử cung là phần hẹp và dưới hết của tử cung Cổ tử cung có hìnhchóp cụt gồm có 2 phần: phần trên âm đạo và phần trong âm đạo Biểu môtuyến ở mặt trong cổ tử cung giống niêm mạc tử cung
1.1.2 Đặc điểm sinh lý âm đạo bình thường
1.1.2.1 Khí hư: là chất dịch không có máu chảy ra từ âm đạo có thể là chất
tiết sinh lý hoặc được tạo ra do cơ quan sinh dục đáp ứng với sự kích thíchhay nhiễm trùng Bình thường ở âm đạo có dịch trắng như sữa, trong và hơiđặc, lượng ít có nguồn gốc từ tuyến Bartholin ở âm hộ, từ các tuyến và nútnhầy ở cổ tử cung, từ biểu mô âm đạo bong ra, không chảy ra ngoài âm hộ,
Trang 6không ảnh hưởng đến sinh hoạt của người phụ nữ Khi chất dịch sinh lý nàythay đổi về tỷ lệ và số lượng vi khuẩn, tiết ra nhiều, chảy ra ngoài âm hộ làmcho người phụ nữ khó chịu phải chú ý tới là bất thường, là khí hư bệnh lý [3],[12], [15], [18], [28].
Tùy theo nguyên nhân mà khí hư có tính chất khác nhau Có 3loại khí hư:
- Khí hư trong dính như lòng trắng trứng, có khi loãng như nước,xét nghiệm khí hư sẽ không thấy vi khuẩn, bạch cầu, chỉ có tế bào biểu mô.Khí hư này từ niêm mạc tử cung, do u xơ tử cung, polyp cổ tử cung hoặc ởngười cường estrogen
- Khí hư trắng như váng sữa, xét nghiệm không có bạch cầu và vikhuẩn Nguyên nhân do rối loạn thần kinh thực vật ở bệnh nhân hay lo lắng,hoặc tử cung bị sung huyết
- Khí hư đục là triệu chứng phổ biến của viêm sinh dục Khí hư đục,loãng hoặc đặc do lẫn mủ Nhiễm khuẩn càng nặng thì khí hư càng nhiều,màu sắc vàng xanh, mùi hôi, tanh [4], [12]
1.1.2.2 Biểu mô âm đạo: được cấu tạo bởi các tế bào gai đáp ứng với sự thay
đổi nồng độ estrogen và progesterone Các tế bào lớp nông là loại tế bào chủyếu của đường sinh dục sẽ vượt trội khi có sự kích thích của Estrogen Các tếbào lớp trung gian sẽ vượt trội trong giai đoạn hoàng thể khi có sự kích thíchcủa Progesteron Các tế bào cận đáy sẽ vượt trội khi không có sự hiện diệncủa các hormone, một tình trạng như ở phụ nữ mãn kinh không điều trịhormon thay thế Estrogen làm dày lớp thượng bì âm đạo, làm tăng lượngglycogen có trong tế bào thượng bì Và do đó nó ảnh hưởng đến pH của âmđạo, từ đó ảnh hưởng đến hệ sinh thái vi khuẩn ở âm đạo [10], [22], [30]
1.1.2.3 Môi trường âm đạo: hệ sinh thái vi sinh vật trong môi trường âm đạo
đóng vai trò rất quan trọng trong cơ chế sinh bệnh của bệnh viêm nhiễm
Trang 7đường sinh dục Hệ sinh thái vi khuẩn này gồm chủ yếu là vi khuẩn Gram âm,Gram dương, kỵ khí và một số chủng kỵ khí tuỳ ý.Trong đó chiếm ưu thếtrong hệ sinh thái vi khuẩn bình thường ở âm đạo là các chủng Lactobacillus.
Đó là những trực trùng Gram dương tạo ra được sự bảo vệ âm đạo nhờ vàoviệc sinh ra hydrogen peroxide, chất diệt khuẩn và hoặc pH thấp ức chế sựphát triển của các tác nhân gây bệnh Trong quá trình chuyển hóa, nhóm vikhuẩn này chuyển glycogen ở bề mặt tế bào biểu mô âm đạo thành acid lactictạo môi trường acid ở âm đạo Các chủng vi khuẩn trong âm đạo bình thườngsống chung hòa bình với nhau Khi mối cân bằng này bị phá vỡ thì viêm âmđạo sẽ xảy ra [18], [22], [24], [28], [32], [33]
1.1.2.4 Độ pH của âm đạo: pH trung bình của âm đạo phụ thuộc vào tuổi,
tình trạng nội tiết sinh dục Ở trẻ em chưa hành kinh pH là 7, ở phụ nữ trong
độ tuổi hoạt động sinh đẻ pH dao động trong khoảng 4-5 và ở phụ nữ mãnkinh pH thay đổi từ 6-7 pH âm đạo tạo điều kiện thuận lợi cho sự cân bằngcủa hệ sinh thái vi sinh vật trong âm đạo Sự thay đổi pH âm đạo là điều kiệncho viêm âm đạo xảy ra Biến động của nhóm Lactobacillus ảnh hưởng đáng
kể đến pH âm đạo và tình trạng viêm nhiễm âm đạo [4], [18], [22]
1.1.3 Nguyên nhân của tình trạng viêm âm đạo
- Viêm âm đạo xảy ra do vi khuẩn thường trú ở âm đạo bị biến đổi dotác nhân bên ngoài đưa vào hay do thay đổi môi trường âm đạo tạo điều kiệnthuận lợi cho vi sinh vật gây bệnh hoạt động [32], [33]
- Viêm âm đạo do nhiều nguyên nhân khác nhau Song người ta phânthành 3 nhóm chính: do trùng roi đơn bào Trichomonas vaginalis, nấm, vikhuẩn [3], [4], [18], [19], [22], [27], [28] Viêm âm đạo còn có thể do cácnhóm tác nhân gây bệnh khác như HSV, HPV, lậu, giang mai [3], [4]
- Một số tình trạng là điều kiện thuận lợi cho viêm âm đạo xảy ra như:
sử dụng kháng sinh lâu ngày, đái tháo đường không kiểm soát được, suy giảm
Trang 8miễn dịch, thụt rửa âm đạo hay đặt thuốc lâu ngày, sử dụng nội tiết tố, mangthai, sử dụng dụng cụ tránh thai,…[25], [26], [27], [29], [31].
1.1.4 Sinh lý bệnh viêm đường sinh dục thấp
1.1.4.1 Các cơ chế bảo vệ:[3], [10], [15], [18], [22], [27], [28], [32].
Bình thường âm hộ, âm đạo, cổ tử cung là nơi thường trú của nhiều loạitác nhân gây bệnh khác nhau nhưng các rối loạn chỉ cần điều trị khi các cơchế bảo vệ bình thường bị suy giảm
Các cơ chế bảo vệ bao gồm:
+ Môi trường acid ở âm đạo: Glycogen được sản xuất bởi biểu
mô âm đạo, chịu tác động của hoạt động chế tiết của các hormone sinh dụccủa buồng trứng Trực khuẩn Doderlein sẽ chuyển chất này thành acid lactic,duy trì một pH âm đạo ở mức 3-4 Môi trường này sẽ ức chế hầu hết các tácnhân gây bệnh hoạt động
+ Lớp biểu mô lát dày của âm đạo: Đây là một hàng rào sinh lýhữu hiệu ngăn chặn nhiễm trùng Sự bong ra liên tục của lớp tế bào nôngKeratohyalin và sự sản xuất glycogen dưới tác dụng của hormone sinh dục cóthể ngăn chặn sự định cư của vi trùng Ở trẻ em và phụ nữ mãn kinh, biểu môthiếu các tác dụng của hormon sinh dục nên mỏng, dễ chấn thương và dễnhiễm trùng
+ Sự khép kín của âm đạo: Ở trẻ em và các phụ nữ độc thân, âmđạo là một khoang ảo, được giữ khép kín bởi các cơ chung quanh âm đạo.Đây cũng là một hàng rào bảo vệ sinh lý Tuy nhiên ở các phụ nữ có quan hệtình dục và có thai thì không có cơ chế bảo vệ này
+ Các chất tiết từ các tuyến cổ tử cung và tuyến Bartholin duy trìlượng dịch âm đạo và làm sạch âm đạo Về mặt sinh lý, chất nhầy cổ tử cung
có vai trò kháng khuẩn Nó có hoạt tính diệt khuẩn hay kìm khuẩn là tùy theochủng và giai đoạn của chu kỳ kinh nguyệt Các tác nhân gây ra hoạt tính
Trang 9kháng khuẩn ít ra cũng có: lactoferin (protein hòa tan có tác dụng hiệp đồngvới các IgA), một enzyme, một lysozym: muranidase (có khả năng thủy phânmột số đường nối chủ yếu ở vách các vi khuẩn Gr+ và Gr-, các IgA tiết dịch
mà phần trung gian được tổng hợp bởi các tế bào hình trụ ở các tuyến ẩn ở cổtrong của cổ tử cung Hiệu lực của sự kháng khuẩn này chịu sự tác động củanội tiết tố Các estrogen làm giảm đi còn progestatif thì làm tăng lên
1.1.4.2 Những yếu tố tương quan đến nhiễm khuẩn sinh dục [10],[15]
Nhiễm khuẩn sinh dục xảy ra là do sự tác động của 3 yếu tố: vật chủ, vikhuẩn và yếu tố lây truyền
- Vật chủ: Bình thường âm đạo dễ dàng tự vệ chống lại vi khuẩn nhờbiểu mô niêm mạc âm đạo chứa nhiều glycogen chuyển thành acid lactic khi
có vi khuẩn chí trong âm đạo (trực khuẩn Doderlein) duy trì pH âm đạo < 4.5không thuận lợi cho vi khuẩn phát triển Mặt khác ở niêm mạc âm đạo códịch thấm từ mạng tĩnh mạch, bạch mạch có đặc điểm kháng khuẩn
- Vi khuẩn: người ta chia thành 2 nhóm:
+ Tác nhân gây nhiễm khuẩn đặc hiệu: các tác nhân này nóichung lây truyền qua tiếp xúc sinh dục (trừ trực khuẩn lao) và gây ra nhữngthương tổn đặc hiệu, chẩn đoán bằng lâm sàng
+ Tác nhân gây nhiễm khuẩn không đặc hiệu: mầm bệnh khônggây ra những thương tổn đặc hiệu, có thể tìm thấy trong âm đạo, cổ tử cung ởtrạng thái bình thường
Khả năng gây bệnh của các tác nhân gây bệnh này rất khó xác định.Chỉ có sự hợp tác giữa thầy thuốc lâm sàng với nhà vi khuẩn học mới chophép lấy đúng bệnh phẩm, đánh giá khả năng gây bệnh tùy vị trí bệnh phẩm
và các dấu hiệu lâm sàng
- Yếu tố lây truyền:
Trang 10+ Lây lan theo đường niêm mạc: đó là trường hợp của lậu cầu.
Từ âm đạo, lỗ ngoài cổ tử cung nhiễm khuẩn lan rộng dần theo niêm mạc tớiống cổ tử cung, tử cung, phần phụ
+ Xâm nhập trực tiếp vào buồng tử cung chẳng hạn như khi đặtdụng cụ tử cung rồi lan theo niêm mạc đến phần phụ nhưng hay gặp là lantheo bạch mạch, tĩnh mạch dễ gây viêm tắc tĩnh mạch và thâm nhiễm trêndây chằng rộng
+ Do nhiễm khuẩn một tổn thương sẵn có gồm có nhiễm khuẩntrực tiếp và gián tiếp
1.2 ĐẶC ĐIỂM SINH VẬT HỌC CỦA CANDIDA Spp GÂY BỆNH ĐƯỜNG SINH DỤC THẤP [2], [7], [8], [10], [15]
1.2.1 Đại cương về Candida
Candida Spp là loại nấm hoại sinh ở da và niêm mạc thuộc họ nấmmen, hình tròn hay hình xoan Trong bệnh phẩm soi tươi trực tiếp có chồi nhỏgọi là thể Yeast, kích thước 2-4 micromet Nhuộm Gram có thể thấy cả sợinấm là một đoạn thẳng đầu cuối tròn, kích thước từ 3-5 micromet (thểpseudophae), sinh sản bằng cách nảy chồi
Trang 11Hình 1.1 Hình ảnh chồi nấm và sợi giả của nấm Candida albicans khi soi
tươi bằng xanh Methylene 0.1%
Candida có gần 80 loài, trong đó Candida albicans là loài gây bệnh chủyếu Một số loài khác cũng có khả năng gây bệnh với tần suất ngày càng tăng
do sự sử dụng thuốc bừa bãi như Torulopsis glabrata, Candida parapsilosis,Candida tropicalis, Candida pseudotropicalis, Candida prapsifosis… Candidaalbicans sống một cách bình thường trong người và nhiều loài thú Ở ngườibình thường khỏe mạnh người ta tìm thấy vi nấm Candida trong âm đạo ở39% người được thử
Ở trạng thái hoại sinh, số lượng vi nấm rất ít, soi tươi các dịch sinh học
từ niêm mạc hiếm khi có một vài tế bào hạt men nảy búp Ở đây vi nấm giữmột thế quân bằng với các vi khuẩn cùng sinh sống với nó Tất cả tạo thànhmột vi sinh chủng bình thường của cơ thể
Trong một số điều kiện nhất định, vi nấm Candida chuyển từ trạng tháihoại sinh sang trạng thái ký sinh gây bệnh Đặc trưng của trạng thái ký sinh là
số lượng vi nấm tăng lên rất nhiều, có sự thành lập các sợi nấm giả
Trang 12(pseudohyphae) cho phép vi nấm len lỏi giữa các tế bào ký chủ và xâm nhậpsâu hơn.
Candida albicans tồn tại và gây bệnh là nhờ có các men như protease,phospholipase, lipophospholipase Ngoài ra nó còn liên quan đến khả năngsinh receptor đối với steroide và đối với sắt là siderophores
Sự phát triển của nấm Candida gây đáp ứng mạnh mẽ là biểu hiện lâmsàng của bệnh Đáp ứng miễn dịch trong bệnh nấm Candida là đáp ứng miễndịch qua trung gian tế bào Đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào suy giảm
ở bệnh nhân bị bệnh nấm Candida da, niêm mạc mạn tính
1.2.2 Điều kiện thuận lợi cho Candida spp gây bệnh [12], [15], [18], [19], [23], [25], [26], [27], [29]
- Yếu tố bệnh lý: tiểu đường, phát phì, suy dinh dưỡng
- Yếu tố nghề nghiệp: các nghề ẩm ướt
- Yếu tố sinh lý: phụ nữ có thai, gia tăng hormone gây biến đổi sinhthái âm đạo cộng với suy giảm miễn dịch khiến cho vi nấm có điều kiện pháttriển hơn
- Yếu tố thuốc men: kháng sinh phổ rộng dùng liều cao và thời gian lâu
sẽ diệt các vi khuẩn sống chung với vi nấm Do đó phá vỡ thế cân bằng tạichỗ Hay một số thuốc làm suy giảm miễn dịch như corticoide, thuốc ức chếmiễn dịch
Ngoài ra, bệnh còn hay gặp ở những phụ nữ vệ sinh không đúng cách,
ăn mặc quá chật
1.3 ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ CẬN LÂM SÀNG CỦA VIÊM NHIỄM ĐƯỜNG SINH DỤC THẤP DO NẤM CANDIDA [3], [4], [7], [18], [19], [20], [22], [23], [25], [26], [27], [28]
1.3.1 Viêm âm hộ
Trang 13Viêm âm hộ đơn thuần rất hiếm gặp, thường do bệnh nhân bị viêm âmđạo, ra nhiều khí hư, ngứa phải gải gây bội nhiễm âm hộ Âm hộ đỏ, sunghuyết, ngứa, có thể loét Các nguyên nhân thường gặp như tạp khuẩn, nấm,trùng roi, lậu cầu.
1.3.2 Viêm âm đạo
Các triệu chứng của viêm âm đạo thường là ngứa ngáy khó chịu và khí
hư trắng từng mảng đục như bột Khí hư có thể loãng hay đặc
Có thể có các triệu chứng khác như tiểu rát, đau khi giao hợp
Khám thấy niêm mạc âm đạo đỏ và thấy khí hư với những tính chất đãnêu
pH âm đạo thường dưới 4.5
Soi tươi thấy hình ảnh giả sợi, bào tử
Hình 1.2 Viêm âm đạo do Candida: khí hư giống sữa đặc, thành âm đạo đỏ.
1.3.3 Viêm cổ tử cung
Trang 14Biểu mô cổ tử cung được cấu tạo bởi 2 lớp tế bào khác nhau tế bào gai
và tế bào tuyến Tác nhân gây viêm cổ tử cung tùy loại sẽ gây tổn thương cổ
tử cung trong hay ngoài Candida thường gây viêm cổ tử cung ngoài
1.4 TIÊU CHUẨN CHẨN ĐOÁN VIÊM ĐƯỜNG SINH DỤC THẤP
DO CANDIDA
Viêm nhiễm sinh dục thấp do nấm Candida được chẩn đoán dựa vào:
- Ngứa âm hộ, âm đạo
- Khí hư ra từng mảng trắng như bột
- Âm hộ, âm đạo đỏ
- pH < 4.5
- Soi tươi tìm thấy nấm có chồi, giả sợi
1.5 MỘT SỐ NGHIÊN CỨU VỀ VIÊM SINH DỤC THẤP DO NẤM
- Theo Lê Thanh Bình, Nguyễn Thanh Huyền [1] trong 180 phụ nữ đếnkhám tại phụ khoa tại bệnh viện Phụ Sản Hải Phòng vì ra khí hư âm đạo hoặcngứa hoặc cả hai thì có 75 trường hợp nhiễm nấm Candida chiếm 41,7%
- Theo Lê Hồng Cẩm [5] có 28 trường hợp viêm âm đạo do nấm trongmẫu 173 phụ nữ đã lập gia đình từ 15 đến 49 tuổi tại huyện Hóc Môn thànhphố Hồ Chí Minh năm 1999 chiếm tỷ lệ 16,18%
- Theo Trần Khánh Hoàn, Lê Thúy Mùi [9] cấy dịch âm đạo cho thấy41.2% nhiễm nấm Candida trong tổng số mẫu 614 bệnh nhân được chẩn đoán
là viêm nhiễm đường sinh dục thấp từ 1/2000 - 7/2003 tại bệnh viện 354
- Theo Phạm Đình Hùng [10] có 30 trường hợp nhiễm nấm Candidatrong 262 phụ nữ ở xã Hương Long- Huế tham gia nghiên cứu từ 9/2001 đến3/2002 chiếm tỷ lệ 11,45%
Trang 15- Theo Nguyễn Vũ Quốc Huy và cộng sự [11], tỷ lệ nhiễm nấm là19,48% khi khám cho 1010 phụ nữ huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế.
- Theo Lê Lam Hương [12] trong số 84 phụ nữ đến khám thai tại phòngkhám phụ sản bệnh viện Trường Đại học Y Khoa Huế và bệnh viện TrungƯơng Huế có biểu hiện viêm đường sinh dục dưới thì có 42 trường hợp nhiễmnấm Candida albicans chiếm 59,38%
- Theo Nguyễn Thị Ngọc Khanh [13] ở phụ nữ mang thai 3 tháng cuối
có 48.8 % nhiễm nấm Candida trong tổng số 602 sản phụ đến khám tại Việnbảo vệ bà mẹ và trẻ sơ sinh Nghiên cứu được tiến hành từ 6/1998 đến tháng
10 năm 2000
- Theo Hoàng Thị Lương [15] có 65 trường hợp nhiễm Candida spptrong 180 phụ nữ đến khám tại phòng khám phụ sản - bệnh viện Trung ƯơngHuế từ 1/6/2000 đến 30/6/2001 chiếm tỷ lệ 36,11%
- Theo Nguyễn Khắc Minh và Hoàng Ngọc Chương [16], nghiên cứutrên mẫu 548 phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ tại huyện Tiên Phước, tỉnh QuảngNam năm 2004 có 56 trường hợp nhiễm Candida albicans chiếm 10,21%
- Theo F Catalan, A Millovanovic, M Minz, P F Petavy, trong viêm
âm đạo nấm chiếm 30% trường hợp [30]
- Theo Micheline Moyal- Barraco [29], khi khám cho 1462 bệnh nhânthì có 10% viêm âm đạo có nguyên nhân do nấm Trong đó có 13% trước 50tuổi, 4% sau 50 tuổi
Trang 172.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
2.1.1 Tiêu chuẩn chọn bệnh
Phụ nữ đến khám tại phòng khám phụ sản Bệnh Viện Trường Đại Học
Y Dược Huế mà:
- Có ra khí hư âm đạo bất thường
- Ngứa rát âm hộ, âm đạo
- Đồng ý tham gia nghiên cứu
2.1.2 Tiêu chuẩn loại trừ
- Đang hành kinh, đang ra máu âm đạo
- Thụt rửa âm đạo trong vòng 48 giờ trước khi đến khám
- Dùng kháng nấm toàn thân hoặc đặt thuốc kháng nấm trong vòng 2tuần trước khi đến khám
2.1.3 Số lượng và thời gian nghiên cứu
Mẫu của chúng tôi thu thập được là 105 được tiến hành từ 21/7/ 2006đến 22/12/2006
2.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.2.1 Thiết kế nghiên cứu: nghiên cứu mô tả cắt ngang.
2.2.2 Phương tiện nghiên cứu
- Bàn khám phụ khoa, đèn cổ cò, mỏ vịt, kìm cặp bông
- Que lấy khí hư để soi tươi
- Gạc, găng cao su
- Kính hiển vi, lam kính, lồng đựng lam kính
- Nước muối sinh lý
- Giấy thử pH của Trung Quốc
Trang 18- Tiền sử sản khoa: PARA.
- Có kinh lần đầu tiên lúc mấy tuổi
- Kinh nguyệt có đều không
- Đã lấy chồng chưa, nếu có thì trước hay sau 18 tuổi
- Tiền sử điều trị viêm nhiễm sinh dục
- Tiền sử mắc bệnh nội khoa
2.3.1.3 Một số yếu tố liên quan:
- Nguồn nước
- Số lần vệ sinh âm hộ, âm đạo trong ngày
- Thói quen thụt rửa âm đạo
- Sử dụng xà phòng để rửa
- Các biện pháp tránh thai
- Vệ sinh sau giao hợp
- Có mang thai hay không
Trang 192.3.1.4 Triệu chứng cơ năng:
- Ngứa âm hộ, âm đạo
- Tiểu rát
- Đau khi giao hợp
- Có khí hư bất thường không
- Niêm mạc âm đạo, cổ tử cung: đỏ, hồng bình thường hay trắng
-Tình trạng loét ở âm đạo, cổ tử cung có hay không
-Phân loại khí hư: đặc trắng như bột hay loại khác
Mỏ vịt được lấy ra sau khi đã khám và lấy bệnh phẩm xong
Trang 20-Lấy bệnh phẩm soi tươi: dùng tăm bông hoặc que cấy vô trùngđưa vào túi cùng sau âm đạo lấy ít dịch Sau đó để vào lọ vô trùng, nút kín,dán nhãn, gởi đến phòng xét nghiệm để soi tươi tìm nấm Xét nghiệm soi tươitìm nấm được tiến hành tại bộ môn ký sinh trùng Trường Đại Học Y DượcHuế.
-Soi tươi tìm nấm: nhỏ 1 giọt nước muối sinh lý vào miếng kínhchứa bệnh phẩm, đậy lam kính rồi soi dưới kính hiển vi thường, vật kính 10-
40, thị kính x 10 Quan sát rộng trên vi trường tìm bào tử nấm, chồi nấm
2.4 CHẨN ĐOÁN NHIỄM NẤM CANDIDA
Chẩn đoán nhiễm nấm dựa vào kết quả soi tươi tìm thấy chồi nấm, giảsợi, bào tử nấm
2.5 XỬ LÝ SỐ LIỆU
-Sử dụng các phương pháp thống kê y học
-Sử dụng các bảng tính trên excel 2007
-Để xác định mức ý nghĩa của các mối liên quan, chúng tôi sử dụng test χ2
+ Lập bảng 2 x 2 các tần số quan sát như sau:
Trang 21- Để so sánh sự khác biệt giữa 2 tỷ lệ %, chúng tôi tính sai số chuẩn của
sự khác biệt giữa hai tỷ lệ % Sai số chuẩn của sự khác biệt (SSKB)được tính như sau:
Trang 22Biểu đồ 3.1 Tỷ lệ nhiễm nấm Candida.
Trong số 105 bệnh nhân đến khám có triệu chứng nghi ngờ viêm đườngsinh dục thấp, có 48 bệnh nhân bị nhiễm nấm Candida chiếm tỷ lệ 45,71%
3.2 MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA MẪU NGHIÊN CỨU VÀ NHÓM NHIỄM NẤM CANDIDA
3.2.1 Phân bố theo tuổi của mẫu nghiên cứu và nhóm nhiễm nấm Candida
Trang 23Bảng 3.2 Phân bố tuổi của mẫu nghiên cứu và nhóm nhiễm nấm Candida.
< 20
Biểu đồ 3.2 Phân bố tuổi của mẫu nghiên cứu và nhóm nhiễm Candida
+ 69,53% bệnh nhân trong mẫu nghiên cứu ở độ tuổi từ 20 đến 40 tuổi
Độ tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất là từ 30 đến 39 tuổi chiếm 39,05% Nhóm tuổidưới 20 chỉ chiếm 1,9%, thấp nhất trong các nhóm tuổi
+ Nhóm tuổi có tỷ lệ nhiễm nấm cao nhất là 30-39 tuổi chiếm 41,67%
3.2.2 Đặc điểm nghề nghiệp
Bảng 3.3 Đặc điểm nghề nghiệp của mẫu nghiên cứu và nhóm nhiễm nấm