Ngay cả trong một buổi truyền hình trò chơi, cả thí sinh hẳn là một học sinh giỏi muốn chinh phục đỉnh Olympic trí tuệ, MC hoạt bát và ở phía sau, hẳn là một vị cố vấn ra câu hỏi lẫn đáp
Trang 1Bảng tuần hoàn nguyên tố - những điều thú vị
11:13' 11/09/2008 (GMT+7)
- Những điều thú vị về các nguyên tố hóa học: Nguyên tố nào tồn tại trong quả đất,
trên vũ trụ hay chỉ trong phòng thí nghiệm? Số phận của nguyên tố mới nhất 108 Vinh quang và bi kịch của những nhà săn tìm nguyên tố mới Các phát kiến mới mẻ về các nguyên tố hoá học ở các trung tâm nghiên cứu lớn trên
thế giới giúp con người mở rộng tầm nhìn, khám phá
nhiều điều thú vị về thế giới tự nhiên
PHẦN I: BỀN HAY KHÔNG BỀN - TỒN TẠI HAY KHÔNG
TỒN TẠI
Trong nhà trường (giảng dạy, học tập và thi cử về môn hoá
học), bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học (THNT), dĩ nhiên,
là một tài liệu cẩm nang Trong một sõ lĩnh vực khoa học và
đời sống, như hoá học, vật lý, sinh học, công nghiệp, bảng
THNT là một trong những công cụ tra cứu cần thiết Và, nói
chung, các phát kiến mới mẻ về các nguyên tố hoá học ở các
trung tâm nghiên cứu lớn trên thế giới cũng giúp con người
mở rộng tầm nhìn, khám phá nhiều điều thú vị về thế giới tự
nhiên
Tuy vậy, trong cuộc sống bộn bề bao điều phải quan tâm, có nhiều tri thức thông thường tưởng là
ai cũng biết mà vẫn chưa biết, hoặc không đầy đủ và đôi lúc nhầm lẫn
Ngay cả trong một buổi truyền hình trò chơi, cả thí sinh (hẳn là một học sinh giỏi muốn chinh phục đỉnh Olympic trí tuệ), MC hoạt bát (và ở phía sau, hẳn là một vị cố vấn ra câu hỏi lẫn đáp án) đều
dễ dàng thống nhất nhau một câu trả lời mơ hồ về đặc tính rất tiêu biểu - bền hay không bền - của một số nguyên tố trong bảng THNT
Vì vậy, chúng tôi xin cung cấp đôi điều hiểu biết nhằm góp phần làm phong phú thêm kho tàng tri thức của bạn đọc, bắt đầu từ một chi tiết trong trò chơi truyền hình trí tuệ đã nêu
Tất cả nguyên tố nhẹ đều bền?
Để hiểu rõ một nguyên tố như thế nào là bền, trước hết xin cùng nhắc lại một vài khái niệm căn bản về nguyên tố hoá học
Một nguyên tố có thể có nhiều đồng vị (cùng một nguyên tử số Z, nhưng khác nhau về số khối lượng A) Trong đó, có thể có đồng vị bền (hạt nhân của nó không tự biến đổi thành hạt nhân khác), và đồng vị không bền (còn gọi là đồng vị phóng xạ: hạt nhân của nó có thể tự biến đổi thành những hạt nhân khác) Từ đó dẫn đến các định nghĩa: Nguyên tố bền là nguyên tố có ít nhất một đồng vị bền Và ngược lại, nguyên tố không bền hay nguyên tố phóng xạ là nguyên tố
mà tất cả các đồng vị của nó đều là phóng xạ
Không ít người nhầm rằng, cứ nguyên tố nào nhẹ hơn Uranium (Z=92) cũng bền Thực ra, trong các nguyên tố đứng trước nguyên tố Uranium trong bảng THNT được đưa ra trong câu đố của trò chơi truyền hình dẫn ra ở trên, có những 11 nguyên tố không bền hay nguyên tố phóng xạ, đó là: Technetium (ký hiệu Tc,Z=43), Promethium (Pm,61), Bismuth (Bi,83), Polonium (Po,84), Astatine (At,85), Radon (Rn,86), Francium (Fr,87), Radium (Ra,88), Actinium (Ac,89), Thorium (Th,90) và Protactinium( Pa,91) Độ phổ biến và sự xuất hiện trong tự nhiên của các hạt nhân không bền nói
Ngôi sao bùng nổ, nơi tạo thành nguyên tố mới như
Californium (Ảnh: Wikipedia)
Trang 2trên cũng rất khác nhau
Chẳng hạn, trường hợp nguyên tố Technetium (Tc) và nguyên tố Promethium (Pm) Cả hai nguyên tố, đầu tiên, được tạo ra bằng phương pháp nhân tạo trong phòng thí nghiệm Tc hình thành trong một lá kim loại Molybden và được phát hiện tại phòng thí nghiệm của trường Đại học Palermo (Sicile, nước Ý) sau khi cho chiếu trên chùm hạt gia tốc của máy gia tốc Cyclotron ở phòng thí nghiệm Lawrence (Mỹ) Còn Pm, cũng tạo được trong lò phản ứng hạt nhân ở Phòng thí nghiệm quốc gia Oak Ridge (Hoa Kỳ) Nó là sản phẩm phân hạch của Uranium trong thanh nhiên liệu đã “cháy”của lò phản ứng
Còn sự xuất hiện của Tc trong tự nhiên được phát hiện bởi các nhà thiên văn, họ ghi nhận dấu vết của Tc qua vạch quang phổ đặc trưng của tia sáng đến từ những ngôi sao đỏ khổng lồ S, M và N trong vũ trụ xa xôi Sau đó, nguyên tố này mới tìm thấy trên quả đất Người ta thu được một lượng vô cùng bé nhỏ 0,2nanogam/kilog, tương ứng hàm lượng 2×10−11 % đồng vị Tc-99 trong một mẫu quặng đặc biệt nhặt
từ mỏ uran ở Công gô (Phi châu); đồng vị này được xem là sản phẩm phân hạch tự phát của hạt nhân Uranium
Quá trình phát hiện Pm trong tự nhiên ngược lại với Tc Pm đã được tìm thấy, trước hết, trong một mẫu quặng, nhưng hàm lượng được xác định vô cùng bé, chỉ với hàm lượng khoảng 4×10−16 % Từ đây, người ta còn ước tính rằng, trên vỏ quả đất chỉ tồn tại khoảng 560 gam Promethium được tích lũy từ phản ứng phân hạch tự phát U-238, và 12 gam từ phân rã
Eu-151 Sau đó, Pr lại được tìm thấy trong vũ trụ qua dấu vết vạch phổ nguyên tử đặc trưng của nó trong phổ ánh sáng phát
ra từ một vài vì sao có tên như HR 465, HD 101065 và HD 965
“Tuổi đời” của 11 nguyên tố không bền cũng rất khác nhau, nhưng trong tất cả các nguyên tố kể trên, không có đồng vị nào là “sống” vĩnh cửu, mặc dù có vài nguyên tố sống rất “thọ” “Thọ” nhất
là nguyên tố Bismuth, nằm ở ô 83 của bảng THNT: đồng vị Bi-209 của nó có chu kì bán rã những
19 Tỉ x Tỉ năm với sai số chỉ 10%!
Rõ ràng, với câu hỏi đặt ra ở trên, câu trả lời là phủ định Cụ thể, có tất cả 11 nguyên tố không bền đứng trước Uranium, trong đó nguyên tố Bismuth là bền nhất Như vậy, số nguyên tố bền đứng trước Uranium chỉ dừng lại ở con số 80
Tất cả các nguyên tố siêu nặng đều không bền?
Ở đây, câu trả lời sẽ là khẳng định
Các nguyên tố đứng sau nguyên tố Uranium (92) có tên gọi chung là siêu uran hay siêu nặng Cho đến nay, chưa tìm thấy một nguyên tố bền nào khác trong số các nguyên tố siêu uran hay siêu nặng đã biết, từ nguyên tố 93 (Neptuni) cho đến 118 (chưa đặt tên)
Cũng cần nói thêm rằng, cả hai nguyên tố nhẹ hơn, Uranium và Thorium - những nguyên liệu chủ yếu của lò phản ứng hạt nhân, tưởng là bền mà cũng không bền Quả vậy, một đồng vị của Uranium là U-238 có chu kỳ bán rã lớn nhất, 4,51 tỉ năm, suýt soát tuổi của trái đất Tuy vậy, tuổi thọ đó cũng chưa bằng nguyên tố Bismuth và cũng chưa bằng Thorium; vì một đồng vị của Thorium, Th-232, có chu kỳ bán rã những 14,05 tỉ năm, lớn hơn U-238 và tuổi quả đất đến 3 lần
Trụ sở Ban Giám đốc Trung
tâm khoa học quốc tế Đúp-na
(Việt Nam là quốc gia thành
viên Nhiều thế hệ khoa học gia
VN làm việc ở đây) Ảnh tư
liệu của JINT
Trang 3Trở lại với các nguyên tố siêu nặng hay siêu uran Cho đến nay, các số liệu thực nghiệm thu được đều chứng tỏ: các nguyên tố siêu uran đã tìm thấy, chẳng những không bền, mà thời gian sống của chúng bé hơn Uranium quá nhiều Chẳng hạn, từ nguyên tố 108 đến 112, thời gian sống giảm theo quy luật “nguyên tử số càng tăng, thời gian sống của chúng càng giảm“, cụ thể từ
10 giây xuống còn một phần vạn giây Nhưng điều thú vị là đến nguyên tố 114, 116 và 118 quy luật nói trên xem như không còn duy trì : thời gian sống lại tăng lên 29 giây với nguyên tố 112 ; 2,6 giây với 114; 20-30 giây với 116 Những số liệu về thời gian sống, tuy còn thấp, cũng làm lóe lên tia hy vọng về một “đảo bền“
Một hòn “đảo bền” cuối bảng THNT đã được lý thuyết hạt nhân tiên đoán, chờ đợi trong nhiều thập kỷ nay Họ tính đến cấu trúc phức tạp của chất hạt nhân, xem các hạt prôtôn và nơtrôn sắp xếp theo từng lớp, trên giả thuyết đó, các tính toán lý thuyết đã đi đến một kết luận quan trọng: có khả năng tồn tại một “đảo bền” (gồm các nguyên tố bền hoặc sống khá lâu) giữa đại dương những nguyên tố rất không bền
“Đảo bền” còn đâu đó xa xăm, vì đến bây giờ vẫn không có nguyên tố siêu uran nào bền, thậm chí thời gian sống của các nguyên tố này chỉ có thể tính giây, bằng phút hoặc bé hơn
Vậy con số 80 vẫn là tổng số các nguyên tố bền đã tìm thấy, không chỉ cho vùng các hạt nhân trước nguyên tố Uranium mà cho toàn bảng THNT Điều đó cũng có nghĩa là trong 117 nguyên tố
đã được phát hiện, tổng số nguyên tố không bền vẫn là con số: 117 - 80 = 37
Bao nhiêu nguyên tố tồn tại trong tự nhiên? Như đã nói ở trên, chỉ có 117 ô trong bảng THNT đã
có “chủ nhân” Cụ thể, 117 nguyên tố trải dài từ ô thứ 1 đến ô thứ 118 đã được tìm thấy Ở đây, ô thứ 117 còn để trống vì chưa tìm ra Trong số đó, có 94 nguyên tố vừa chế tạo được bằng phương pháp nhân tạo, vừa được tìm thấy trong thế giới tự nhiên; dựa trên những chứng tích khác nhau Nhẹ nhất là Hydro (H,1) và nặng nhất là Plutonium (Pu,94)
Trong 94 nguyên tố nói trên, có 80 nguyên tố bền Và tất cả 80 đều đã tồn tại trên hành tinh chúng ta từ khi nó mới hình thành 14 nguyên tố không bền còn lại (gồm 11 nguyên tố đứng trước
U, bản thân U và 2 nguyên tố siêu uran Np và Pu) có kiểu tồn tại trong tự nhiên những cách khác nhau
Trừ Bismuth, các nguyên tố còn lại có chu kỳ phân rã bé hơn nhiều so với tuổi quả đất, Tc và Pm
là những ví dụ, chỉ xuất hiện trên hành tinh chúng ta như là sản phẩm của phản ứng phân hạch tự phát hoặc bởi sự phân rã phóng xạ trong các dãy phóng xạ tự nhiên, chứ không phải là những thành phần vật chất còn lưu giữ từ thưở hồng hoang khi trái đất hình thành
Trên đây đã nói về tình trạng của các nguyên tố đứng trong 94 ô đầu tiên của bảng THNT Vậy phía sau ô 94, trong số các nguyên tố có tên gọi là siêu uran hay siêu nặng, có nguyên tố nào tồn tại trong tự nhiên hay không? Câu trả lời thú vị là: Có
Đó là một trường hợp đặc biệt - nguyên tố Californium (Cf,98) Với phương pháp nhân tạo, các nhà nghiên cứu ở Berkeley đã bắn một chùm hạt anpha (ion của nguyên tử Helium) có động năng gia tốc đến 35 MeV vào bia Curium (Cm-242), kết quả là một đồng vị của Californium là Cf-245 (chu kỳ bán rã 44 phút) đã được tạo thành Còn trong tự nhiên? Nguyên tố Cf không tìm thấy trên mặt đất, nhưng đã có dấu vết trong vũ trụ, trong một vì sao đang cháy qua vạch phổ đặc trưng ghi được của đài thiên văn Đây là nguyên tố duy nhất cho tới bây giờ, trong số các nguyên tố siêu nặng hay siêu uran nằm sau ô 94 trong bảng THNT, được xem như có mặt trong tự nhiên Nguyên tố Californium đã nâng tổng số các nguyên tố hóa học có thể “nhìn thấy” trên trái đất với hàm lượng khác nhau, hoặc có chứng tích tồn tại trong vũ trụ, lên đến con số 94 +1 = 95
Trang 4Tất cả các nguyên tố siêu uran còn lại, từ Americium (Am,95) đến 118 chỉ được tìm thấy bởi phương pháp nhân tạo, chủ yếu bằng cách tổng hợp trên máy gia tốc Quá trình tổng hợp như sau: Bắn một chùm hạt “đạn” như proton, anpha hay các ion nặng hơn vào lá bia gồm các nguyên
tử của một nguyên tố nặng khác, một phản ứng hạt nhân tổng hợp xảy ra Khi đó, một hạt nhân bia và một hạt đạn kết hợp lại thành một hạt nhân mới, kèm theo quá trình phát các hạt như notron, proton, beta, gamma v.v… Với phản ứng tổng hợp, các hạt nhân siêu nặng hay siêu uran mới được tạo thành, vì vậy các nguyên tố siêu uran này còn được gọi là các nguyên tố tổng hợp
Tóm lại, tổng số nguyên tố tồn tại trong tự nhiên vẫn không vượt qua con số 95
PHẦN II: TÌM KIẾM NGUYÊN TỐ MỚI - VINH QUANG VÀ CAY ĐẮNG
Nguyên tố 106: Ngoại lệ lịch sử
Chi phí để chế tạo ra các nguyên tố siêu nặng, siêu uran trong phòng thí nghiệm rất cao, đòi hỏi thiết bị và công nghệ rất tinh vi, hiện đại và dĩ nhiên là đắt tiền, từ các tấm bia siêu tinh khiết, máy phân tách hạt nhân theo khối lượng; điện tích, đặc biệt là các cỗ máy gia tốc hiện đại nhất cho chùm hạt cường độ lớn, năng lượng cao và chính xác v.v…Vì vậy, mỗi nguyên tố mới được tìm thấy thường trải qua những đoạn đường đầy chông gai, có giá thành không nhỏ Nhưng ý nghĩa khoa học cũng rất to lớn Và các tác giả phát minh cũng nhận được sự tôn vinh xứng đáng
Trái: TS Viktor Ninov (trái), "tác giả" vụ tai tiếng nguyên
tố 118 Phải: G Seaborg - tác giả 12 nguyên tố mới, được
giải Nobel, người duy nhất được đặt tên cho nguyên tố
mới - 106, khi còn sống (Ảnh: www.lbl.gov)
Có những trường hợp sự tôn vinh vượt ra ngoài thông lệ bình thường, đó là trường hợp của
nguyên tố 106 Nguyên tố 106 được phát minh từ năm 1974, nhưng cuộc tranh cãi bản quyền
kéo dài đến 20 năm giữa hai trung tâm khoa học hàng đầu thế giới, giữa Phòng thí nghiệm quốc gia Berkley (Mỹ) và Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân (VLHNCHN, ở Dupna, Nga), giữa nhóm nghiên cứu Gleen Seaborg và nhóm Flerov - Oganhisian Đến năm 1993 cuộc tranh cãi mới ngã ngũ với phần thắng nghiêng về nhóm Berkley
Nhưng việc đặt tên không vì thế mà dễ dàng Tám thành viên trong nhóm nghiên cứu Berkley không thống nhất nhau, họ đề xuất một bảng danh sách dài, từ những danh nhân khoa học và văn hoá - Newton, Edison, Leonardo da Vinci, Ferdinad Magellan, đến tổng thống đầu tiên của Hoa kỳ George Washington, tên nước như Finland (tổ quốc của một thành viên trong nhóm), thậm chí cả tên nhân vật thần thoại như Ulysses
Trang 5Cuối cùng tên người lãnh đạo nổi tiếng của họ - nhà khoa học nổi tiếng, Seaborg, tác giả của 10 nguyên tố mới được thống nhất lựa chọn Hội Hoá học Mỹ (ACS) chấp nhận ngay, nhưng Hiệp hội Hoá Tinh khiết và Ứng dụng Quốc tế (IUPAC) lại đưa ra một nguyên tắc mới - không được đặt tên nguyên tố cho một người đang sống IUPAC đề xuất tên khác là Rutherforium (Rf) ACS cực lực phản đối và đe doạ tẩy chay IUPAC Cuối cùng, năm 1997, tại Geneve, cuộc họp của hội đồng IUPAC đã nhượng bộ và chấp nhận tên của nguyên tố 106 là Seaborgium
Trong lịch sử, chỉ có 10 tên người được mang tên nguyên tố là: Curies (Cm-96), Einstein (Es-90), Fermi (Fm-100), Mendeleev (Md-101), Nobelium (No-102),
Lawrence (Lw-103), Rutherford (Rf-104), Seaborg (Sg-106),
Bohr (Bh-107), Meitner (Mt-107) Nhưng, đặc biệt, chỉ mỗi
Glenn Theodore Seaborg là một ngoại lệ lịch sử, người đầu
tiên trên thế giới còn sống được mang tên một nguyên tố hoá
học
Nguyên tố 118: số phận long đong
Trái với vinh quang của nguyên tố 106, con đường tìm kiếm
nguyên tố 118 cũng quá chông gai và số phận những người
săn tìm 118 cũng là bi kịch
Từ mùa xuân 1999, nhóm Berkley mà tác giả chính là Victor
Nivov đã đưa ra thông báo tổng hợp được 2 nguyên tố siêu
uran 116 và 118 Tuyên bố này thực sự làm cho dư luận
sửng sốt và nghi ngờ Đầu tiên, vì kết quả thí nghiệm khác xa với tính toán lý thuyết
Trước sự phản bác mạnh mẽ của các nhóm khoa học gia trên thế giới, nhóm Berkley phải làm lại thí nghiệm và điều rủi ro là chính họ cũng không thể lặp lại kết quả đã công bố của mình Đồng thời, trên các máy gia tốc tiên tiến ở Darmastadt và RIKEN, trên máy gia tốc GANIL của Pháp, cũng lần lượt làm thí nghiệm kiểm tra Tất cả đều cho câu trả lời phủ định
Nhiều nhà khoa học trên thế giới lên tiếng yêu cầu Berkley một thái độ dũng cảm công nhận sai lầm của mình Trong tình thế đó, các nhà khoa học Bekley phải tiến hành phân tích lại, bằng nhiều cách độc lập, toàn bộ số liệu thí nghiệm thu năm 1999 của mình và kiểm tra các chương trình máy tính đã dùng để tính toán Kết quả cuối cùng chứng tỏ rằng năm 1999 đã không tổng hợp được nguyên tố siêu nặng 118 và cả nguyên tố 116 là sản phẩm phân rã của 118 Các kết quả công bố trước đây là nguỵ tạo Nhóm Berkley đã chính thức xin rút lui bản công bố đó Và tác giả chính của phát minh “ảo” nói trên, Victor Nivov, phải nhận kỷ luật nặng, buộc thôi việc
Như vậy, năm 1999 là năm sinh “hụt” của nguyên tố 118 Nhưng ý tưởng tìm kiếm 118 vẫn không từ bỏ
5 năm sau, hai tập thể khoa học quốc tế nổi tiếng - Phòng thí nghiệm quốc gia Lawrence Livermore và Viện LHNCHN Dupna, cộng tác với nhau nghiên cứu tìm kiếm nguyên tố mới
118 Thí nghiệm tiến hành ở Dupna, từ tháng 2 đến tháng 7 năm 2005, trên máy gia tốc U400 cyclotron, bắn chùm ion Calcium gia tốc vào bia Californium Kết quả thí nghiệm chứng tỏ: 3 hạt nhân 118 đã được tổng hợp Thành công đó được công bố trên tạp chí nổi tiếng Physical Review C vào tháng 10 năm 2006 Như vậy, cuối cùng nguyên tố siêu nặng, siêu uran mới - nguyên tố thứ 118 đã được tìm thấy
Cũng cần bổ sung thêm rằng, hai tập thể khoa học Dupna - Livermore, trước đó, đã thành công trong việc tổng hợp các nguyên tố mới 113, 114, 115 và 116
Ngôi sao bùng nổ, nơi tạo thành các nguyên tố mới như
Californium (Ảnh: Wikipedia)
Phản ứng tổng hợp hạt nhân tạo
thành nguyên tố mới nhất 118.
Trang 6Quá trình đi đến công nhận phát minh nguyên tố 118, chắc hẳn cần một thời gian để thẩm định kết quả thí nghiệm bởi các phòng thí nghiệm khác nhau, đề xuất đặt tên v.v…và cuối cùng là cuộc bỏ phiếu chấp thuận của tổ chức có thẩm quyền - Hiệp hội Hóa Tinh khiết và Ứng dụng Quốc tế IUPAC
Hy vọng lần này, nguyên tố 118 thực sự đã được khai sinh và bảng THNT thực sự được kéo dài đến ô thứ 118 Hành trình săn lùng nguyên tố mới, đi tìm “đảo bền” trong bảng THNT vẫn tiếp tục
đi về phía trước
