Phát huy giá trị đạo đức gia đình truyền thống việt nam trong xây dựng gia đình hiện đại ở tỉnh lâm đồng hiện nay tt

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ THANH HÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH HIỆN ĐẠI Ở TỈNH LÂM Đ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ THANH HÀ

PHÁT HUY GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH HIỆN ĐẠI Ở TỈNH LÂM ĐỒNG HIỆN NAY

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 03 01

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2017

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Phương Mai

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Học viện Khoa học Xã hội (477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân,

Hà Nội)

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Gia đình là tế bào của xã hội Nhưng xã hội không tạo thành từ

tổng số các cá nhân, mà phản ánh tổng thể các mối quan hệ của các

cá nhân đó với nhau Do đó gia đình là xã hội thu nhỏ với những con người có mối quan hệ mật thiết với nhau và là một tiểu hệ thống hết sức phức tạp bởi ở đó không chỉ có các mối quan hệ huyết thống Đó cũng là nền tảng văn hóa của xã hội mà con người có những trải nghiệm đầu tiên khi ứng xử với người khác

Hiện nay, những giá trị đạo đức truyền thống trong gia đình Việt Nam nói chung, trong các gia đình ở tỉnh Lâm Đồng nói riêng cũng

có những thay đổi nhất định Do sự biến đổi của tồn tại xã hội, trước hết là sự chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch, quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, một số yếu tố của đạo đức gia đình truyền thống đang trở nên bất cập Ngoài ra cũng do những điều kiện khách quan chi phối đời sống hiện thực của gia đình như sự thâm nhập của các loại hình văn hóa, tôn giáo, sự tác động của cơ chế, chính sách xã hội về giáo dục, các hình thức hoạt động đoàn thể, v.v., cũng làm cho đạo đức gia đình Việt Nam nói chung, ở tỉnh Lâm Đồng nói riêng có sự thay đổi rất nhiều

Theo triết lý “đến hiện đại từ truyền thống”, trên cơ sở kế thừa biện chứng và phát huy các giá trị đạo đức gia đình truyền thống trong sự nghiệp đổi mới và phát triển đất nước ta hiện nay, đồng thời,

xuất phát từ thực tế nêu trên, đề tài “Phát huy giá trị đạo đức gia

đình truyền thống Việt Nam trong việc xây dựng gia đình hiện đại

ở tỉnh Lâm Đồng hiện nay” được lựa chọn nghiên cứu

2 T nh h nh nghiên cứu của đề tài

Thứ nhất, những công trình đề cập đến quan niệm và những yếu

tố ảnh hưởng đến gia đình truyền thống, gia đình hiện đại của Việt Nam nói chung

Viện Xã hội học (1991), Những nghiên cứu xã hội học về gia đình Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội Tương Lai (1996, chủ biên), Những nghiên cứu xã hội học về gia đình Việt Nam, tập 2, Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội Vũ Khiêu, Đặng Nhứ, Lê Thị Quý (1995),

Nho giáo và gia đình, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội Đặng Vũ Cảnh Linh (chủ biên, 2010), Con người Việt Nam truyền thống những giá trị đối với sự phát triển, Nxb Lao động, Hà Nội

Thứ hai, những công trình đề cập đến đạo đức gia đình truyền thống

Hà Thị Bắc (2010), Phát huy vai trò gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình thời kỳ đổi mới và hội nhập hiện nay, Luận án

thạc sỹ triết học, Đại học quốc gia Hà Nội Nguyễn Thị Khoa (2002),

Đạo đức gia đình trong nền kinh tế thị trường, Tạp chí Triết học, số

4 Phạm Hồng Toàn (2013), Sự biến đổi của gia đình truyền thống Việt Nam, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 3 Nguyễn Thị Thọ (2007), T đạo hiếu truyền thống, nghĩ về đạo hiếu ngày nay, Tạp chí Triết học, (số 6) Hà Thị Yến (2014), Những biến đổi của đạo đức gia đình truyền thống trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay, Luận văn thạc sĩ triết học, Trường Đại

học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Nguyễn

Thị Thọ (2011), Xây dựng đạo đức gia đình ở nước ta hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

Thứ ba, những công trình đề cập đến đạo đức gia đình ở tỉnh Lâm Đồng

Trong bối cảnh xã hội có những thay đổi, hình thức của gia đình cũng có những thay đổi theo, trong đó, đạo đức gia đình cũng là yếu

tố cần được xem xét Tuy nhiên, liên quan đến đạo đức gia đình ở tỉnh Lâm Đồng, hiện vẫn chưa có một công trình nghiên cứu khoa học nào Đây là một khoảng trống cần được bổ sung

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận văn: Nghiên cứu và làm rõ những vấn đề lý

luận, thực tiễn về giá trị đạo đức gia đình truyền thống ở tỉnh Lâm Đồng Qua đó đề xuất một số giải pháp phát huy giá trị đạo đức gia đình truyền thống của tỉnh Lâm Đồng trong gia đoạn hiện nay

Nhiệm vụ của luận văn

Thứ nhất, trình bày và phân tích một số giá trị cơ bản của đạo đức gia đình truyền thống

Thứ hai, thực trạng phát huy giá trị đạo đức gia đình truyền thống Việt Nam ở tỉnh Lâm Đồng

Thứ ba, đề xuất một số phương hướng và giải pháp nhằm phát huy giá trị đạo đức gia đình truyền thống ở tỉnh Lâm Đồng hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn: nghiên cứu các giá trị đạo

đức gia đình truyền thống ở tỉnh Lâm Đồng hiện nay

Phạm vi nghiên cứu của luận văn: nghiên cứu các giá trị đạo đức

gia đình truyền thống ở tỉnh Lâm Đồng hiện nay (từ 2010 cho đến nay)

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận: dựa trên các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về gia đình và xây dựng gia đình Việt Nam

Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phương pháp lôgíc-lịch sử, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, diễn dịch, quy nạp, điều tra thống kê,…

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

- Luận văn làm sáng tỏ vấn đề phát huy giá trị đạo đức gia đình

truyền thống trong việc xây dựng gia đình hiện đại

- Luận văn là nguồn tài liệu cho việc nghiên cứu đạo đức gia đình

truyền thống trong việc xây dựng gia đình hiện đại ở tỉnh Lâm Đồng nói riêng và xây dựng gia đình hiện đại ở Việt Nam hiện nay

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tại liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 2 chương, 5 tiết

Chương 1: Những nội dung cơ bản của đạo đức gia đình truyền thống Việt Nam

Chương 2: Phát huy đạo đức gia đình truyền thống Việt Nam trong xây dựng gia đình hiện đại ở tỉnh Lâm Đồng - Thực trạng, phương hướng, giải pháp

Chương 1 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH

TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM 1.1 Một số quan niệm về “gia đình,” “đạo đức gia đình”

1.1.1 Một số quan niệm về “ gia đình”, “gia đình truyền thống”,

“gia đình hiện đại”

Khái niệm “gia đình” có từ lâu và có những thay đổi cùng với sự biến đổi và vận động không ngừng của lịch sử Mỗi giai đoạn lịch sử

có những quan niệm khác nhau về gia đình

Thứ nhất, theo quan điểm của Nho giáo

Theo quan điểm của Nho giáo, gia đình là yếu tố nền tảng của xã hội, ảnh hưởng đặc biệt đến đời sống, đạo đức và sự ổn định của một

xã hội Đồng thời, đây cũng là nơi tu dưỡng và rèn luyện bản thân mỗi con người trước khi bước vào đời, tức là tham gia vào các hoạt động xã hội với những mối liên hệ, quan hệ rộng hơn

Theo quan điểm của Khổng Tử, các mối quan hệ giữa con người với con người như cha mẹ - con cái, chồng - vợ, anh - em là mối quan hệ cơ bản và tự nhiên của con người Đây là những mối quan hệ

cơ bản của gia đình, và mở rộng ra, đó chính là mối quan hệ của con người trong xã hội

Nho giáo cũng cho rằng, trong mối quan hệ của con người có

“tam cương” và “ngũ thường” Trong “tam cương”, mối quan hệ gia đình được thể hiện trong hai cương, đó là quan hệ cha con - chồng

vợ Còn trong “ngũ thường”, mối quan hệ của con người trong gia đình có ba gồm cha - con, chồng - vợ và anh - em

Đồng thời, trong nội dung đạo đức của con người, Khổng Tử đề cao nội dung hiếu với cha mẹ, trung với vua Điều này có thể hiểu, ông

đề cập đến gia đình như là điểm xuất phát đầu tiên, là gốc của xã hội

Thứ hai, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin

Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức” (1845 - 1846), “gia đình” được khẳng định là kết quả của các mối quan hệ của con người trong quá

trình phát triển lịch sử của nhân loại Đến tác phẩm “Nguồn gốc của

gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” (1844), Ph.Ănghen chỉ

rõ vai trò tế bào xã hội của gia đình, mối quan hệ không thể tách rời

giữa gia đình và xã hội

C.Mác và Ph.Ănghen không những đề cập đến chức năng tái sản xuất con người mà còn đề cập đến vai trò kinh tế trong gia đình, đòn bẩy thúc đẩy xã hội phát triển Với tư cách là một nhóm xã hội, một cộng đồng xã hội, gia đình luôn chịu ảnh hưởng và cũng mang tính quyết định đến đời sống sản xuất vật chất xã hội.Với tư cách là một đơn vị cộng đồng xã hội, điều quan trọng nhất trong gia đình là nhân

tố nhận thức chủ quan liên kết các thành viên của nó với nhau

Theo Ph.Ăngghen, hôn nhân và cuộc sống gia đình muốn bền vững phải dựa trên nền tảng của tình thương yêu

Như vậy, khái niệm “gia đình” được thể hiện ở hai nội dung cơ bản Thứ nhất, gia đình ra đời và tồn tại cùng với sự phát triển của xã hội loài người, cùng với quá trình tái tạo ra chính bản thân con người Thứ hai, quan hệ gia đình gồm hai mối quan hệ chính là quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống Hay nói một cách khác đó chính là mối quan hệ giữa chồng và vợ, giữa cha mẹ và con cái, giữa anh chị em với nhau

Thứ ba, theo quan điểm của Đảng và Nhà nước ta

Văn kiện Đại hội VI của Đảng khẳng định: “Gia đình là tế bào của

xã hội, có vai trò rất quan trọng trong sự nghiệp xây dựng chế độ mới, nền kinh tế mới, con người mới”[8, tr 95-96]

Điều này tiếp tục được khẳng định trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991): “Gia đình là

tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng cả đời người, là môi trường quan trọng giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách Các chính sách của Nhà nước phải chú ý tới xây dựng gia đình no ấm, hòa thuận, tiến bộ Nâng cao ý thức về nghĩa vụ gia đình đối với mọi lớp người”

Sau 20 năm thực hiện Cương lĩnh đó, tinh thần này được tiếp tục khẳng định trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá

độ lên chủ nghĩa xã hội được bổ sung năm 2011: “Xây dựng gia

đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, thật sự là tế bào lành mạnh của xã hội, là môi trường quan trọng, trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách”

Nhà nước đã ban hành Luật hôn nhân và gia đình với 133 điều

Trong đó, điều 3 khẳng định: “Gia đình là tập hợp những người gắn

bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau”

Ngoài ba cách tiếp cận trên đây, còn có các công trình nghiên cứu khoa học và các tác phẩm về gia đình dưới nhiều góc độ khác nhau: triết học, sử học …

Cùng với sự thăng trầm và biến đổi của lịch sử, quan niệm gia

đình cũng có sự thay đổi từ gia đình truyền thống Việt Nam đến gia đình hiện đại

Gia đình truyền thống Việt Nam là kiểu mẫu gia đình được hình thành từ thời kỳ dựng nước của dân tộc Đồng thời, gia đình Việt Nam truyền thống có những đặc riêng cơ bản mà không một mô hình

kiểu mẫu gia đình truyền thống nào lập lại được

Thứ nhất, trong gia đình truyền thống Việt Nam lễ giáo và đạo đức

Cùng với sự thay đổi mô hình kinh tế kinh tế, xã hội Việt Nam có

một sự thay đổi lớn lao chưa từng có Từ mô hình gia đình truyền thống đã chuyển sang mô hình gia đình hiện đại

Gia đình hiện đại là kiểu gia đình gồm có cha mẹ và con cái (hay

còn gọi là gia đình hạt nhân), là mô hình thu nhỏ Mối liên kết của các thành viên trong gia đình không còn chặt chẽ

Quan niệm về đạo đức gia đình

Đạo đức gia đình là một trong những nền tảng cơ bản của con người Việt Nam Do đó, đạo đức gia đình Việt Nam thường được định hình trong phong tục, tập quán, là cái được đúc kết từ hàng thế

kỷ và có sức trường tồn lâu bền

Thứ nhất, theo quan điểm của Nho giáo

Một trong những nội dung quan trọng của học thuyết Nho giáo là

“đạo đức gia đình” Nó tác động to lớn trong việc duy trì, giữ gìn nề

nếp và tôn ti trong gia đình, dòng họ đồng thời tạo nên sự ổn định của

xã hội trong suốt chiều dài lịch sử kể từ khi nó bắt đầu xuất hiện

Ngoài những vấn đề nhận thức về quan hệ xã hội, lễ nghi, vai trò cá

nhân Khổng Tử đặc biệt đề cao vai trò của gia đình, đồng thời ông

hướng đến việc điều chỉnh gia đình bằng “đạo đức”

Trong hôn nhân, Nho giáo đề cao tình nghĩa vợ chồng, người vợ phải thực hiện “Tam tòng, tứ đức” Để có được gia đình hạnh phúc, bản thân

các thành viên phải thực hiện các chuẩn mực “đạo đức gia đình”

Thứ hai, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin

Trong Lời tựa viết cho Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị (1858), C.Mác viết: “Phương thức sản xuất đời sống vật

chất quyết định quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung Không phải ý thức của con người quyết định sự tồn tại của họ; trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ”

Ph.Ănghen cũng cho rằng: “Xét cho đến cùng, mọi học thuyết về đạo đức đã có từ trước đến nay đều là sản phẩm của tình hình kinh tế của xã hội lúc bấy giờ” Như vậy, tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội Các hình thái ý thức xã hội khác nhau sẽ phản ánh tồn tại xã hội cũng như tác động riêng biệt khác nhau Đạo đức là một hình thái ý thức và cũng như các quan điểm khác đều thay đổi cùng với sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng Sự hình thành và phát triển của đạo đức suy đến cùng là do sự phát triển của phương thức sản xuất

Thứ ba, theo quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, Đảng ta coi gia đình không chỉ

là nơi sản sinh ra con người mà bên cạnh đó nó còn là ngôi trường,

có trách nhiệm trực tiếp giáo dục con người về đạo đức, lối sống, nếp sống Không chỉ thế, gia đình còn là nơi lưu trữ, sàng lọc và lưu truyền các giá trị của truyền thống cho việc sản sinh, xây dựng, giáo dục, rèn luyện và phát triển con người Đại hội X đã khẳng định

“Phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam, thích ứng với những đòi hỏi của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa”

Như vậy, “gia đình” là một nhóm nhỏ xã hội với thiết chế xã hội đặc thù Do vậy, nó cũng cần có những quy tắc, chuẩn mực riêng để điều chỉnh các quan hệ và các hành vi trong gia đình Đồng thời,

những quy tắc, chuẩn mực này phải phù hợp với xã hội mà bản thân những yếu tố này được nảy sinh

Như vậy, “gia đình” là một nhóm nhỏ xã hội với thiết chế xã hội đặc thù Do vậy, nó cũng cần có những quy tắc, chuẩn mực riêng để điều chỉnh các quan hệ và các hành vi trong gia đình Đồng thời, những quy tắc, chuẩn mực này phải phù hợp với xã hội mà bản thân những yếu tố này được nảy sinh

“Đạo đức gia đình chính là tổng thể những nguyên tắc, những

chuẩn mực đạo đức nhằm đảm bảo sự ổn định và phát triển của gia đình phù hợp với yêu cầu của xã hội”

1.2 Những điều kiện h nh thành nên dạo đức gia đ nh truyền thống Việt nam

1.2.1 Điều kiện kinh tế -xã hội

Thứ nhất, nền sản xuất nông nghiệp theo đặc trưng của nền văn minh lúa nước. Nền sản xuất đó về cơ bản phụ thuộc vào điều kiện

tự nhiên, đòi hỏi nhiều sức lao động Bên cạnh đó, do điều kiện tự nhiên của Việt Nam hết sức khắc nghiệt, hạn hạn và lũ lụt thường xuyên xảy ra, vấn đề thủy lợi giữ vị trí quan trọng và quyết định đến kết quả lao động mà điều này không thể chỉ do một người thực hiện được

Thứ hai, xuất phát t việc phát triển nền nông nghiệp lúa nước, mối quan hệ giữa nước - làng - nhà là bền chặt Nước có thể bị xâm

lược, nhưng làng và nhà là đơn vị không thể bị mất, đồng thời, làng - nhà trở thành cơ sở để bảo vệ và xây dựng nước

Thứ ba, trong lịch sử, xã hội Việt Nam có phân hóa một cách sâu sắc Trong lịch sử nước ta cũng như trên thế giới, cơ sở hình thành

gia đình dựa trên hôn nhân giữa đàn ông và đàn bà

1.2.2 Điều kiện lịch sử, văn hoá tư tưởng

Xét về mặt lịch sử, Việt Nam là một đất nước có bề dày lịch sử lâu đời với truyền thống chống giặc ngoại xâm

Thứ hai, xét về mặt tư tưởng, văn hóa, ngoài nền văn hóa bản địa,

Việt Nam còn tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại, nhiều nhất là văn hóa phương Đông với Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo

Sau nhiều thời gian thăng trầm, được sự giúp sức của hệ thống cầm quyền, Nho giáo từng bước được giai cấp thống trị Việt Nam đề cao và tiếp nhận Bên cạnh những yếu tố tiêu cực như trọng nam khinh nữ, gia trưởng, bảo thủ, trọng nghĩa khinh tài, học thuyết này vẫn có những yếu tố nhân bản tích cực như lòng thương người, quý trọng người già, đề cao triết lý nhân sinh, tu tâm dưỡng tính, đề cao văn hóa lễ nghĩa, khuyến khích việc học hành,…

Đạo giáo cũng là học thuyết chính trị - xã hội do Lão Tử sáng

lập Đây là học thuyết đề cao tình yêu thiên nhiên, kêu gọi con người tuân thủ các quy luật tự nhiên và không làm tổn hại đến tự nhiên để tránh các hậu quả tác động tiêu cực tới đời sống xã hội Ngoài những mặt hạn chế như bùa chú ma thuật, trong học thuyết này cũng có những mặt tích cực phản ánh khát vọng trường sinh bất lão của con người

Phật giáo vào Việt Nam rất sớm và có ảnh hưởng sâu sắc đến đời

sống tinh thần của người dân Với tư tưởng từ, bi, hỷ, xả, thương người như thể thương thân, yêu lao động, cuộc sống gắn bó với thiên nhiên, các giáo lý Phật giáo ăn sâu vào trong tâm hồn người Việt Nam Phật giáo hướng con người tới nhận thức thuyết nhân quả, rằng

ở hiền thì gặp lành; nhân nào quả nấy, v.v., từ đó, con người tự ý thức, tự điều chỉnh hành vi của mình