Chính quyền địa phương trong hệ thống chính trị cơ sở từ thực tiễn tỉnh thanh hóa tt

Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Đảng ta đã khẳng định phải: “Phân công, phân cấp, nâng cao tính chủ động của chính quyền địa phương, kết hợp chặt chẽ quản lý ngành và quản lý

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại:

Học viện Khoa học Xã hội

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS TRỊNH THỊ XUYẾN

Phản biện 1: PGS.TSKH PHAN XUÂN SƠN

Phản biện 2: GS.TS DƯƠNG XUÂN NGỌC

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học Viện Khoa học Xã hội vào lúc: giờ, ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Thư viên Học viện Khoa học Xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chính quyền cơ sở là nơi gần dân nhất, trực tiếp giải quyết các công việc cụ thể của dân, là nơi gắn bó giữa chính quyền với người dân Chính quyền địa phương gồm có ba cấp: chính quyền cấp tỉnh, chính quyền cấp huyện và chính quyền cấp

xã Chính quyền cấp xã gồm có ba loại: xã, phường, thị trấn Chính quyền xã gồm có: Hội đồng nhân dân xã và Ủy ban nhân dân xã HĐND xã là cơ quan đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân ở xã, do nhân dân cấp bầu ra, chịu trách nhiệm trước nhân dân xã và cơ quan nhà nước cấp trên UBND xã do HĐND xã bầu ra, là cơ quan chấp hành của HĐND,

là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước HĐND xã và cơ quan nhà nước cấp trên Thực tiễn cho thấy ở đâu chính quyền xã hoạt động có hiệu quả thì ở đó mọi chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước được chấp hành nghiêm chỉnh, ở đâu chính quyền cấp xã kém thì ở đó đời sống kinh tế, chính trị, văn hoá của nhân dân gặp nhiều khó khăn, trật

tự an ninh không được đảm bảo, quyền làm chủ của nhân dân không được phát huy

Cấp xã vừa là cấp cuối cùng trong quản lý xét theo cấp

độ của HTCT, nhưng nó là cấp đầu tiên và trực tiếp nhất, là nền tảng xây dựng chế độ dân chủ của toàn bộ HTCT của nước ta Vì cấp xã là nơi diễn ra mọi hoạt động và cuộc sống của nhân dân, nơi chính quyền gần dân nhất Nơi tổ chức và triển khai thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Mọi đường lối, chủ trương có được thực hiện tốt hay không phụ

thuộc vào chất lượng hoạt động của HTCT cơ sở, mà nhất là phụ thuộc vào phẩm chất, năng lực, trình độ của đội ngũ cán bộ chủ chốt, cán bộ đảng viên trong các tổ chức đảng, chính quyền và các đoàn thể nhân dân ở cơ sở Chất lượng, hiệu quả hoạt động của HTCT ở cơ sở có ảnh hưởng rất lớn đến tình cảm, thái độ, niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, quản lý điều hành của Nhà nước Những phản ứng bất bình của người dân, tình trạng khiếu kiệnkéo dài, đông nguời vượt cấp trong thời gian gần đây ở một số địa phương gây nênnhững điểm nóng chính trị phức tạp và các điểm nóng này nếu không xử lý sẽ cósức lan tỏa làm mất ổn định chính trị và có thể dẫn đến mất chế độ

Với tư cách là trung tâm của hệ thống chính trị ở cơ sở, trong suốt quá trình phát triển chính quyền cơ sở luôn được xây dựng, đổi mới và đã từng bước trưởng thành, hoàn thiện đóng góp một vai trò hết sức quan trọng trong tổ chức bộ máy nhà nước, góp phần đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân Tuy nhiên trong thực tiễn tổ chức và hoạt động của chính quyền cơ sở hiện nay do nhiều nguyên nhân vẫn còn những tồn tại nhất định, thực chất chưa tương xứng với vị trí, vai trò của nó trong hệ thống quyền lực nhà nước cũng như với nhiệm vụ mà nhân dân giao phó Nhiều nơi hoạt động của HĐND chỉ mang tính hình thức, tính đại diện và khả năng thay mặt nhân dân quyết định các vấn

đề quan trọng ở địa phương thấp, dẫn đến việc vi phạm quyền làm chủ của nhân dân, cản trở quá trình dân chủ hoá đời sống xã hội Vì vậy việc đổi mới tổ chức và hoạt động của HĐND hiện nay đang được đặt ra hết sức găy gắt

Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Đảng ta đã

khẳng định phải: “Phân công, phân cấp, nâng cao tính chủ động

của chính quyền địa phương, kết hợp chặt chẽ quản lý ngành và quản lý lãnh thổ; thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ;

tổ chức hợp lý HĐND; kiện toàn các cơ quan chuyên môn của UBND và bộ máy chính quyền cấp xã, phường, thị trấn”

Tại Hội nghị Trung ương 5 khoá IX, Đảng ta đã ra nghị

quyết về “Đổi mới và nâng cao chất lượng hệ thống chính trị ở

cơ sở cấp xã, phường, thị trấn”, Nghị quyết khẳng định vai trò

quan trọng của hệ thống chính trị ở cơ sở trong việc tổ chức và vận động nhân dân thực hiện đường lối chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, huy động mọi khả năng phát triển kinh

tế - xã hội, phát huy quyền làm chủ của nhân dân Nghị quyết cũng xác định những điểm căn bản, cần thiết nhất về quan điểm, phương hướng và giải pháp để đổi mới nâng cao chất lượng hệ thống chính trị ở cơ sở

Trong Báo cáo chính trị của BCH TW Đảng khoá IX

trình Đại hội X của Đảng cũng nhấn mạnh: “nâng cao chất lượng

hoạt động của HĐND và UBND trong việc quyết định và ban hành những chính sách trong phạm vi được phân cấp” nhằm xây

dựng và kiện toàn nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đảm bảo nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước đều thuộc về nhân dân

Trên tinh thần đó chính quyền địa phương xã tỉnh Thanh Hóa nhìn chung đã thực hiện tốt đường lối, chính sách đổi mới của Đảng và Nhà nước, trong những năm gần đây, bộ máy chính quyền cấp cơ sở ở Thanh Hóa liên tục được đổi mới, tổ chức lại nhiều lần cho phù hợp với sự thay đổi của Hiến pháp, Luật tổ

chức HĐND và UBND và các văn bản pháp luật khác của Nhà nước, đội ngũ cán bộ chính quyền địa phương ở cơ sở đã có những chuyển biến kịp thời, bước đầu đáp ứng được yêu cầu của quá trình đổi mới; trong thực thi nhiệm vụ đã năng động sáng tạo hơn; tư tưởng bao cấp, tác phong thụ động từng bước được khắc phục, từ đó tạo ra sức làm việc mới, đóng vai trò tích cực trong cải cách hành chính của tỉnh nói chung Trong đó đáng kể là những tiến bộ về tinh thần, thái độ phục vụ nhân dân, các thủ tục hành chính, đặc biệt thực thi nhiệm vụ đã dần dần dựa trên cơ sở pháp luật Tình trạng chủ quan tuỳ tiện cửa quyền đã giảm Đội ngũ cán bộ xã ở tỉnh Thanh Hóa đã được nâng cao một bước rõ rệt về nhận thức, trình độ học vấn, chuyên môn nghiệp vụ và năng lực quản lý Cán bộ chính quyền xã điều hành công việc nhanh nhạy, có hiệu quả hơn trước; làm việc nhiệt tình, tận tụy,

có ý thức trách nhiệm với công việc được giao Tuy được nâng cao một bước rõ rệt về nhận thức và trình độ, nhưng năng lực và nghiệp vụ của đội ngũ cán bộ chính quyền xã còn có mặt chưa đáp ứng được yêu cầu của cơ chế mới, yêu cầu của cải cách hành chính, yêu cầu của sự phát triển toàn tỉnh và đất nước Do đó còn nhiều lúng túng và sơ hở trong quản lý, nhất là quản lý nhà nước Trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội vẫn còn không ít cán bộ chính quyền xử lý giải quyết công việc theo ý muốn chủ quan, còn tâm

lý nể nang Cũng còn có những cán bộ mắc sai phạm trong công tác quản lý phải chịu kỷ luật

Từ những lý do trên tôi quyết định lựa chọn đề tài

“Chính quyền địa phương trong hệ thống chính trị cơ sở từ

thực tiễn tỉnh Thanh Hóa” làm luận văn tốt nghiệp Cao học

ngành chính trị học

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Chính quyền địa phương trong HTCT cơ sở là đối tượng nghiên cứu của nhiều nhiều môn khoa học xã hội như Luật học,

Lý luận và lịch sử của nhà nước và pháp luật, Hành chính học, Chính trị học…Ở Việt Nam hiện nay có nhiều công trình nghiên cứu đã được công bố, cụ thể:

Thứ nhất, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ:

Đề tài “Tiếp tục xây dựng chính quyền cấp xã ở Đồng

bằng Sông Hồng nước ta hiện nay” của tác giả Quách Sĩ Hùng

làm chủ nhiệm, được công bố năm 2004 Tác giả đã trình bày vị trí, vai trò của các cơ quan nhà nước ở địa phương và vị trí, vai trò của chính quyền cơ sở; khái niệm, đặc điểm của chính quyền địa phương và đặc điểm của chính quyền cấp xã ở Đồng bằng Sông Hồng Mối quan hệ giữa HĐND và UBND; đổi mới tổ chức

và hoạt động của Thường trực HĐND và nâng cao vai trò quản

lý của UBND đối với các lĩnh vực trên địa bàn xã

Đề tài “Cơ sở khoa học áp dụng mô hình tự quản ở chính

quyền xã” của tác giả Trần Thị Minh Châu làm chủ nhiệm, công

bố năm 2016 Đề tài nhằm làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản

về tổ chức chính quyền tự quản; phân tích quy định của Hiến pháp và các văn bản quy phạm pháp luật về chính quyền địa phương, trong đó có chính quyền cấp xã qua các thời kỳ lịch sử; phân tích những quy định của pháp luật hiện hành về chính quyền cấp xã, có những đánh giá cụ thể Mặt khác, tác giả cũng

hệ thống hóa kinh nghiệm tổ chức chính quyền tự quản ở một số

quốc gia trên thế giới, từ kết quả nghiên cứu này, nhóm nghiên cứu đã đề xuất mô hình tự quản của chính quyền xã ở nước ta hiện nay

Thứ hai, sách chuyên khảo:

Giáo sư Hoàng Chí Bảo (Chủ biên), Hệ thống chính trị ở

cơ sở nông thôn nước ta hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội, 2004 Ở đây các tác giả đã đề cập đến việc thay đổi cơ cấu HĐND, UBND

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hoàng Công, Hệ thống chính trị

cơ sở - Đặc điểm, xu hướng và giải pháp, Nxb Chính trị Quốc

gia, Hà Nội, 2002 Trong cuốn sách tác giả bàn về hệ thống chính trị ở cơ sở, trong đó có đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện HĐND, UBND cấp xã cho phù hợp với quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền và việc thi hành quyền làm chủ của nhân dân

Thạc sĩ Dương Bạch Long (2011), “Chính quyền cấp xã

và việc tổ chức điều hành hoạt động của UBND cấp xã”, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội Tác giả trình bày khái niệm chính quyền cấp xã, đặc điểm của chính quyền cấp xã, cách thức tổ chức và điều hành của UBND cấp xã đối với cách lĩnh vực của đời sống xã hội trên địa bàn xã theo Luật Tổ chức HĐND và UBND năm 2003

Thứ ba, luận án, luận văn:

Luận án “Hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động

của chính quyền cấp xã ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Đàm

Bích Hiên được công bố năm 2008 Trong luận văn, tác giả đã nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của pháp luật về tổ chức và hoạt động của chính quyền cấp xã từ đó đề xuất giải pháp hoàn

thiện về tổ chức và hoạt động của chính quyền cấp xã trong giai đoạn hiện nay

Luận án “Đổi mới nhằm nâng cao chất lượng chính

quyền cơ sở ở nước ta hiện nay” của tác giả Nguyễn Ngọc Thanh

được công bố năm 2013 Trong luận văn, tác giả đã tiến hành nghiên cứu lý luận, đánh giá thực trạng và đề xuất quan điểm cùng những giải pháp thực hiện đổi mới nhằm nâng cao chất lượng của chính quyền cơ sở

Thứ tư, bài báo khoa học:

Ths Nguyễn Hoàng Anh (2003), “Tổ chức và hoạt động

của HĐND cấp cấp xã trong giai đoạn hiện nay”, Tạp chí Dân

chủ và Pháp luật, số 5/2003 Tác giả đã khái quát thực trạng hoạt

động của HĐND cấp cấp xã thời gian qua, nguyên nhân và đưa

ra một số đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của HĐND cấp xã

Bùi Xuân Đức (2003), “Bàn về tổ chức của HĐND trong

điều kiện cải cách bộ máy nhà nước hiện nay”, Tạp chí Nhà nước

và Pháp luật, số 12/2003 Tác giả đã phân tích những ưu và mặt

hạn chế về tổ chức của HĐND và đưa ra những quan điểm về thay đổi tổ chức trong điều kiện cải cách bộ máy để phù hợp hơn với chức năng, nhiệm vụ của HĐND, Thường trực HĐND và từng Ban của HĐND

Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồi (2004), “HĐND và UBND ở

nước ta hiện nay”, Tạp chí Luật học, số 1/2004 Tác giả nêu khái

quát về cách thức tổ chức, những vấn đề tồn tại trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của HĐND và UBND và những nhóm giải pháp để nâng cao vai trò quản lý của HĐND và UBND

Thạc sỹ Nguyễn Quốc Tuấn (2004), “Một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của HĐND và UBND các cấp”, Tạp

chí Tổ chức nhà nước, số 4/2004 Tác giả phân tích những kết

quả đạt được và hạn chế của HĐND và UBND các cấp, đề xuất các nhóm giải pháp để nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng, nhiệm vụ của HĐND và UBND các cấp

Các công trình nghiên cứu trên chủ yếu nghiên cứu và tổ chức, hoạt động của HĐND và UBND các cấp và đặc biệt là ở cấp cơ sở và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý của HĐND và UBND Tuy nhiên, dưới góc độ tiếp cận về tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương trong hệ thống chính trị

cơ sở, nhất là nghiên cứu ở tỉnh Thanh Hóa hiện nay thì chưa có công trình nghiên cứu

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn khảo sát thực trạng hoạt động của chính quyền xã ở tỉnh Thanh Hóa, luận văn là đề xuất các giải pháp nhằm đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ở tỉnh Thanh Hóa hiện nay

Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu trên, luận văn có những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

Thứ nhất, hệ thống và phân tích cơ sở lý luận về chính

quyền địa phương, chính quyền xã trong hệ thống chính trị cơ sở;

Thứ hai, phân tích, đánh giá thực trạng tổ chức và hoạt

động của chính quyền địa phương trong hệ thống chính trị cơ sở hiện nay, từ thực tế khảo sát ở tỉnh Thanh Hóa;

Thứ ba, luận chứng những giải pháp nhằm đổi mới tổ

chức và hoạt động của chính quyền địa phương trong hệ thống chính trị cơ sở ở tỉnh Thanh Hóa hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là nghiên cứu về tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương, đặt nó trong mối quan hệ với hệ thống chính trị cơ sở ở tỉnh Thanh Hóa hiện nay

- Phạm vi nghiên cứu của luận văn gồm những giới hạn

cụ thể sau:

Thứ nhất, Do điều kiện về thời gian và đối tượng nghiên

cứu quá rộng và phức tạp, luận văn chỉ tập trung nghiên cứu

chính quyền xã trong hệ thống chính trị cấp cơ sở của các

huyện thuộc tỉnh Thanh Hóa

Thứ hai, thời gian nghiên cứu của luận văn từ năm 2010

đến năm 2016

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận: Luận văn được nghiên cứu dựa trên

cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

về quyền lực Nhà nước và quyền làm chủ của Nhân dân; các tư tưởng, quan điểm mang tính nguyên tắc của Đảng và Nhà nước

về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước

Phương pháp nghiên cứu của luận văn:

Thứ nhất, phương pháp luận:

Luận văn được nghiên cứu dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin;

Thứ hai, luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu chủ

đạo gồm có: Logic - lịch sử, phân tích - tổng hợp và quy nạp - diễn dịch; Ngoài ra, sử dụng phương pháp thống kê, so sánh

Thứ ba, phương pháp thu thập và xử lý thông tin: luận

văn sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Thông qua việc phân tích, đánh giá thực trạng tổ chức

và hoạt động của HĐND, UBND xã (từ thực tế tỉnh Thanh Hóa) tác giả đề xuất những giải pháp nhằm đổi mới tổ chức và hoạt động của HĐND, UBND xã, đáp ứng yêu cầu hoàn thiện hệ thống chính trị cơ sở ở nước ta hiện nay

- Luận văn sẽ góp phần nhận thức sâu hơn về chính quyền địa phương cơ sở, đặc biệt là chính quyền xã

- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo việc nghiên cứu, giảng dạy về nhà nước, pháp luật, về quyền lực nhà nước và các cơ quan quyền lực nhà nước, về hệ thống chính trị

cơ sở ở các trường đào tạo cán bộ, công chức của Đảng và Nhà nước

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được kết cấu thành 3 chương, 9 tiết

Chương 1: Cơ sở lý luận về chính quyền địa phương trong hệ

thống chính trị cơ sở

Chương 2: Tổ chức và hoạt động của chính quyền xã trong hệ

thống chính trị cấp cơ sở ở tỉnh Thanh Hóa hiện nay

Chương 3: Phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm đổi mới tổ

chức và hoạt động của chính quyền xã trong hệ thống chính trị

cơ sở ở tỉnh Thanh Hóa hiện nay

Chương 3: Phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm đổi mới tổ

chức và hoạt động của chính quyền xã trong hệ thống chính trị

cơ sở ở tỉnh Thanh Hóa hiện nay

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH QUYỀN ĐỊA

PHƯƠNG TRONG

HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CƠ SỞ 1.1 Một số khái niệm cơ bản

1.1.1 Khái niệm hệ thống chính trị và hệ thống chính trị cấp cơ sở

Khái niệm hệ thống chính trị cấp cơ sở

Hệ thống chính trị cấp cơ sở là toàn bộ các thể chế chính trị cấp xã, phường, thị trấn (tổ chức Đảng, chính quyền, các đoàn thể nhân dân của cấp cấp xã và mối quan hệ giữa chúng)