Xuất phát từ thực tế này, luận văn của chúng tôi chọn đề tài: “ Khảo sát lỗi sử dụng động từ tiếng Việt trên tư liệu môn Ngữ văn của học sinh trường trung học cơ sở Thạch Hòa, Thạch Thấ
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
- -
NGUYỄN KIỀU OANH
KHẢO SÁT LỖI SỬ DỤNG ĐỘNG TỪ TIẾNG VIỆT
(Trên tư liệu môn ngữ văn của học sinh trường THCS Thạch Hòa,
Trang 2LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào
Tác giả luận văn
Nguyễn Kiều Oanh
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Luận văn này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Đinh Kiều Châu Nhân đây, tôi xin bày tỏ biết ơn sâu sắc tới TS Đinh Kiều Châu- người thầy đã tận tình giúp đỡ để tôi hoàn thành luận văn này
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới tất cả các thầy,cô giáo, những người đã trực tiếp giúp tác giả nâng cao vốn kiến thức ngôn ngữ trong thời gian theo học chương trình thạc sĩ ngôn ngữ khóa 2013-2015 tại trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới bạn bè, đồng nghiệp, các em học sinh, những người đã động viên, giúp đỡ tác giả hoàn thành luận văn này
Tác giả luận văn
Nguyễn Kiều Oanh
Trang 4DANH MỤC BẢNG SỬ DỤNG TRONG LUẬN VĂN
DANH MỤC BIỂU ĐỒ SỬ DỤNG TRONG LUẬN VĂN
2.1 Tỉ lệ các nhóm lỗi sử dụng động từ 49
Trang 5MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Lịch sử vấn đề 2
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4
4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 5
5 Phương pháp nghiên cứu 5
6 Ý nghĩa của luận văn 6
7 Cấu trúc luận văn 6
NỘI DUNG 7
Chương 1: Một số vấn đề lý thuyết liên quan đến đề tài 7
1.1 Động từ và động từ trong tiếng Việt 7
1.1.1 Khái niệm động từ 7
1.1.2 Phân loại động từ 8
1.1.3 Vai trò của động từ trong giao tiếp 10
1.1.4 Một vài đặc trưng khác của động từ tiếng Việt 11
1.2 Một số vấn đề về “lỗi” ngôn ngữ 12
1.2.1 Khái niệm “lỗi” ngôn ngữ 12
1.2.2 Quan điểm về phân tích lỗi 14
1.2.3 Lỗi dùng từ trong tiếng Việt 16
1.2.4 Lỗi sử dụng động từ trong tiếng Việt 17
1.3 Một số vấn đề dạy- học từ ngữ trong nhà trường THCS hiện nay 18
1.3.1 Phân phối trong phân môn tiếng Việt 18
1.3.2 Nội dung dạy học từ ngữ 19
1.3.3 Phương pháp quan sát - phân tích ngôn ngữ 20
1.3.4 Vấn đề dạy- học động từ tiếng Việt 22
1.3.5 Những định hướng mới trong dạy học từ ngữ 23
Tiểu kết chương 1 25
Trang 6Chương 2: Khảo sát lỗi sử dụng động từ tiếng Việt 26
2.1 Một số nội dung liên quan đến khảo sát 26
2.1.1 Phạm vi khảo sát 26
2.1.2 Nội dung khảo sát 26
2.1.3 Phương thức khảo sát 27
2.2 Kết quả khảo sát 28
2.2.1 Sử dụng động từ sai về ngữ âm (chính tả) 29
2.2.3 Sử dụng động từ sai về quan hệ kết hợp 39
2.2.4 Sử dụng động từ sai về phong cách 45
2.2.5 Nhận xét về thực trạng “lỗi” sử dụng động từ 46
Tiểu kết chương 2 54
Chương 3: Bàn luận và đề xuất 55
3.1 Nguyên nhân 55
3.1.1 Nguyên nhân khách quan 55
3.1.2 Nguyên nhân chủ quan 60
3.2 Một số đề xuất để cải thiện thực trạng lỗi sử dụng động từ 65
3.2.1 Một số đề xuất nâng cao hiệu quả sử dụng động từ của học sinh 65
3.2.2 Một số bài tập củng cố về động từ và chữa lỗi sử dụng động từ của học sinh 75
Tiểu kết chương 3 89
KẾT LUẬN 90
TÀI LIỆU THAM KHẢO 93
PHỤ LỤC 98
Trang 7MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Dạy- học từ ngữ từ trước đến nay luôn được xác định là một nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục phổ thông đặc biệt là trong bộ môn Ngữ văn Vai trò của dạy học từ ngữ trong nhà trường được cụ thể hóa bằng những yêu cầu, mục tiêu và phương pháp cụ thể gắn liền với nội dung dạy học này Tuy nhiên, trên thực tế, hiệu quả dạy-học từ ngữ chưa đáp ứng được những yêu cầu đã đặt ra Xoay quanh việc dạy và học từ ngữ còn nhiều vấn đề tồn tại trong đó phải kể đến vấn đề về lỗi sử dụng từ ngữ của học sinh trong nhà trường
Vấn đề về lỗi và phương pháp chữa lỗi được không ít nhà ngôn ngữ- giáo dục quan tâm và được trình bày trong nhiều giáo trình, chuyên luận và bài viết Song, một thực tế vẫn tồn tại là lỗi sử dụng từ ngữ vẫn xuất hiện nhiều trong những bài viết của học sinh, đi liền với đó là sự hiểu biết và khả năng nhận diện cũng như vận dụng từ ngữ của học sinh còn chưa cao Thực tế này đòi hỏi những nghiên cứu mang tính thực tiễn, toàn diện và đồng bộ hơn nữa để đưa ra những giải pháp thiết thực giúp cải thiện thực trạng này
Trong hệ thống từ ngữ, xét trên phương diện từ loại, động từ là một trong những đơn vị từ loại cơ bản Động từ có vai trò quan trọng trong giao tiếp và dạy- học từ ngữ ở nhà trường phổ thông Tuy nhiên cũng giống như vấn đề từ ngữ nói chung, (đó là sự am hiểu và khả năng huy động, sử dụng từ ngữ của học sinh còn non kém dẫn đến hạn chế trong hiệu quả giao tiếp) , lỗi
sử dụng động từ của học sinh vẫn tồn tại và thể hiện trên nhiều phương diện khác nhau đặt ra yêu cầu cần khắc phục
Xuất phát từ thực tế này, luận văn của chúng tôi chọn đề tài: “ Khảo sát
lỗi sử dụng động từ tiếng Việt (trên tư liệu môn Ngữ văn của học sinh trường trung học cơ sở Thạch Hòa, Thạch Thất, Hà Nội)” với mong muốn tìm hiểu
cụ thể hơn thực trạng sử dụng từ ngữ của học sinh thông qua một nhóm từ
Trang 8ngữ là động từ Trên cơ sở những khảo sát cụ thể luận văn hi vọng có thể đưa
ra những giải pháp hướng đến cải thiện hiệu quả dạy- học từ ngữ
Trước tiên, phải kể đến những tài liệu khái quát về dạy học và thực
hành tiếng Việt ở trường phổ thông như “Tiếng Việt thực hành” của Lê A- Bùi Minh Toán- Nguyễn Đăng Ninh [1]; “Tiếng Việt thực hành” của Nguyễn
Minh Thuyết (chủ biên) [37] và một số tập bài giảng và tài liệu tương tự khác của tác giả Nguyễn Đăng Châu [53],… Trong những tài liệu này, các tác giả trình bày một cách khá bao quát về nội dung, phương pháp dạy học trên các phương diện khác nhau của tiếng Việt, gắn liền với các nội dung đó là các loại lỗi thường gặp và các dạng bài tập ứng dụng chữa lỗi cho học sinh Tuy nhiên, nội dung về lỗi và chữa lỗi trong những tài liệu này còn sơ lược
Bên cạnh đó cũng có nhiều nghiên cứu đi vào khảo sát lỗi ngôn ngữ của học sinh trên các phương diện cụ thể khác nhau của ngôn ngữ Về mặt
ngữ pháp, có thể kể đến cuốn “Mấy gợi ý về phân tích và sửa lỗi ngữ pháp
cho học sinh” của Nguyễn Minh Thuyết, “Lỗi ngữ pháp của học sinh, nguyên nhân và cách chữa” của Nguyễn Xuân Khoa” hay Hồ Lê- Lê Trung hoa với
“Sửa lỗi ngữ pháp” Về mặt chính tả, có thể kể đến nghiên cứu của Phan Ngọc với “Chữa lỗi chính tả cho học sinh Hà Nội” và “Mẹo giải nghĩa từ
tiếng Việt và chữa lỗi chính tả”- đưa ra các mẹo giải nghĩa của các từ Hán-
Trang 9Việt và chữa các lỗi chính tả liên quan đến từ Hán - Việt Hay Hoàng Phê trên
cơ sở tìm hiểu lỗi chính tả ở cả ba vùng Bắc-Trung- Nam đã biên soạn cuốn
“Chính tả tiếng Việt” dưới dạng một từ điển
Những tư liệu vừa nêu ở trên chính là những tư liệu bổ ích cho việc thực hiện đề tài luận văn của chúng tôi
2.2 Lịch sử nghiên cứu lỗi sử dụng từ ngữ trong dạy- học tiếng Việt
Ngoài những nghiên cứu về lỗi ngữ pháp và lỗi chính tả đã nêu ở phần trên thì cũng có một số nghiên cứu khác tiến hành khảo sát lỗi dùng từ Tiêu
biểu như “Lỗi từ vựng và cách khắc phục” của các tác giả Hồ Lê, Trần Thị
Ngọc Lang, Lê Đình Nghĩa[26] Ở đây, các tác giả đã phân lỗi về từ ngữ thành chín loại từ đó đưa ra cách khắc phục Tuy nhiên nghiên cứu này vẫn mang tính khái quát mà chưa đi sâu vào làm nổi bật những vấn đề cụ thể về lỗi sử dụng từ ngữ; một số nội dung vẫn bị trùng lặp và chưa đưa ra được giải pháp toàn diện cho những vấn đề các tác giả đã đặt ra
Trong cuốn “Từ điển lỗi dùng từ” do Hà Quang Năng chủ biên[28], tác
giả đã xác định năm dạng lỗi cơ bản như: dùng từ sai vỏ âm thanh, dùng từ sai
ý nghĩa, dùng lặp từ, dùng thừa từ và thiếu từ, dùng từ sai phong cách và sai
từ loại Từ đó, các tác giả đưa ra biện pháp khắc phục các loại lỗi đó Đây là tài liệu hữu ích cho học sinh trong việc mở rộng vốn từ và cho giáo viên trong việc rèn luyện từ ngữ cho học sinh
“Rèn luyện kỹ năng dùng từ và kỹ năng về chính tả” cũng được đề cập
đến trong cuốn “Tiếng Việt thực hành” của Nguyễn Minh Thuyết, Nguyễn
Văn Hiệp [37] Các tác giả đã khái quát thành ba loại lỗi dùng từ chính: lỗi thông thường về dùng từ trong văn bản, lỗi chính tả, lỗi về quy tắc viết hoa và quy tắc phiên âm tiếng nước ngoài Gắn liền với các loại lỗi đó là các bài tập khắc phục
“Tiếng Việt thực hành” của tác giả Lê A [1] cũng đưa ra các yêu cầu
với việc sử dụng từ ngữ trong văn bản Trên cơ sở đó, các tác giả chỉ ra các lỗi thường gặp với việc sử dụng từ ngữ và bài tập ứng dụng chữa lỗi Nhưng
Trang 10như đã nêu ở trên, do tính bao quát của tài liệu mà nội dung về lỗi sử dụng từ ngữ còn khá đơn giản và sơ lược
Sau này, vấn đề phân tích và chữa lỗi ngôn ngữ được nghiên cứu sâu hơn trên nhiều vấn đề và bình diện khác nhau trong các luận văn và luận án nhưng lại hầu như tập trung chủ yếu trong ứng dụng dạy- học tiếng Việt như một ngoại ngữ mà ít quan tâm đến vấn đề dạy- học bản ngữ
Kế thừa những nghiên cứu trên, luận văn tiếp tục triển khai nghiên cứu lỗi
về mặt từ ngữ trên một loại từ cụ thể hơn là động từ Trên cơ sở những khảo sát
cụ thể luận văn hướng tới đề xuất một số giải pháp giải quyết vấn đề
Động từ cùng với danh từ là những từ loại quan trọng của ngôn ngữ Tuy nhiên, những nghiên cứu về lỗi sử dụng động từ trong dạy và học tiếng Việt còn sơ lược và thường đặt trong những nghiên cứu về lỗi sử dụng từ ngữ nói chung Những nghiên cứu độc lập về lỗi sử dụng động từ tiếng Việt cũng như những nghiên cứu về lỗi của các nhóm từ ngữ cụ thể trong nhà trường phổ thông còn rất hiếm
Vì vậy, nghiên cứu lỗi sử dụng động từ tiếng Việt của học sinh phổ thông là một hướng tiếp cận mang tính cụ thể hơn nối tiếp những nghiên cứu trước đây về lỗi ngôn ngữ trong dạy học tiếng Việt ở nhà trường phổ thông Trên đây là những nét sơ lược nhất về lịch sử nghiên cứu lỗi ngôn ngữ trong dạy học tiếng Việt nói chung và lịch sử nghiên cứu lỗi sử dụng động từ nói riêng Những kết quả nghiên cứu của các tác giả trình bày ở trên là cơ sở
lý luận để chúng tôi thực hiện đề tài của mình
3 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn này là lỗi sử dụng động từ tiếng Việt của học sinh trung học cơ sở (THCS)
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Trang 11Luận văn tập trung nghiên cứu lỗi sử dụng động từ tiếng Việt trên cứ liệu môn Ngữ văn của học sinh trường THCS Thach Hòa (các cứ liệu cụ thể xin trình bày chi tiết ở chương 3)
4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
để giúp nâng cao hiệu quả dạy và học từ ngữ trong nhà trường
4.2 Nhiệm vụ nghiên cúu
- Góp phần làm rõ hơn cơ sở lý thuyết liên quan đến lỗi và việc giải quyết
các vấn đề lỗi của học sinh
- Thống kê, phân loại, miêu tả và phân tích các loại lỗi liên quan đến việc
sử dụng động từ của học sinh
- Bước đầu chỉ ra những nguyên nhân, đề xuất giải pháp sửa chữa và cách
khắc phục
5 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp thống kê, phân loại: thống kê số lượng các lỗi xuất hiện trong các bài viết của học sinh sau đó tiến hành phân loại thành các nhóm lỗi
trên những phương diện cụ thể
- Phương pháp phỏng vấn thực địa: phỏng vấn ngẫu nhiên một số đối tượng khảo sát và giáo viên ngữ văn trong trường, thông qua đó lý giải một số
hiện tượng liên quan
- Phương pháp miêu tả và phương pháp phân tích lỗi của ngôn ngữ học ứng dụng: trên cơ sở miêu tả các loại lỗi, tiến hành phân tích cụ thể theo từng nhóm lỗi để tìm ra những nguyên nhân mắc lỗi, từ đó đề ra giải pháp sửa lỗi
Trang 126 Ý nghĩa của luận văn
- Việc khảo sát, nghiên cứu và phân tích lỗi sử dụng động tiếng Việt của học sinh trường THCS Thạch Hòa góp phần làm rõ hơn thực trạng lỗi sử dụng
động từ nói riêng và sử dụng từ ngữ nói chung của học sinh THCS hiện nay
- Những kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ là tài liệu tham khảo giúp ích cho việc dạy và học nhóm từ loại này, từ đó hướng đến việc nâng cao hiệu
quả sử dụng động từ nói riêng và từ ngữ nói chung cho học sinh THCS
7 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn của chúng tôi bao gồm
ba chương:
- Chương 1: Một số vấn đề lý thuyết liên quan đến đề tài
- Chương 2: Khảo sát một số lỗi sử dụng động từ tiếng Việt
- Chương 3: Bàn luận và đề xuất
Trang 13NỘI DUNG Chương 1: Một số vấn đề lý thuyết liên quan đến đề tài
1.1 Động từ và động từ trong tiếng Việt
1.1.1 Khái niệm động từ
Động từ là một từ loại tương đối phức tạp trong hệ thống ngôn ngữ Chính vì thế, trong nghiên cứu từ loại tiếng Việt, vẫn còn nhiều quan niệm khác nhau về động từ Khái niệm động từ cũng được các nhà nghiên cứu định nghĩa theo nhiều cách khác nhau Nhưng về cơ bản khái niệm này được xác định trên ba phương diện : ý nghĩa ngữ pháp, khả năng kết hợp và chức vụ cú pháp
Trong sách giáo khoa “Ngữ văn 6” [5], động từ được định nghĩa là những từ chỉ hoạt động trạng thái của sự vật, thường kết hợp với những từ đã,
sẽ, đang, cũng, vẫn, hãy, chớ, đừng… để tạo thành cụm động từ Chức vụ
điển hình của động từ là vị ngữ [5;146]
Trong giáo trình “Ngữ pháp tiếng Việt” của Diệp Quang Ban, động từ được định nghĩa cụ thể hơn là “những từ biểu thị ý nghĩa khái quát về quá
trình” Ý nghĩa đó thể hiện trực tiếp đặc trưng vận động của thực thể, được
khái quát hóa trong mối liên hệ với vận động của thực thể trong thời gian và không gian Động từ thường có các phụ từ đi kèm để biểu thị ý nghĩa quan hệ
có tính tình thái giữa quá trình với cách thức và với các đặc trưng vận động của quá trình trong không gian và trong thời gian Động từ có khả năng đảm nhận nhiều chức vụ ngữ pháp trong câu trong đó chức năng quan trọng nhất là làm vị ngữ giúp nó đối lập với danh từ [3;103-104]
Đinh Văn Đức trong cuốn “Ngữ pháp tiếng Viêt: từ loại I &II”
[14;126-134] khi định nghĩa về động từ tiếng Việt, tác giả nhấn mạnh ý nghĩa vận động (ở bậc khái quát nhất) trong quan hệ với thực thể và thời gian của động từ Tác giả cũng đề cập đến khả năng kết hợp của động từ với sự thể hiện cụ thể của nó là cấu trúc đoản ngữ với ý nghĩa là một cấu trúc tình thái
Trang 14Trong giáo trình “Ngữ pháp tiếng Việt” (dành cho sinh viên các trường
cao đẳng sư phạm) [39] động từ được định nghĩa tương tự như trong sách
giáo khoa (SGK) lớp 6 nhưng được triển khai một cách sâu hơn và hệ thống hơn trên cả ba phương diện: ý nghĩa ngữ pháp, khả năng kết hợp và chức vụ
cú pháp
Để phù hợp và thuận tiện cho sự triển khai của đề tài, luận văn của
chúng tôi xin lấy định nghĩa trong giáo trình “Ngữ pháp tiếng Việt” [39] làm
cơ sở trong quá trình thực hiện đề tài của mình: động từ, về ý nghĩa ngữ pháp,
là những từ có ý nghĩa ngữ pháp khái quát là chỉ hoạt động, trạng thái Về khả năng kết hợp, chúng có khả năng kết hợp với các phó từ, đặc biệt là phó từ chỉ mệnh lệnh Về chức vụ ngữ pháp, nó có thể đảm nhận nhiều chức vụ ngữ pháp khác nhau trong đó chức năng điển hình của nó là làm vị ngữ [39;35]
1.1.2 Phân loại động từ
Việc phân loại động từ trong tiếng Việt từ trước đến nay luôn gây nhiều tranh cãi giữa các nhà nghiên cứu, chưa có một quan điểm thống nhất về việc phân loại động từ Ở đây, chúng tôi chỉ xin trình bày một số quan điểm tiêu biểu về phân loại động từ tiếng Việt
Trước hết, về cách phân loại đơn giản nhất được trình bày trong
chương trình phổ thông mà cụ thể là trong sách Ngữ văn 6 [5;146], động từ
tiếng Việt được chia ra làm 2 loại:
- Động từ tình thái (thường đòi hỏi các động từ khác đi kèm)
- Động từ chỉ hoạt động, trạng thái (không đòi hỏi động từ khác đi kèm)
+ Động từ chỉ hoạt động ( trả lời cho câu hỏi làm gì?)
+ Động từ chỉ trạng thái ( trả lời cho câu hỏi làm sao? Thế nào?)
Trong giáo trình “Ngữ pháp tiếng Việt” của Diệp Quang Ban- Hoàng
Trung Thông [3;104-114] thì động từ lại được phân chia dựa theo tiêu chí về tính độc lập hay không độc lập của động từ, bao gồm:
Trang 15Trong cuốn Ngữ pháp tiếng Việt của Đinh Văn Đức [14] tác giả không
đưa ra tiêu chí cũng như phân loại cụ thể mà tập trung làm rõ một số vấn đề tồn tại khi nhận diện và phân loại của một vài tiểu loại động từ cơ bản trong tiếng Việt: động từ nội động và động từ ngoại động; động từ tình thái - ngữ pháp; động từ chuyển động; động từ tổng hợp
Trong giáo trình Ngữ pháp tiếng Việt do Bùi Minh Toán chủ biên
[39;36-42], các tác giả đưa ra hai tiêu chí phân loại động từ: dựa vào khả năng dùng độc lập trong câu và theo sự chi phối của các thành tố đi sau Vì hai tiêu chí này đều có đặc điểm chung là đều căn cứ vào quan hệ giữa động từ với các thành tố phụ đi sau, nên các tác giả đã căn cứ vào cả hai tiêu chí này để phân chia động từ thành các loại như sau:
- Các động từ thường không dùng độc lập làm thành phần câu mà phải dùng với một từ hoặc cụm từ đi sau, gồm có:
+ Động từ tình thái;
+ Động từ chỉ sự biến hóa;
+ Động từ chỉ diễn tiến của hoạt động;
+ Động từ quan hệ;
