Skkn phương pháp giúp học sinh học tốt bộ mô lịch sử 7 qua việc sử dụng các sơ đồ dạy và học

Trên cơ sở thực tế qua kết quả đạt được qua quá trình giảng dạy chương trình thay sách của bộ môn Lịch sử 7; để góp một phần vào đổi mới phương pháp dạy học, phù hợp với mục tiêu đào tạo

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Trong giai đoạn cả nước đang cùng thực hiện công cuộc đổi mới, cùng với sự đổi mới của ngành giáo dục trong trào lưu đổi mới chung của đất nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, việc dạy, học Lịch sử cũng có nhiều đổi thay quan trọng về quan niệm, nội dung, phương pháp Kết quả bước đầu được thể hiện ở chương trình Lịch sử cải cách ở hệ thống sách giáo khoa, chuẩn kiến thức kỹ năng, tài liệu tham khảo về nội dung và phương pháp dạy và học Song việc phát triển của giáo dục chưa đáp ứng được yêu cầu của công cuộc đào tạo của thế hệ trẻ trong thời kì mới Việc dạy, học Lịch sử cũng trong tình hình như vậy

Nguyên nhân của tình trạng này có nhiều: điều kiện kinh tế, xã hội còn khó khăn, phương pháp dạy, học chưa đạt đến trình độ tiên tiến

Trong thực tế việc dạy học Lịch sử , chưa phát huy được năng lực tự nhận thức, phát triển trí thông minh của học sinh Để có thể giúp học sinh hiểu bài nhanh chóng giáo viên có thể sử dụng các sơ đồ có sẵn trong sách giáo khoa hoặc tự thiết kế để cụ thể hóa các sự kiện lịch sử và hình thành khái niệm lịch sử cho học sinh Sơ đồ là một loại đồ dùng trực quan quy ước, nếu sử dụng tốt sẽ đem lại hiệu quả cao

Để nâng cao chất lượng giáo dục theo hướng đổi mới yêu cầu mỗi giáo viên đổi mới phương pháp giảng dạy để nâng cao chất lượng từng tiết dạy của mình Trên

cơ sở thực tế qua kết quả đạt được qua quá trình giảng dạy chương trình thay sách của

bộ môn Lịch sử 7; để góp một phần vào đổi mới phương pháp dạy học, phù hợp với mục tiêu đào tạo và nội dung sách giáo khoa mới bản thân xin phép được nêu một đề

tài nhỏ về đổi mới phương pháp dạy học: “Phương pháp giúp học sinh học tốt bộ

mô Lịch sử 7 qua việc sử dụng các sơ đồ dạy và học”

* Cơ sở thực tiễn:

Nhằm làm thay đổi cách dạy và học Lịch sử ở trường phổ thông nói chung và tại trường TH-THCS Hưng Trạch nói riêng, đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử Trong chương trình và sách giáo khoa Lịch sử 7 có sử dụng sơ đồ nhưng chưa phong phú; trong quá trình giảng dạy nhiều giáo viên rất ngại sử dụng sơ

đồ (có thể do nhận thức về phương pháp này, do sợ thiếu thời gian lên lớp, tốn

kém…)

Những bài học Sơ kết, bộ máy nhà nước…qua sơ đồ, học sinh nhánh chóng hình dung lại quá trình lịch sử đã học, nhận thức được cơ chế bộ máy nhà nước trong từng thời kỳ và khắc sâu hơn trong trí nhớ, đồng thời học sinh dể dàng hiểu được nội dung của quá trình lịch sử ấy

Trong thực tiễn dạy học, khi dạy những bài học này tôi đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, mỗi phương pháp đạt được kết quả riêng Trong những phương pháp

mà tôi đã vận dụng, phương pháp trực quan - trình bày theo sơ đồ đã mang lại hiệu quả cao nhất

Ngoài ra, do quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của môn lịch sử trong đời sống xã hội Một số học sinh và phụ huynh có thái độ xem thường bộ môn lịch sử, coi

đó là môn học phụ, môn học thuộc lòng, không cần đầu tư công sức nhiều, dẫn đến hậu quả học sinh không nắm đựơc những sự kiện lịch sử cơ bản, nhớ sai, nhầm lẫn kiến thức lịch sử là hiện tượng khá phổ biến trong thực tế ở nhiều trường

Qua nhiều năm giảng dạy lịch sử , bản thân tôi luôn trăn trở để tìm ra những phương pháp giúp học sinh hứng thú học tập bộ môn hơn và đạt kết quả cao hơn Một trong những phương pháp có hiệu quả tôi đã thực hiện gây hứng thú học tập cho học sinh là sử dụng các sơ đồ để dạy và củng cố bài học Trên cơ sở đó, bản thân tôi

đã chọn đề tài nhỏ về đổi mới phương pháp dạy học: “Phương pháp giúp học sinh học tốt bộ mô Lịch sử 7 qua việc sử dụng các sơ đồ dạy và học”

2

* Mục đích nghiên cứu:

Rút kinh nghiệm trong việc sử dụng sơ đồ dạy học tự làm trong giảng dạy Lịch

sử 7 nói riêng và bộ môn lịch sử ở trường THCS nhằm đưa ra những cách dạy học tối ưu nhất, góp phần nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng sơ đồ cho giáo viên Giúp học sinh có khả năng nhận thức kiến thức và tự hoàn thiện kiến thức

Giúp cho đồng nghiệp - giáo viên dạy môn Lịch sử cải tiến phương pháp dạy học theo hướng tích cực, nhằm giúp cho học sinh yêu thích học tập môn Lịch sử , đồng thời học sinh nắm vững kiến thức

2 Phạm vi nghiên cứu:

Áp dụng cho nhiều bài học Lịch sử lớp 7 phù hợp với chuẩn kiến thức kĩ năng, giới hạn trong việc tạo kĩ năng xây dựng và sử dụng sơ đồ cho giáo viên và học sinh, giúp học sinh hình thành kĩ năng, phương pháp học tập tốt hơn thông qua sơ đồ

II PHẦN NỘI DUNG:

1 Thực trạng :

1.1.Thuận lợi:

Giáo viên có nhiều cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh thông qua các phương pháp dạy học như: ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng dồ dùng trực quan, sử dụng phương pháp giải quyết vấn đề, thuyết trình… Giáo viên tích cực hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm,

hỗ trợ kiến thức cho nhau, thông qua hoạt động này những học sinh yếu kém sẽ được

sự hướng dẫn của giáo viên và các học sinh khá giỏi, học sinh sẽ nắm chắc kiến thức

và hiểu sâu hơn về bản chất của sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử Trong quá trình giảng dạy, giáo viên kết hợp và khai thác triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như tranh ảnh, bản đồ, sơ đồ, mô hình, ứng dụng công nghệ thông tin…Học sinh có chú ý nghe giảng, tập trung suy nghĩ trả lời các câu hỏi giáo viên đặt ra, một số em có chuẩn bị bài mới ở nhà Đa số học sinh tham gia tích cực trong việc thảo luận nhóm

và đã đưa hiệu quả cao trong quá trình lĩnh hội kiến thức

1.2 Khó khăn:

Một số tiết giáo viên vẫn chưa phát huy tính tích cực hoạt động của học sinh tạo điều kiện cho các em suy nghĩ, nắm vững kiến thức, vẫn còn sử dụng phương pháp dạy học một chiều Một số tiết giáo viên chỉ nêu vài câu hỏi và chỉ gọi một số học sinh khá, giỏi trả lời, chưa có câu hỏi giành cho đối tượng học sinh yếu, kém, làm cho đối tượng này ít được chú ý và không được tham gia hoạt động đều này làm cho các em tự ti về năng lực của mình, các em cảm thấy chán nản và không yêu thích môn lịch sử

Học sinh chưa có tinh thần học tập, một số em vừa học vừa làm, việc tiếp thu bài chậm nên từ đó học sinh chưa xác định nội dung của bài học, tiếp thu bài một cách máy móc, các em luôn có tư tưởng lịch sử là môn phụ nên không cần thiết

2 Nội dung, biện pháp thực hiện:

Trong dạy học lịch sử, do không trực tiếp quan sát các sự kiện nên phương pháp trực quan góp phần quan trọng trong việc tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện nhằm nâng cao chất lượng dạy học Đồ dùng trực quan có nhiều loại trong đó sơ đồ thuộc loại đồ dùng quy ước Nhiều bài dạy lịch sử có rất nhiều thông tin và sự kiện học sinh không thể nhớ hết, nhưng giáo viên hệ thống bằng sơ đồ thì bài học sẽ trở nên ngắn gọn và dễ hiểu Qua thực tế giảng dạy nhiều năm bản thân xin đưa ra một số kinh nghiệm nhỏ trong việc sử dụng các sơ đồ để dạy học bộ môn lịch sử

2.1 Yêu cầu của việc xây dựng sơ đồ:

Để đảm bảo việc đưa sơ đồ vào dạy học lịch sử 7 có hiệu quả cần đảm bảo các yêu cầu sau:

- Đảm bảo tính khoa học: nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung của bài học,

các mối quan hệ phải là bản chất, khách quan chứ không phải do người xây dựng sắp đặt

- Đảm bảo tính sư phạm: sơ đồ phải có tính khái quát hóa cao, qua sơ đồ học

sinh có thể nhận thấy ngay các mối quan hệ khách quan, biện chứng

4

- Đảm bảo tính mĩ thuật: bố cục của sơ đồ phải hợp lí, cân đối, nổi bật trọng

tâm và các nhóm kiến thức

- Đối với học sinh trong quá trình học

Trong giờ học phải chú ý nghe giảng bài, tích cực phát biểu ý kiến, xây dựng bài, không tiếp thu máy móc phải có suy nghĩ

Học sinh phải đọc trước bài mới trong sách giáo khoa, chuẩn bị tất cả các câu hỏi trong sách giáo khoa phần sẽ học

Học sinh tự giác học tập, dựa vào kiến thức giáo viên truyền thụ học sinh phải biết tự mình tìm tòi, sáng tạo, phân tích sự kiện hoặc so sánh sự kiện này với sự kiện khác

- Đối với giáo viên:

Chuẩn bị tất cả đồ dùng dạy học khi lên lớp: giáo án (hoặc giáo án điện tử), bản

đồ tranh ảnh, sơ đồ hệ thống kiến thức…

Khi giảng bài mới phải kết hợp nhiều phương pháp và kết hợp với liên hệ kiến thức cũ

Không nên đưa ra những câu hỏi quá đơn giản như: có, đúng, không, sai Nếu đặt câu hỏi như vậy phải kèm theo vế sau như vì sao? Hoặc tại sao?

Câu hỏi phải đi từ dễ đến khó, nếu đặt câu hỏi khó sẽ làm cho học sinh căng thẳng Nếu câu hỏi khó giáo viên nên gợi ý cho học sinh trả lời, không nên cho học sinh suy nghĩ quá lâu làm không khí lớp nặng nề

Khi học sinh trả lời giáo viên phải nhận xét câu trả lời của học sinh, nếu thiếu

có thể cho một học sinh khác bổ sung hoặc giáo viên trình bày cụ thể

Nội dung bài phải thật ngắn gọn cô động nhưng phải đảm bảo nội dung cơ bản, cần nhấn mạnh ý chính của bài

3.2 Các bước xây dựng:

Giáo viên nghiên cứu nội dung chương trình giảng dạy, lựa chọn ra những bài, những phần có khả năng áp dụng phương pháp sơ đồ có hiệu quả nhất Tiếp theo giáo

viên phân tích nội dung bài dạy, xác định sự kiện, nội dung phù hợp cần truyền đạt, hình thành

- Bước 1: Tổ chức các đỉnh của sơ đồ - đối với các sơ đồ bộ máy nhà nước ( chọn

kiến thức cơ bản, vừa đủ, cô đọng, xúc tích )

- Bước 2: Thiết lập các cạnh ( các cạnh nối những nội dung ở các đỉnh có liên quan )

- Bước 3: Hoàn thiện ( kiểm tra lại tấc cả để điều chỉnh sơ đồ phù hợp với nội dung

dạy học và logic nội dung, đảm bảo tính thẩm mĩ và dể hiểu )

Trong dạy học Lịch sử ta có thể xây dựng các kiểu sơ đồ sau:

- Sử dụng sơ đồ để hình thành kiến thức mới.

- Sử dụng sơ đồ để củng cố hoàn thiện kiến thức

- Sử dụng sơ đồ để kiểm tra đánh giá

- Sử dụng sơ đồ sơ, tổng kết chương, phần

3 3 Tổ chức thực hiện:

3.3.1 Sử dụng sơ đồ để hình thành kiến thức mới.

Trong nội dung này cần dùng sơ đồ để giới thiệu những kiến thức mới làm cho học sinh nắm được, ghi nhớ kiến thức một cách sâu sắc Mặt khác học sinh phải biết móc xích kiến thức vừa học với kiến thức đã học ở các bài trước, vì vậy giáo viên phải nghiên cứu kĩ nội dung bài dạy và trình độ học sinh để sử dụng phương pháp dạy học cho có hiệu quả Có thể sử dụng sơ đồ theo nhiều cách.

Giáo viên lập sơ đồ lên bảng rồi dùng phương pháp giảng giải cho học sinh hiểu và nắm bắt kiến thức Phương pháp này có thể dùng khi ta dạy những bài đầu tiên để học sinh làm quen với phương pháp sơ đồ hoá hoặc khi ta dạy với đối tượng học sinh trung bình Nhược điểm của phương pháp này là hiệu quả không cao vì học sinh nắm kiến thức một cách máy móc không phát huy được tính sáng tạo và tư duy độc lập của học sinh.

- Ví dụ: Khi dạy bài 9: Nước Đại Việt thời Đinh - Tiền Lê(Lịch sử 7), giáo viên hướng dẫn học sinh thiết kế sơ đồ như sau:

6

Phân biệt hệ thống quan lại với đơn vị hành chính, qua sơ đồ thấy rằng hệ thống quan lại chưa có nhiều cơ quan chuyên môn và các đơn vị hành chính còn đơn giản, các đơn vị hành chính địa phương chưa được sắp xếp đầy đủ.

Hệ thống quan lại Đơn vị hành chính

- Ví dụ 4: Khi dạy bài 10: Nhà Lý đẩy mạnh công cuộc xây dựng đất nước

Đây là dạng bài không có sơ đồ được vẽ sẵn ở sách giáo khoa nhưng qua phần kênh chữ giáo viên yêu cầu học sinh kĩ năng vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý, yêu cầu này được đưa vào câu hỏi cuối mục 1 của sách giáo khoa (tr 36):

Em hãy vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý.

Để thực hiện mục tiêu rèn luyện kĩ năng này tôi đã tổ chức hoạt động dạy học như sau:

Bước 1: Học sinh đọc kênh chữ ở sách giáo khoa trang 36 “Năm 1054 huyện, hương.”

Bước 2: Cho học sinh hoạt động theo nhóm, dựa trên thông tin của kênh chữ

để vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý

Bước 3: Đại diện các nhóm vẽ sơ đồ trên bảng và trình bày tổ chức chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý bằng ngôn ngữ nói

Bước 4: Học sinh nhận xét, bổ sung hoàn chỉnh phần sơ đồ, giáo viên kết luận, đánh giá hoạt động của học sinh

Bước 5: HS quan sát tự vẽ sơ đồ vào vở

Vua

Quan võ Quan văn

Đại Cồ Việt

Lộ

Phủ, Châu

Với hỡnh thức tổ chức hoạt động dạy đó nờu trờn, giỏo viờn đó cho học sinh hoạt động dưới hỡnh thức nhúm, học sinh đó tự hoạt động dựa trờn phần kiến thức tiếp thu từ kờnh chữ, cỏc em trong nhúm cú thể đưa ra nhiều ý kiến khỏc nhau Trờn cơ sở kờnh chữ trong sỏch giỏo khoa cỏc em cú thể vẽ sơ đồ theo 2 dạng như sau:

Hệ thống quan lại Đơn vị hành chớnh

- Vớ dụ: Khi dạy bài 13: Nước Đại Việt thế kỷ XIII(Lịch sử 7), giỏo viờn yờu cầu

học sinh trả lời theo gợi ý và thầy trũ cựng xõy dựng sơ đồ Với cỏc cõu trả lời của học sinh thầy cú thể hỡnh thành dần sơ đồ lờn bảng Phương phỏp này cú ưu điểm là phỏt huy được khả năng tự làm việc của học sinh, tạo cho học sinh những tỡnh huống

cú vấn đề thụng qua cỏc cõu hỏi hoặc cỏc em suy nghĩ tỡm tũi cú thể vận dụng thực tiễn vào bài học, tạo cho cỏc em cơ hội xõy dựng bài khơi gợi trớ tũ mũ và sự hứng thỳ học tập, học sinh dễ dàng tiếp thu và tiếp thu một cỏch tớch cực khi thấy sơ đồ được hỡnh thành dần dần trờn bảng

8

Vua

Quan văn

Các đại thần

Lộ, Phủ

Huyện

Hương, Xó Quan vừ

THÁI THƯỢNG HOÀNG

VUA CÁC ĐẠI THẦN

Chính quyền địa phương

- Ví dụ: Khi dạy bài 20: Đại Việt thời Lê sơ (1428 – 1527)(Lịch sử 7), Đây

là giai đoạn lịch sự mà bộ máy hành chính nhà nước đẫ dần hoàn chỉnh, cấp trung ương đã hình thành nhiều cơ quan chuyên môn giúp việc cho nhà vua, nhiều bộ mới được hình thành nên việc thiết kế, xây dựng sơ đồ đòi hỏi sự phức tạp hơn, trên cơ sở nội dung sách giáo khoa, giáo viên hình thành các nhánh lớn, học sinh sẽ tự phát hiện và điền vào vị trí còn thiếu tên các bộ và các cơ quan chuyên môn.

Đặc biệt dưới thời lê Thánh Tông, nhiều cuộc cải cách hành chính lớn toàn diện được tiến hành từ trung ương đến địa phương Cải cách để tăng cường quyền lực

Lộ, Phủ

Huyện

Hương, xã

của nhà vua Quyền lực tập trung trong tay vua, chứng tỏ bộ máy nhà nước quân chủ chuyên chế nhà Lê đạt đến mức độ cao, hoàn thiện

Chính quyền địa phương thời Lê Thánh Tông

3.3.2 Sử dụng sơ đồ để củng cố hoàn thiện kiến thức:

10

VUA

CÁC QUAN

BỘ

CÔNG

BỘ LỄ

BỘ LẠI

BỘ BINH

BỘ HÌNH

BỘ HỘ

QUÔC SỬ VIỆN

HÀN LÂM VIỆN

NGỰ SỬ ĐÀI

Lộ, Phủ

Huyện

Hương, xã

13 ĐẠO THỪA TUYÊN (Đô ty, Hiến ty, Thừa ty)

Sau khi học xong một phần, một bài hay một chương giáo viên phải củng cố kiến thức cho học sinh để các em hiểu và nắm chắc kiến thức đã học một cách hệ thống, như vậy sơ đồ này sẽ giúp học sinh sẽ dần dần hoàn thiện kiến thức trong nội dung chương trình

- Ví dụ : Khi dạy bài 30: Tổng kết (Lịch sử 7)

+ Xác định cấu trúc sơ đồ.

đầu t.kỉ X thế kỉ XVI đầu t.kỉ XIX giữa t.kỉ XIX

Nội dung chủ yếu? Nội dung chủ yếu? Nội dung chủ yếu?

Giáo viên dẫn dắt học sinh tìm hiểu bài theo sơ đồ với các yêu cầu trên

+ Sơ đồ chi tiết.

Trên cơ sở cấu trúc sơ đồ, giáo viên đặt ra yêu cầu nhằm tìm hiểu cụ thể những nội dung chủ yếu của các giai đoạn trên Dưới đây là nội dung chủ yếu của các giai đoạn lịch sử mà giáo viên cần khai thác cho học sinh

đầu t.kỉ X thế kỉ XVI đầu t.kỉ XIX giữa t.kỉ XIX

Thành lập và phát triển nhà

nước phong kiến độc lập

- Sự chia cắt;

+ Nam Triều >< Bắc

- Tiếp tục xây dựng chính quyền quân chủ

Gđ đầu của Đại

Việt phong kiến

độc lập

Đất nước chia cắt

Thống nhất dưới triều Nguyễn

Gđ đầu của Đại

Việt phong kiến

độc lập

Đất nước chia cắt

Thống nhất dưới triều Nguyễn