Xuất phát từ những lí do, chúng tôi lựa chọn đề tài Đặc sắc trong truyện dài Nguyễn Nhật Ánh qua Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Con chó nhỏ mang giỏ hoa
Trang 1VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
NGUYỄN THÁI SƠN
ĐẶC SẮC TRUYỆN DÀI NGUYỄN NHẬT ÁNH
(Qua Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, Cho tôi xin một vé
đi tuổi thơ, Con chó nhỏ mang giỏ hoa hồng)
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số : 60 22 01 21
TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
HÀ NỘI, 2017
Trang 2Công trình được hoàn thành tại Học viện Khoa học xã hội
Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Thị Hương Thủy
Phản biện 1: PGS TS Lê Thị Dục Tú
Đơn vị công tác: Viện Văn học Phản biện 2: TS Trần Thị Hạnh Mai
Đơn vị công tác: Trường ĐHSP Hà Nội
Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội
16 giờ 30 phút ngày 20 tháng 4 năm 2017
Cã thÓ t×m hiÓu luËn v¨n t¹i: Thư viÖn Häc viÖn Khoa häc x· héi
Trang 3
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Nguyễn Nhật Ánh là nhà văn có số đầu sách kỉ lục về lượng phát hành, đạt nhiều giải thưởng cả trong nước và quốc tế, tạo được dấu
ấn trong lòng công chúng Tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh được tái bản nhiều lần với số bản in tương đối lớn và một số còn được dịch ra tiếng nước ngoài, luôn được bạn đọc yêu mến và nồng nhiệt đón mừng Sáng tác của anh cũng thực sự góp phần vào sự đổi mới diện
mạo văn học thiếu nhi nước ta trong mấy thập niên gần đây
Nghiên cứu đánh giá về văn chương Nguyễn Nhật Ánh không phải
là ít Nhưng không phải vì thế mà các tác phẩm của ông mất đi sự hấp dẫn mời gọi đối với những người nghiên cứu văn chương Xuất
phát từ những lí do, chúng tôi lựa chọn đề tài Đặc sắc trong truyện
dài Nguyễn Nhật Ánh (qua Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Con chó nhỏ mang giỏ hoa hồng) làm đề tài
luận văn của mình
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Nhóm thứ nhất là các bài giới thiệu sách, giới thiệu tác phẩm
đăng trên các báo như Người lao động, Tiền phong, Tuổi trẻ, Sài
Gòn giải phóng, Phụ nữ, Mực tím,… mang tính chất giới thiệu về
các tác phẩm mới của nhà văn
Nhóm thứ hai là các bài viết mang tính chuyên sâu hơn về các sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh Các bài viết này có thể kể đến công
trình Truyện viết cho thiếu nhi sau 1975: Diện mạo và quá trình phát
triển của Lã Thị Bắc Lý; Bách khoa toàn thư văn học thiếu nhi Việt Nam của Vân Thanh và Nguyên An, các bài viết như Nguyễn Nhật Ánh - nhà văn thân quý của tuổi thơ của Vân Thanh trên Tạp chí Văn học số 6 năm 1998, Kính Vạn Hoa – phép lạ giữa ngày thường in
trên Tuần báo Văn nghệ số 23 của Vân Hồng năm 1996, …
Gần đây có hai cuốn sách về Nguyễn Nhật Ánh được bạn đọc chú
Trang 4ý Cuốn thứ nhất là cuốn Nguyễn Nhật Ánh – hoàng tử bé trong thế
giới tuổi thơ (Lê Minh Quốc biên soạn) ra đời vào năm 2013 Cuốn
thứ hai là cuốn Nguyễn Nhật Ánh – hiệp s của tuổi thơ, ra đời sau hội thảo Nguyễn Nhật Ánh – Hành trình chinh phục tuổi thơ gồm, 37
bài viết được chia làm 2 phần: Nguyễn Nhật Ánh trong cõi văn chương và Nguyễn Nhật Ánh nhìn từ tác phẩm
Nhóm tài liệu thứ ba chúng tôi muốn kể đến đó là các luận văn, khóa luận tốt nghiệp của sinh viên, học viên cũng có khá nhiều công trình lấy tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh làm đối tượng nghiên cứu Các công trình nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh có thể chưa có
hệ thống nhưng số lượng các công trình đã cho thấy sức hấp dẫn của đối tượng nghiên cứu và gợi mở cho chúng tôi nhiều điều khi tiếp cận đề tài của mình
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu: Thấy được những đặc điểm nổi bật
trong sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: Khảo sát các tác phẩm, làm rõ các
phương diện đặc sắc về nội dung và nghệ thuật trong các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh
4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu: Những đặc điểm nổi bật, những đặc
sắc về mặt nội dung và nghệ thuật trong sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh
4.2 Phạm vi nghiên cứu:
- Tập trung vào ba tác phẩm chính: Tôi thấy hoa vàng trên cỏ
xanh, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Con chó nhỏ mang giỏ hoa hồng
- Ngoài ra còn khảo sát thêm các tác phẩm khác của Nguyễn Nhật Ánh, các tác phẩm viết cho thiếu nhi của các tác giả khác để so sánh
Trang 55 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp hệ thống
- Phương pháp loại hình
- Phương pháp lịch sử
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
- Đề tài thể hiện các phương diện đặc sắc về nội dung và nghệ thuật qua ba tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh, qua đó khẳng định vị trí của Nguyễn Nhật Ánh ở mảng truyện viết cho thiếu nhi (chủ yếu
7 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung
của luận văn được triển khai trong 3 chương:
Chương 1: Giới thiệu sơ lược về nhà văn Nguyễn Nhật Ánh và văn học thiếu nhi
Chương 2: Những đặc sắc về mặt nội dung
Chương 3: Những đặc sắc về mặt nghệ thuật
Trang 6Chương 1 GIỚI THIỆU SƠ LƯỢC VỀ NHÀ VĂN NGUYỄN NHẬT ÁNH
VÀ VĂN HỌC THIẾU NHI
1.1 Vài nét về tác giả Nguyễn Nhật Ánh
Nguyễn Nhật Ánh sinh ngày 07/5/1955, quê ở Bình Quế, Thăng Bình, Quảng Nam Có thể nói mảnh đất Quảng Nam với các đặc trưng văn hóa riêng đã in sâu vào tâm hồn nhà văn, để rồi đi vào các sáng tác của ông một cách tự nhiên và sâu lắng
Rời quê hương, Nguyễn Nhật Ánh vào thành phố học trải qua nhiều biến động với nhiều nghệ nghiệp khác nhau, ông đã có một vốn sống phong phú
Nguyễn Nhật Ánh luôn khẳng định mình có cái tạng phù hợp với văn học thiếu nhi Dường như trong ông luôn có sẵn “đứa trẻ con” nào
đó, bất kể tuổi tác thật sự của ông Ông là một người vui tươi, dí dỏm, thích đùa luôn có nét tinh nghịch, dễ thương Ngoài cái “tạng” trời cho
để phù hợp với tuổi học trò thì cũng phải kể đến chính tính cách và sự nuôi dưỡng tâm hồn của tác giả đã giúp ông luôn giữ được giọng văn hồn nhiên, trong trẻo gần gũi với tuổi học trò cùng với đó là vốn sống phong phú do những thăng trầm cuộc đời mang lại
Quan điểm sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh: Đó chính là thái độ
trân trọng với nghề, là tấm lòng của một nghệ sĩ thực thụ dành cho nghề của mình Ông không che giấu tình yêu dành cho nghề viết văn, niềm hạnh phúc được viết.Nguyễn Nhật Ánh khi cầm bút rất chú trọng tới độc giả Ông cho rằng đó là đối tượng quan trọng nhất trong quá trình sáng tác của mình Ông luôn tâm niệm phải làm sao để “trẻ
em khen hay, phụ huynh khen tốt” nghĩa là có cả tính giáo dục và cả tính thẩm mĩ phù hợp với tâm lý lứa tuổi của trẻ em Như vậy, có thể thấy Nguyễn Nhật Ánh có một quan niệm sáng tác đúng đắn
Trang 71.2 Hành trình sáng tác văn chương của Nguyễn Nhật Ánh
Nguyễn Nhật Ánh bắt đầu sáng tác từ khá sớm, khoảng những năm nhà văn 13 tuổi ông đã có những tác phẩm đầu tay Tính tới thời điểm này, trong mảng văn học thiếu nhi hiện đại khó có tác giả nào
có thể vượt qua được ông về số lượng đầu sách, số lượng bản in các tác phẩm văn học thiếu nhi cũng như các giải thưởng
Trước khi viết văn, Nguyễn Nhật Ánh được biết đến như một nhà thơ, trong đó có bài thơ nổi tiếng của ông đã được phổ nhạc là bài
Thành phố tình yêu và nỗi nhớ Tính đến nay ông đã có 5 tập thơ
được xuất bản là: Thành phố tháng 4 (in cùng Lê Thị Kim), Đầu
xuân ra sông giặt áo, Thơ tình Nguyễn Nhật Ánh, Tứ tuyệt cho nàng
và Lễ hội của đêm đen
Chỉ khi đến với mảng văn học thiếu nhi với tác phẩm đầu tiên
được xuất bản là Trước vòng chung kết (xuất bản năm 1985),
Nguyễn Nhật Ánh mới khẳng định được sở trường của mình Từ đây, ông được biết đến như một nhà văn thiếu nhi với gia tài sáng tác
đáng nể Ngoài ra, còn có 2 tập truyện dài là tập Kính vạn hoa (54 tập) và tập Chuyện xứ Lang Biang (4 tập in trong khoảng 2004 - 2006), cuốn tạp văn Người Quảng đi ăn mì Quảng (2012), Thương
nhớ Trà Long (2014), bộ truyện tranh cho thiếu nhi Bim và những chuyện kì thú (1998)
Nguyễn Nhật Ánh còn sở hữu nhiều giải thưởng văn học Các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh còn được dịch ra tiếng nước ngoài Không những vậy, các sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh đang được nhiều đạo diễn chú ý được dựng thành phim và khá thành công Các sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh có thể chia làm 2 nhóm: một nhóm là các sáng tác dành cho tuổi học trò lứa tuổi cấp 3 với các tác
phẩm như Ngôi trường mọi khi, Cô gái đến từ hôm qua, Bong bóng
lên trời, Bồ câu không đưa thư, … Nhóm thứ 2 là các sáng tác dành
cho lứa tuổi từ cấp 2 trở xuống Ở nhóm này, ông chủ yếu miêu tả
Trang 8các mối quan hệ bạn bè, thầy cô, các câu chuyện trường lớp, quá trình khám phá thế giới qua đôi mắt trong trẻo hồn nhiên của tuổi thơ Như vậy, có thể thấy hành trình sáng tác của ông bắt đầu từ khá sớm, đã từng đi qua nhiều thể loại với những thử nghiệm khác nhau Song cuối cùng tài năng của ông được khẳng định ở mảng truyện viết cho thiếu nhi mà chủ yếu là truyện dài
1.3 Phác thảo về văn học thiếu nhi Việt Nam và vị trí của Nguyễn Nhật Ánh
1.3.1 Khái lược về văn học thiếu nhi
Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì văn học thiếu nhi là: “gồm
những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành cho thiếu nhi Như vậy khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi”
Trong cuốn Bách khoa thư văn học thiếu nhi Việt Nam tập 1,
“Văn học thiếu nhi” được định nghĩa là: “- Những tác phẩm văn học
được mọi nhà văn sáng tạo ra với mục đích giáo dục bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi,
và nhiều khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật hay một đồ vật, một cái cây… Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi
- Những tác phẩm được thiếu nhi thích thú tìm đọc Bởi vì các em
đã tìm thấy trong đó cách ngh cách cảm và các hành động của chính các em, hơn thế các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viện, khích lệ những sự dẫn dắt ý nhị bổ ích… trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình
Như thế văn học thiếu nhi là người bạn thông minh và mẫn cảm của thiếu nhi”
Từ các khái niệm, định nghĩa trên chúng tôi đi đến một số thống
Trang 9nhất về thuật ngữ để làm cơ sở cho quá trình triển khai đề tài: Thứ nhất, chúng tôi sử dụng thuật ngữ văn học thiếu nhi là chỉ chung cho văn học dành cho trẻ em ở khoảng độ tuổi học sinh cuối cấp 1 đầu cấp 2 chứ không thuộc nhóm tuổi học sinh cấp 3, do đó dùng khái niệm văn học thiếu nhi ở đây là khá sát Thứ hai, chúng tôi cho rằng giữa các khái niệm có thể khác nhau nhưng đều ghi nhận văn học thiếu nhi là văn học (chứ không phải là cận văn học), một thể loại văn học đặc biệt Thứ ba, về mặt chức năng văn học thiếu nhi thường
có yêu cầu cao về tính giáo dục, đặc biệt là ở các sáng tác do người lớn viết cho thiếu nhi
1.3.2 Văn học thiếu nhi ở Việt Nam
Văn học thiếu nhi ở Việt Nam xuất hiện từ đầu thế kỉ XX Trước
đó có thể có trong các tác phẩm văn học dân gian nhưng chưa có trong tác tác phẩm văn học viết Tuy nhiên ở giai đoạn đầu thế kỉ
XX, các sáng tác còn lẻ tẻ chưa có những tác giả chuyên về văn học thiếu nhi
Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, văn học thiếu nhi không phát triển thành một dòng riêng cũng chưa thực sự có một đội ngũ sáng tác chuyên nghiệp hùng hậu
Sau 1975, đặc biệt là sau 1986, văn chương bước vào một thời kỳ mới Văn học thiếu nhi cũng không nằm ngoài những biến động chung đó Hướng tới cuộc sống hằng ngày, gắn với tâm tình của mỗi
cá nhân, văn học thiếu nhi cũng phải có cách nhìn, cách tiếp cận hiện thực mới sao cho phù hợp Có thể kể đến các sáng tác của Võ Quảng
như Quê nội, Tảng sáng, Phạm Hổ với Tình thương, Xuân Quỳnh với Bến tàu trong thành phố, Nguyễn Quang Thân với Chú bé có tài
mở khóa, Dương Thu Hương với Hành trình ngày thơ ấu, Tô Hoài
với Đảo hoang, Chuyện nỏ thần, Nhà Chử… trong giai đoạn từ 1975
– 1985
Giai đoạn từ 1986 đến nay, văn chương bước vào thời kỳ đổi mới
Trang 10Đứng trước những thách thức đó, văn học thiếu nhi vẫn có những bước phát triển Trước tiên đó là sự gia tăng về đội ngũ sáng tác, bên cạnh các tên tuổi đã được khẳng định còn có sự bổ sung của những cây bút trẻ Có thể kể đến các tên tuổi như Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Thuần, Trần Thiên Hương, Phạm Hổ, Trần Hoài Dương, …
Nguyễn Nhật Ánh có bộ truyện Chuyện xứ Lang Biang viết theo
lối giả tưởng, có truyện tranh dành cho tuổi nhi đồng Còn về cơ bản, các sáng tác của ông phản ánh chính đời sống hằng ngày với những câu chuyện gần gũi, giản dị đời thường Hiện nay ông đang giữ kỉ lục
về số lượng đầu sách cũng như số ấn bản cho mỗi lần xuất bản
Tiểu kết chương 1: Như vậy, ở Chương 1, chúng tôi đã tóm lược
cuộc đời của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, hành trình sáng tác của ông cũng như sơ lược về diện mạo văn học thiếu nhi Việt Nam hiện nay, khẳng định vị trí của Nguyễn Nhật Ánh trong dòng chảy của văn học
thiếu nhi đương đại
Trang 11Chương 2 NHỮNG ĐẶC SẮC VỀ MẶT NỘI DUNG
2.1 Xây dựng thế giới tuổi thơ trong trẻo và hấp dẫn
2.1.1 Một thế giới đảo ngược
Trong truyện của Nguyễn Nhật Ánh, trẻ em được làm những điều
mà chúng muốn, được “sai lầm” mà ít bị nhà văn phán xét Và vì thế trong thế giới tuổi thơ trong trẻo đó chúng được thiết lập lại trật tự thế giới theo ý mình
Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ là câu chuyện của những đứa trẻ
con lên tám cảm thấy bí bách với cuộc sống nhàm chán hằng ngày chỉ có ăn, ngủ và học Bốn đứa trẻ (nhân vật xưng tôi – cu Mùi, Hải
cò, Tũn và Tí sún) đã cố gắng vẫy vùng trong sự nhàm chán đó bằng cách riêng của chúng Đầu tiên là đóng vai bố mẹ ngược với những
gì bố mẹ chúng vẫn làm, đặt tên lại thế giới, sử dụng đồ vật với chức năng khác, mở phiền tòa xử tội bố mẹ, mở trang trại nuôi chó hoang.Tất cả những việc chúng làm đều đi ngược lại với logic của người lớn nhưng không phải là để chống đối mà chỉ đơn giản đó là những suy nghĩ hồn nhiên ngây thơ nhất Với trẻ em thế giới thật rộng lớn, có thật nhiều điều đáng để chúng tìm tòi, tại sao chúng bị khóa lại trong những mặc định của người lớn Vì thế trẻ em trong truyện của Nguyễn Nhật Ánh trước tiên được thiết lập lại một không gian cho mình, một không gian của mình dù có thể là đi ngược lại thế giới của người lớn
2.1.2 Một thế giới nhọc nhằn
Thế giới trẻ thơ của Nguyễn Nhật Ánh không tách rời hiện thực cuộc sống Ông không đưa chúng vào một thế giới lãng mạn mộng
mơ mà Nguyễn Nhật Ánh chỉ đơn giản là tái hiện lại đời sống của
biết bao đứa trẻ quanh mình Tí sún trong Cho tôi xin một vé đi tuổi
thơ là một đứa trẻ mồ côi mẹ Gia đình Thiều trong Tôi thấy hoa
Trang 12vàng trên cỏ xanh cũng có những lúc ăn cơm độn, thèm từng miếng
thịt đến mức mấy đứa nhỏ phải giả đang ăn thịt gà Gia đình con Mận bố bị bệnh, mẹ đi tù, nhà phải bán, con Mận phải đi ở nhờ Con Nhi bị tai nạn rồi bị bệnh, hai bố con phải sống xa lánh mọi người xung quanh Nguyễn Nhật Ánh thường lấy bối cảnh là những xóm lao động nghèo, những làng quê dân dã Cái thiếu thốn không đến mức thành ám ảnh đói khổ, thành bi kịch của cuộc sống nhưng cũng không phải không tác động ít nhiều đến bọn trẻ Nguyễn Nhật Ánh cũng không xoáy vào khoảng cách giàu nghèo hay những thiếu hụt
mà nhân vật phải chịu Trong thế giới của trẻ thơ đó cũng có cái đói, cái nghèo cũng có những thiệt thòi thiếu thốn về tình cảm
Cái khác của Nguyễn Nhật Ánh có lẽ là ông không bi lụy với những nỗi buồn, ông không xoáy sâu vào cái nghèo cái đói, ông không để tác phẩm của mình tang thương mang tới những cảm xúc tiêu cực Đó chính là chất riêng trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh Với ông dường như trẻ con thật giỏi chữa lành những vết thương
2.1.3 Một thế giới yêu thương
Thế giới của trẻ con thực ra rất đơn giản Chúng sống hồn hậu, yêu ghét rõ ràng, ít lừa dối chính mình và càng không lừa dối lẫn nhau Tình yêu thương của bọn trẻ trước tiên là dành cho những con
vật xung quanh chúng Thằng Tường (Tôi thấy hoa vàng trên cỏ
xanh) yêu một con cóc tía Bốn đứa: Mùi, Hải, Tủn, Tí trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ nuôi bầy chó hoang Trong Con chó nhỏ mang giỏ hoa hồng tình yêu thương của chị Ni, của gia đình chị Ni dành
cho bầy chó mới thật cảm động
Trẻ thơ trong các sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh có tình cảm gia đình và tình bạn luôn ấm áp và tươi đẹp Dẫu hình ảnh gia đình hiện lên có thể là thiếu thốn về vật chất, có thể là thiếu hụt về tình thần Dẫu ba mẹ có thể vẫn là quát mắng, đòn roi nhưng tất thảy đều ấm
