Quan hệ Nhật Bản - Philippines từ sau chiến tranh lạnh đến nay

Nghiên cứu mối quan hệ Nhật Bản - Philippines từ sau chiến tranh lạnh đến nay để thấy được vị trí và vai trò của Philippines, khu vực Đông Nam Á trong chính sách ngoại giao của Nhật Bản,

Đại học quốc gia hà nội

tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

Lấ QUANG CƯỜNG

QUAN HỆ NHẬT BẢN-PHILIPPINES

TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NAY

luận văn thạc sĩ Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế

Hà Nội, 2016

Footer Page 1 of 126.

Đại học quốc gia hà nội

tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

Lấ QUANG CƯỜNG

QUAN HỆ NHẬT BẢN-PHILIPPINES

TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NAY

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Quan hệ quốc tế

Mã số: 60 31 02 06 Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS TSKH Trần Khỏnh

Hà Nội, 2016

Footer Page 2 of 126.

1

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Tính cấp thiết của đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc của luận văn 7

CHƯƠNG 1: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ NHẬT BẢN-PHILIPPINES SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN 2016 9

1.1 Khái quát về quan hệ Nhật Bản-Philippines trước năm 1991 9

1.2 Bối cảnh quốc tế, khu vực của quan hệ Nhật Bản-Philippines từ sau Chiến tranh Lạnh đến năm 2016 12

1.2.1 Tình hình thế giới 12

1.2.2 Tình hình khu vực Error! Bookmark not defined.0 1.3 Tình hình của Nhật Bản và Philippines từ sau Chiến tranh Lạnh đến năm 2016 17Error! Bookmark not defined 1.3.1 Tình hình Nhật Bản và chính sách đối ngoại của Nhật Bản 17

1.3.2 Tình hình Philippines và chính sách đối ngoại của Philippines 23 1.3.3 Nhận thức chung của hai nước 26

Tiểu kết 28

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUAN HỆ NHẬT BẢN-PHILIPPINES TRÊN CÁC LĨNH VỰC TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN 2016 29

2.1 Quan hệ Chính trị - Ngoại giao và Quốc phòng - An ninh 29

2.1.1 Quan hệ Chính trị - Ngoại giao 29

2.1.2 Quan hệ Quốc phòng - An ninh 36

2.2 Quan hệ kinh tế 42

2.2.1 Hợp tác về ODA và FDI 42

Footer Page 3 of 126.

2

defined

2.3 Các quan hệ hợp tác khác 45

2.3.1 Hợp tác về khoa học, kỹ thuật 45

2.3.2 Hợp tác về văn hóa, giáo dục, du lịch 46

Tiểu kết 50

CHƯƠNG 3: NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ NHẬT BẢN-PHILIPPINES VÀ TRIỂN VỌNG PHÁT TRIỂN CỦA MỐI QUAN HỆ NÀY TRONG THỜI GIAN TỚI 51Error! Bookmark not defined 3.1 Thành tựu và hạn chế trong mối quan hệ Nhật Bản-Philippines 51

3.1.1 Thành tựu 51Error! Bookmark not defined 3.1.2 Hạn chế 54Error! Bookmark not defined 3.2 Đặc điểm của quan hệ Nhật Bản-Philippines 56

3.2.1 Cùng có nhu cầu hợp tác về quốc phòng-an ninh và kinh tế 56

3.2.2 Cùng có tranh chấp trên biển với Trung Quốc 57

3.2.3 Cùng có là đồng minh của Mỹ 58

3.3 Tác động của mối quan hệ này đến khu vực và Việt Nam 59

3.3.1 Đối với khu vực 59

3.3.2 Đối với Việt Nam 60Error! Bookmark not defined 3.4 Triển vọng phát triển của quan hệ Nhật Bản-Philippines 62Error! Bookmark not defined 3.4.1 Kịch bản thứ nhất 62

3.4.2 Kịch bản thứ hai 65

Tiểu kết 66 KẾT LUẬN 67Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 68Error! Bookmark not defined

Footer Page 4 of 126.

Mặt khác, những năm gần đây, xu thế đa cực hóa cấu trúc an ninh toàn cầu nói chung, khu vực châu Á - Thái Bình Dương nói riêng đang chuyển từ định hướng chiến lược sang định hình chiến lược Trong đó, các liên minh song phương do Mỹ chi phối vẫn tồn tại; các thể chế đa phương khu vực và ASEAN làm trung tâm tiếp tục phát triển; cùng với đó sự “trỗi dậy” c ủa Trung Quốc và nỗ lực trở thành “nước lớn quân sự” của Nhật Bản cũng là những vấn đề lớn, đã và đang chi phối sự hình thành, phát triển của cấu trúc

an ninh khu vực châu Á - Thái Bình Dương

Việc Nhật Bản chuẩn bị dư luận sửa đổi Hiến pháp năm 1946, nhằm tăng cường sức mạnh cho liên minh Nhật - Mỹ, hỗ trợ chiến lược “tái cân bằng” của Mỹ tại châu Á - Thái Bình Dương là một trong những động thái nhằm

củng cố liên minh này Theo đó, “quyền phòng vệ tập thể” bên ngoài lãnh thổ

được thể hiện trong Luật an ninh mới (Quốc hội Nhật Bản thông qua vào tháng 9/2015) được Nhật Bản xác định không chỉ đối với đồng minh Mỹ mà còn với những quốc gia Đông Nam Á khác, như: Philippines, Malaysia, Indonesia… Qua đó, giúp Nhật Bản thuận lợi hơn trong việc cạnh tranh với Trung Quốc, khẳng định vai trò nước lớn tại khu vực, cũng như tiến tới trở thành “cường quốc bình thường”- một cường quốc về kinh tế, quân sự và chính trị

Nghiên cứu mối quan hệ Nhật Bản - Philippines từ sau chiến tranh lạnh đến nay để thấy được vị trí và vai trò của Philippines, khu vực Đông Nam Á trong chính sách ngoại giao của Nhật Bản, cũng như vai trò của Nhật Bản đối với Philippines trong sự phát triển kinh tế và bảo đảm an ninh Mối quan hệ

Footer Page 5 of 126.

4

này còn có ảnh hưởng, tác động nhất định tới môi trường an ninh khu vực cũng như trên thế giới, nhất là trong giai đoạn hiện nay Bàn về quan hệ Nhật Bản - Philippines đã có những công trình nghiên cứu tại Việt Nam, Nhật Bản, cũng như trên thế giới Tuy nhiên, chưa có một công trình nào đi sâu vào nghiên cứu một cách toàn diện và hệ thống về quan hệ Nhật Bản - Philippines, đặc biệt là từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay Vì vậy, tôi đã lựa chọn đề tài “Quan hệ Nhật Bản-Philippines từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay” làm luận văn cao học cho mình Hy vọng đề tài đóng góp được một phần nhất định vào nghiên cứu quan hệ giữa Nhật Bản và Philippines từ 1991 đến nay

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Tài liệu tiếng Việt

Cuốn “Chính sách đối ngoại kinh tế của Nhật Bản đối với các nước ASEAN từ sau Chiến tranh Lạnh” của tác giả Nguyễn Thị Thu Hường, Học

viện Ngoại giao (2006) Tác giả đã nghiên cứu, phân tích chính sách đối ngoại kinh tế của Nhật Bản đối với các nước ASEAN, trong đó có Philippines, dưới tác động của bối cảnh thế giới và khu vực, nhưng Nhật Bản vẫn coi trọng hợp tác với ASEAN Trong cuốn sách này, tác giả nhấn mạnh sau Chiến tranh Lạnh tình hình trong khu vực có những thay đổi sâu sắc, ASEAN đã trở thành

tổ chức với đầy đủ các thành viên quốc gia trong khu vực và ngày càng có uy tín trên thế giới nên quan hệ giữa Nhật Bản và các nước ASEAN càng thắt chặt hơn Trong các chuyến thăm các nước ASEAN, các vị Thủ tướng Nhật Bản đều cam kết tăng cường quan hệ với tổ chức này trên mọi lĩnh vực, điều này được thể hiện rõ nét trong các học thuyết do Nhật Bản đưa ra và hiện nay Nhật Bản là một bên đối thoại quan trọng của Hội nghị cấp cao các nước ASEAN Quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản với các nước ASEAN cũng không ngừng phát triển trên 3 lĩnh vực là viện trợ, thương mại và đầu tư Tính đến nay các nước ASEAN nhận được nhiều viện trợ kinh tế nhất của Nhật Bản, chiếm khoảng trên 30% tổng kim ngạch viện trợ hàng năm của Nhật Bản cho các nước trên thế giới

Cuốn “Quan hệ Nhật Bản - ASEAN: Chính sách và tài trợ ODA” của

tác giả Ngô Xuân Bình, Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia (1999) Tác giả đã nghiên cứu, phân tích mối quan hệ Nhật Bản - ASEAN trên nhiều lĩnh vực, trong đó có mối quan hệ với PHILIPPINES, dưới tác động của bối cảnh thế giới và khu vực nhưng tập trung nhất vẫn là về tài trợ ODA Cuốn sách gồm 7 chương, tập trung làm rõ chính sách ngoại giao kinh

tế và chính trị hóa chính sách ngoại giao kinh tế; học thuyết Fukuda- xác định chính sách Đông Nam Á mới của Nhật Bản; tài trợ theo tinh thần học thuyết

Footer Page 6 of 126.

Cuốn Luận án Tiến sĩ “Quan hệ Nhật Bản - ASEAN (1975-2000) Tác

giả Ngô Hồng Điệp, Đại học khoa học, Đại học Huế (2008) Tác giả đã phân tích mối quan hệ hợp tác Nhật Bản - ASEAN nói chung và quan hệ Nhật Bản

- Philippines nói riêng, đánh giá triển vọng và tác động tới khu vực Luận án

đã chỉ rõ đối với ASEAN, Nhật Bản là nguồn cung cấp vốn, công nghệ hiện đại hết sức quan trọng, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế Xuất phát từ nhận thức và vai trò, vị trí của nhau trong khu vực và trên trường quốc tế, từ sự thống nhất về mục tiêu coi sự liên kết hợp tác là yêu cầu phát triển nên việc duy trì củng cố và đẩy mạnh quan hệ Nhật Bản-ASEAN là hết sức cần thiết

Một số bài viết: “Thấy gì trong quan hệ Nhật Bản - ASEAN”, Nguyễn Thị Ngọc, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (2008); “Nhật Bản - Philippines ký hiệp định tự do thương mại”, TTXVN (2006); “Nhật Bản hối thúc Philippines phê chuẩn FTA song phưong trong năm 2008”, TTXVN (2008); “TTg Abe: Nhật Bản cần ASEAN”, TTXVN (2007); “Chính sách ngoại giao của Nhật Bản đối với ASEAN trong thế kỷ mới”, TTXVN (2007);

“ASEAN - một trong những mục tiêu giành giật giữa Nhật Bản và Trung Quốc”, TTXVN (2008) Hầu hết các tác giả đã đề cập và làm nổi bật mối

quan hệ hợp tác giữa Nhật Bản - ASEAN, Nhật Bản - Philippines từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay

Bài viết “Xác lập vai trò an ninh chính trị của Nhật Bản ở Đông Nam

Á trong thập niên sau Chiến tranh Lạnh” (2007), Ngô Hồng Điệp, Viện

nghiên cứu Đông Nam Á, tác giả đã làm nổi bật vai trò an ninh chính trị của Nhật Bản tại khu vực, qua đó thấy được mối quan hệ hợp tác giữa Nhật Bản - ASEAN về lĩnh vực an ninh

Bên cạnh đó còn có “Những động thái tăng cường chính sách châu Á của ông Koizumi” của Thái Văn Long, Viện nghiên cứu Đông Nam Á (2002)

Cuốn “Quan hệ của Nhật Bản với Philippines thế kỷ XVI-XVII” của

Nguyễn Văn Kim, Đại học Quốc gia Hà Nội (2003), cũng cung cấp cái nhìn

về mối quan hệ giữa Nhật Bản và Philippines trong thời kỳ sau Chiến tranh Lạnh, đặc biệt là hợp tác kinh tế

Footer Page 7 of 126.

6

Tài liệu tiếng Anh

Cuốn sách “Towards A Shared Future Through Mutual Understanding Proceeding of the First International Conference on Philippines - Japan relation”, De La Salle University de Press and The Japan Foudation (1995)

đã đề cập tới mối quan hệ Nhật Bản - Philippines trên các mặt, nhất là về chính trị, ngoại giao và kinh tế

Trong cuốn “Japan and ASEAN Partnership for a Stable and Prosperous Future” (2006) của tác giả Takaaki Kojima đã phân tích quan hệ

hợp tác Nhật Bản - ASEAN cho sự bền vững và phát triển trong tương lai

Cuốn “Japan and the Philippines 1868 - 1898” của tác giả Josefa M

Saniel, New York (1973), đã làm rõ quan hệ Nhật Bản - Philippines trên các

mặt giai đoạn 1868 - 1898, nổi trội là hợp tác kinh tế, thương mại

Có thể thấy với các cách tiếp cận ở nhiều mức độ khác nhau, tất cả công trình trên đã đề cập một số một số nội dung về mối quan hệ hai nước Tuy nhiên, tôi chưa tiếp cận được một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu mang tính tổng hợp về mối quan hệ song phương, cũng như đa phương giữa Nhật Bản và Philippines từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Về không gian, luận văn đề cập chủ yếu đến quan hệ song phương giữa hai nước Nhật Bản-Philippines

Về thời gian nghiên cứu, đề tài giới hạn mối quan hệ giữa hai nước từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay

Về mặt nội dung, luận văn nghiên cứu quan hệ Nhật Bản-Philippines trên tất cả các lĩnh vực như kinh tế, thương mại, chính trị, ngoại giao, an ninh quân sự Nhận định, đánh giá của tác giả trong triển vọng quan hệ hai bên, những tác động của mối quan hệ này đối với khu vực và thế giới

4 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục tiêu chính của đề tài

Làm rõ sự vận động của mối quan hệ Nhật Bản - Philippines từ sau Chiến tranh Lạnh đến năm 2016 trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, ngoại giao, quốc phòng-an ninh Từ đó, rút ra những thành tựu, hạn chế và đánh giá tác động, cũng như triển vọng của mối quan hệ song phương

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất, phân tích những nhân tố tác động đến quan hệ Nhật Bản - Philippines từ sau Chiến tranh Lạnh đến năm 2016, bao gồm nhân tố lịch sử,

Footer Page 8 of 126.

Thứ ba, đưa ra nhận xét, đánh giá tác động và dự báo xu hướng tiến triển của quan hệ Nhật Bản-Philippines

5 Phương pháp nghiên cứu và đóng góp của luận văn

5.1 Phương pháp nghiên cứu

Ngoài việc vận dụng quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối đối ngoại của Đảng trong thời kỳ đổi mới, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: Phương pháp nghiên cứu quan

hệ quốc tế, phương pháp nghiên cứu lịch sử, trong đó xem xét sự vận động của mối quan hệ Nhật Bản - Philippines được soi sáng bằng các lý thuyết như chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa thể chế, chủ nghĩa kiến tạo và được đặt trong bối cảnh cụ thể của thế giới, khu vực và của mỗi nước

5.2 Đóng góp của luận văn

Đây có lẽ là nỗ lực đầu tiên ở Việt Nam trong việc đưa ra bức tranh toàn cảnh và sự vận động của mối quan hệ Nhật Bản - Philippines một cách tương đối toàn diện và có hệ thống Từ đó, đánh giá thực trạng, đặc điểm, tác động và dự báo xu hướng tiến triển của mối quan hệ Nhật Bản-Philippines

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, Luận văn được chia thành 3 chương:

Chương 1: Những nhân tố tác động đến quan hệ Nhật Bản-Philippines từ sau Chiến tranh Lạnh đến năm 2016

Chương này trước hết đề cập đến những nét chính về quan hệ Nhật Bản-Philippines trước năm 1991 và từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay nhằm thấy được đây là mối quan hệ hợp tác chiến lược trong suốt chiều dài lịch sử Tiếp theo, phân tích bối cảnh quốc tế và khái quát tình hình châu Á-Thái Bình Dương trên các lĩnh vực an ninh-chính trị, kinh tế, đặc biệt là sự trỗi dậy của Trung Quốc tại khu vực này Đây chính là những nhân tố chính thúc đẩy mối quan hệ Nhật Bản-Philippines ngày càng phát triển mạnh mẽ hơn Trong bối cảnh các nước lớn trên thế giới và đặc biệt là các nước trong khu vực đã có sự điều chỉnh chiến lược đối ngoại, Nhật Bản và Philippines cũng đưa ra những mục tiêu, chiến lược đối ngoại của nước mình để phù hợp với hoàn cảnh hiện tại Trong đó, cả hai nước đều có nhận thức tăng cường hợp tác song phương

vì những lợi ích chung và đối phó với những diễn biến bất ổn trong khu vực

Footer Page 9 of 126.

Chương 3: Nhận xét về quan hệ Nhật Bản-Philippines từ sau Chiến tranh Lạnh đến 2016 và triển vọng của mối quan hệ này trong thời gian tới

Từ những thành tựu mà mối quan hệ Nhật Bản-Philippines đạt được trên các lĩnh vực đã phân tích cùng với sự xem xét những khó khăn mà Nhật Bản-Philippines đang phải đối mặt để nhận định về triển vọng phát triển của mối quan hệ Nhật Bản-Philippines trong thời gian tới

Footer Page 10 of 126.

9

CHƯƠNG 1 NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ NHẬT BẢN - PHILIPPINES TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NĂM 2016

1.1 Khái quát về quan hệ Nhật Bản-Philippines trước năm 1991 và từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay

1.1.1 Quan hệ Nhật Bản-Philippines trước năm 1991

Nhật Bản và Philippines ký “Hiệp ước Hòa bình” vào tháng 7/1956 Philippines là một thị trường và địa bàn giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong quan hệ của Nhật Bản với các nước Đông Nam Á, quan hệ hai nước trước năm 1991 cơ bản đẩy mạnh hợp tác trong lĩnh vực kinh tế Việc tăng cường

ODA và các quan hệ kinh tế của Nhật Bản với Đông Nam Á đương nhiên sẽ đưa lại lợi ích thiết thực cho cả hai bên Đồng thời, qua đó, Nhật Bản nâng cao được ảnh hưởng một cách toàn diện hơn ở khu vực Bởi vì, theo quan điểm của Nhật Bản, điều đó “không chỉ đơn giản có ý nghĩa hẹp là lợi ích thương mại, mà nó bao hàm ý nghĩa sâu sắc hơn là lợi ích gián tiếp được các nước tiếp nhận đánh giá cao khi nó phù hợp với các nhu cầu cấp thiết của họ” Hoặc như Thủ tướng Kaifu đã từng phát biểu vào tháng 3/1990 rằng, Nhật Bản muốn “dùng các nguồn kỹ thuật công nghệ, kinh tế và vốn kinh nghiệm của mình làm cơ sở để đóng một vai trò tích cực trong các cố gắng quốc tế nhằm tạo nên một trật tự mới” [23, tr2-3]

Philippines còn được coi là một trong những cửa ngõ trọng yếu của Nhật Bản để có thể tiếp cận với thị trường Trung Quốc và mở rộng quan hệ với các nước phương Tây Với tư cách là nước chiếm đóng Philippines, Tây Ban Nha đã thâu tóm toàn bộ mọi quan hệ đối ngoại của nước này trong đó có Nhật Bản Ngoài các hoạt động thương mại, từ Philippines nhiều giáo sĩ Tây Ban Nha đã đến Nhật Bản tiến hành các hoạt động truyền giáo Do vậy, khi Mạc phủ Edo thực hiện chính sách toả quốc, quan hệ giữa Nhật Bản với Philippines cũng bị tác động nghiêm trọng

Trên thực tế, quan hệ giữa Nhật Bản với Philippines được xác lập từ trước năm 1565, khi chiếc tàu Tây Ban Nha đầu tiên có tên là Conquistadores

do Miguel de Legaspi cập vào quần đảo Từ năm 1567, hàng năm thuyền buôn Trung Quốc và Nhật Bản đã đến trao đổi hàng hoá ở đảo Luzon và Mindanao của Philippines Về đối ngoại, để nhanh chóng khôi phục nền kinh

tế trong nước, mở rộng ảnh hưởng đối với các quốc gia trong khu vực giới cầm quyền Nhật Bản đã chủ trương mở rộng quan hệ quốc tế, cử nhiều đoàn thuyền buôn đến giao thương với các nước khu vực Mặc dù tương đối gần

Footer Page 11 of 126.

10

gũi với Philippines về vị trí địa lý nhưng so với Trung Quốc và Triều Tiên, quan hệ giữa Nhật Bản với đảo quốc này diễn ra tương đối muộn Tuy nhiên, trong tương quan với các nước Đông Nam Á, Philippines lại là một trong những vùng đất mà người Nhật phát hiện sớm nhất Cùng với các Hoa thương, người Nhật đã đem tơ lụa, len dạ, chuông đồng, gốm sứ, hương liệu, sắt, thiếc và vải bông hoa đến bán cho cư dân sinh sống trên đảo Luzon hay Mindanao để đổi lấy vàng và sáp ong Từ các cảng thị vùng Kyushu, Nhật Bản còn xuất bạc, một số nông, hải sản cho thương nhân Trung Hoa, Tây Ban Nha đồng thời nhập về vàng, da hươu từ Philippines và tơ sống của Trung Quốc Những mối liên hệ đó đã tạo nên cơ sở cần thiết cho sự phát triển của quan hệ hai nước trong giai đoạn này

1.1.2 Quan hệ Nhật Bản-Philippines từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay

Quan hệ Nhật Bản-Philippines từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay từng bước được thúc đẩy, nhất là trong giai đoạn 2010-2016, quan hệ hai nước phát triển trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt là hợp tác chính trị-ngoại giao, kinh

tế và quốc phòng-an ninh

Năm 1991, Liên Xô sụp đổ, một cực tiêu biến đánh dấu sự chấm dứt của cuộc Chiến tranh Lạnh Quan hệ quốc tế có những thay đổi hết sức to lớn: lực lượng chiến lược giữa các nước trên thế giới thay đổi, các mâu thuẫn đan xen phức tạp, quan hệ giữa các nước không ngừng được điều chỉnh, định vị

và dung hợp Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, mâu thuẫn giữa hai cực siêu cường của thế giới vô cùng mạnh mẽ, thế giới luôn trong tình trạng đấu tranh quyết liệt và bị phân hóa rõ ràng Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, cục diện thế giới bước vào giai đoạn mới, nhìn một cách tổng thể đó là xu thế của cục diện đa cực, toàn cầu hóa kinh tế, thông tin hóa khoa học kỹ thuật Thứ nhất, trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, hai phe Xô - Mỹ đấu tranh với nhau quyết liệt, đại đa số các quốc gia khác trên thế giới chỉ có thể được lựa chọn một trong hai hoặc phương Đông hoặc Phương Tây Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản bị Mỹ chi phối trên nhiều lĩnh vực Thứ hai, ảnh hưởng của chính sách đối ngoại của Nhật Bản Nhật Bản có địa duyên chính trị hết sức đặc thù, trong suốt một thời gian dài, chính sách đối ngoại của Nhật Bản chủ yếu là dựa trên quan hệ với đồng minh thân cận Mỹ Mặc dù giữa những năm

60 của thế kỷ XX, nền công nghiệp Nhật Bản đã bước vào giai đoạn phát triển cực kỳ mạnh mẽ, Nhật Bản đã có ý định hợp tác với Philippines, muốn Philippines trở thành nước cung cấp các nguyên liệu quan trọng và nước sản xuất các linh kiện của mình

Footer Page 12 of 126.

11

Tiến trình toàn cầu hóa ngày càng được đẩy nhanh trên toàn thế giới, hàng loạt các tổ chức quốc tế được hình thành như: khu vực mậu dịch tự do Bắc Mỹ, tổ chức hợp tác kinh tế khu vực châu Á Thái Bình Dương,… Đồng thời, thông tin hóa khoa học kỹ thuật còn tạo điều kiện vật chất và bảo đảm kỹ thuật giúp tăng cường đối thoại, giao lưu, hợp tác và xây dựng quan hệ mới giữa các quốc gia và cường quốc trên thế giới Thêm vào đó, cục diện quan hệ quốc tế khu vực châu Á-Thái Bình Dương cũng phát sinh những thay đổi sâu sắc cùng với sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh Các nước Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Ấn Độ và các nước ASEAN vừa hợp tác vừa cạnh tranh, chế ước lẫn nhau, khu vực châu Á - Thái Bình Dương hình thành quan hệ chính trị mới với những đặc điểm mới xuất hiện như: mất cân bằng, thiếu ổn định

Chính tình hình thế giới với những thay đổi chung đã kéo theo sự thay đổi trong chiến lược của hai nước Nhật Bản-Philippines để phù hợp với hoàn cảnh Về phía Nhật Bản, trong giai đoạn này, Nhật Bản ý thức được rằng phải đứng vững ở châu Á thì mới có thể vươn ra được thế giới, chính vì thế Nhật Bản ra sức cải thiện quan hệ với các nước châu Á, tăng cường đầu tư và viện trợ chính phủ đối với các nước châu Á nhằm tăng cường ảnh hưởng của nước này đối với khu vực châu Á Bên cạnh đó, Nhật Bản còn nỗ lực thúc đẩy một

cơ chế an ninh châu Á-Thái Bình Dương để nâng cao tiếng nói của mình đối với các vấn đề an ninh của khu vực Còn về phía Philippines, trong giai đoạn này, Philippines bắt đầu thực hiện mục tiêu chiến lược của một nước lớn ở Đông Nam Á, ngoại giao đa phương lấy kinh tế làm chủ đạo và tăng cường hợp tác toàn diện trên mọi lĩnh vực với các tổ chức và quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các quốc gia lớn như: Mỹ, Nhật, châu Âu Đồng thời, Philippines cũng thực hiện chính sách tích cực cải thiện, phát huy mối quan hệ với các nước láng giềng trên bình diện song phương và đa phương

Trong thời kỳ này, hai nước đã tiến hành rất nhiều cuộc viếng thăm cấp cao lẫn nhau Đặc biệt là từ năm 2002 đến năm 2016, lãnh đạo cấp cao hai nước đã tiến hành nhiều chuyến thăm viếng lẫn nhau, đồng thời nhất trí thúc đẩy hợp tác quốc phòng-an ninh Về kinh tế thương mại và đầu tư, hai nước đều nỗ lực thúc đẩy hợp tác Đặc biệt, trong giai đoạn Tổng thống Aquino nắm quyền (2010-2016), mối quan hệ Nhật Bản-Philippines phát triển mạnh

mẽ cả về chính trị-ngoại giao, kinh tế và quốc phòng-an ninh Nhật Bản luôn

là nước cung cấp ODA lớn nhất cho Philippines và tàu quân sự Nhật Bản thường xuyên thăm viếng Philippines, cũng như Nhật Bản luôn đẩy mạnh hợp tác quốc phòng-an ninh với Philippines, điển hình là hai nước đã ký hiệp định

Footer Page 13 of 126.

Một là, thế giới phát triển nhanh chóng theo hướng đa cực, tuy vậy cục

diện đa cực chưa hẳn đã hình thành mà đang trải qua thời kỳ quá độ từ Trật tự

cũ để tiến tới một Trật tự mới Thời kỳ quá độ này phải kéo dài trong nhiều năm, có thể từ 30 đến 50 năm, bởi sự chuyển đổi cục diện thế giới lần này mang đặc điểm mới, quan trọng nhất là không trải qua chiến tranh như các cục diện trước kia Thế giới hiện đang trong tình hình "một siêu cường, nhiều cường quốc", đó là các nước Mỹ, EU, Nhật Bản, Nga và Trung Quốc

Hai là, sự tan rã của Liên Xô đã tạo ra cho Mỹ một lợi thế tạm thời Là

cực duy nhất còn lại, Mỹ ra sức củng cố vị trí siêu cường, mưu đồ giữ vai trò chi phối bá chủ thế giới Nhưng mặt khác, tuy là cực duy nhất còn lại, nhưng tình hình thế giới lại không phải là thế giới một cực Mỹ đã bị suy yếu tương đối, mâu thuẫn lớn nhất của Mỹ là giữa tham vọng bá chủ và khả năng thực hiện của nó Rõ ràng là Mỹ không muốn sự phát triển của thế giới theo chiều hướng đa cực, ra sức điều chỉnh chính sách đối nội và đối ngoại, tăng cường năng lực cạnh tranh, xây dựng Trật tự thế giới mới do Mỹ lãnh đạo, làm cho

sự thay đổi của thế giới đi theo quỹ đạo có lợi cho Mỹ

Ba là, hòa bình thế giới được củng cố, nguy cơ chiến tranh thế giới bị

đẩy lùi rõ rệt, nhưng hòa bình ở nhiều khu vực bị đe dọa, thậm chí ở nhiều nơi xung đột quân sự, nội chiến diễn ra ác liệt Đó là các mâu thuẫn về sắc tộc, tôn giáo, tranh chấp lãnh thổ vốn bị che đậy dưới thời chiến tranh lạnh nay bộc lộ thành xung đột gay gắt Phần lớn những mâu thuẫn, tranh chấp này đều

có căn nguyên lịch sử, nên việc giải quyết không thể nhanh chóng và dễ dàng

Hiện nay, tình hình chính trị-an ninh thế giới thay đổi nhanh chóng, diễn biến rất phức tạp, khó lường; tình trạng xâm phạm chủ quyền quốc gia, tranh chấp lãnh thổ và tài nguyên, xung đột sắc tộc, tôn giáo, can thiệp lật đổ, khủng bố, chiến tranh mạng, chiến tranh cục bộ, tiếp tục diễn ra gay gắt ở nhiều khu vực Cục diện thế giới theo xu hướng đa cực, đa trung tâm diễn ra nhanh hơn Các nước lớn điều chỉnh chiến lược, vừa hợp tác, thỏa hiệp, vừa cạnh tranh, đấu tranh, kiềm chế lẫn nhau, tác động mạnh đến cục diện thế giới

và các khu vực Những biểu hiện của chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa

Footer Page 14 of 126.

13

cường quyền áp đặt, chủ nghĩa thực dụng ngày càng nổi lên trong quan hệ quốc tế Các nước đang phát triển, nhất là những nước vừa và nhỏ đang đứng trước những cơ hội và khó khăn, thách thức lớn trên con đường phát triển Trong bối cảnh đó, tập hợp lực lượng, liên kết, cạnh tranh, đấu tranh giữa các nước trên thế giới và khu vực vì lợi ích của cộng đồng quốc tế và của từng quốc gia, tiếp tục diễn ra phức tạp Trong khi đó, những vấn đề toàn cầu như

an ninh tài chính, an ninh năng lượng, an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh có nhiều diễn biến phức tạp Cộng đồng quốc tế phải đối phó ngày càng quyết liệt hơn với các thách thức an ninh truyền thống, phi truyền thống, đặc biệt là an ninh mạng và các hình thái chiến tranh kiểu mới

1.2.2 Tình hình khu vực

Châu Á-Thái Bình Dương, trong đó có khu vực Đông Nam Á, tiếp tục

là trung tâm phát triển năng động, có vị trí địa kinh tế - chính trị chiến lược ngày càng quan trọng trên thế giới Đồng thời, đây cũng là khu vực cạnh tranh chiến lược giữa một số nước lớn, có những yếu tố tiềm ẩn bất ổn Tranh chấp lãnh thổ, chủ quyền biển, đảo trong khu vực và trên Biển Đông tiếp tục diễn ra gay gắt, phức tạp ASEAN trở thành cộng đồng, tiếp tục phát huy vai trò quan trọng trong duy trì hòa bình, ổn định, thúc đẩy hợp tác, liên kết kinh

tế trong khu vực, nhưng cũng đứng trước nhiều khó khăn, thách thức cả bên trong và bên ngoài Châu Á-Thái Bình Dương là khu vực có rất nhiều điểm

nóng tiềm tàng, đa số xuất phát từ những tranh chấp lãnh thổ kéo dài Tất cả các chính phủ liên quan đều mong muốn những xung đột sẽ được kiềm chế ở mức thấp nhất có thể Nhưng đáng nói là các tranh chấp đều rất phức tạp với nhiều nhân tố địa-chính trị, địa-kinh tế đan xen Trong bối cảnh lòng tin giữa các quốc gia không được củng cố, chỉ cần một sự cố hay hiểu nhầm ngoài dự kiến cũng có thể khiến cho xung đột tiềm tàng bùng phát [28, tr2] Khu vực Châu Á-Thái Bình Dương có dân số chiếm ½ dân số thể giới, là khu vực có

dự trữ dầu mỏ, khí đốt rất lớn và tập trung sự trỗi dậy kinh tế của nhiều quốc gia, đặc biệt là Trung Quốc và Nhật Bản Đây là hai nền kinh tế lớn nhất khu vực, tất yếu có vị thế chính trị lớn trong việc giải quyết các vấn đề cấp thiết của cộng đồng quốc tế Trong “Chiến lược quốc gia cho thế kỷ XXI”, Mỹ đã xác định khu vực Châu Á-Thái Bình Dương là một địa bàn quan trọng đối với

an ninh quốc gia của Mỹ Thực tế khu vực này đang tập trung sự chú ý của nhiều nước và nhiều tổ chức quốc tế quan trọng Vì thế đây là nơi tập trung những mâu thuẫn về lợi ích có tính chiến lược của một số nước đối trọng với

Footer Page 15 of 126.