Tư tưởng về con người của nguyễn trãi và ý nghĩa hiện thời của nó tt

Nguyễn Trãi là một nhà nho, đỗ đạt cao, nhưng sự quan tâm của ông không phải là những điều có tính chất kinh viện, những khảo cứu rắc rối, những sao lục ý kiến của tiền nhân Nho gia để t

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

BÙI THỊ NHUNG

TƯ TƯỞNG VỀ CON NGƯỜI CỦA NGUYỄN TRÃI

VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA NÓ

Ngành: Triết học

Mã số: 60 22 03 01

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2017

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS NGUYỄN TÀI ĐÔNG

Phản biện 1: PGS.TS Trần Nguyên Việt

Phản biện 2: PGS.TS Đặng Thị Lan

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc

sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội

hồi 16 giờ 30 ngày 07 tháng 04 năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong quá trình xây dựng đất nước, dân tộc Việt Nam đã liên tiếp đẩy lùi các cuộc xâm lăng của giặc ngoại xâm để bảo vệ chủ quyền quốc gia Chính thời khắc đó đồng thời đã sản sinh biết bao anh hùng hào kiệt, viết nên trang sử hào hùng của dân tộc Trong số những anh hùng đó, Nguyễn Trãi đã nổi bật lên như một ngôi sao sáng mà sự nghiệp và tư tưởng mãi mãi ghi sâu vào tâm khảm của mỗi một người dân Việt Nam Tên tuổi của ông sáng chói trên cuốn

sử vàng dân tộc, là kết tinh cao đẹp nhất giữa thực tiễn lịch sử xã hội Việt Nam thế kỷXV với giá trị văn hóa Việt Nam truyền thống và tinh hoa tư tưởng phương Đông Có được vị trí đó, không những là

do cuộc đời, đức độ và ý thức vì dân, vì nước của ông đạt tới tầm cao của thời đại, mà ông còn khái quát lên những vấn đề có tính quy luật của công cuộc cứu nước và dựng nước đó, chỉ ra được tầm quan trọng của nhận thức lý luận trong hoạt động thực tiễn, từ đó nâng tư duy của dân tộc lên một trình độ mới Có thể nói rằng, Nguyễn Trãi

là một thiên tài trên nhiều lĩnh vực như: chính trị, ngoại giao, văn hóa Đặc biệt, ông còn là nhà tư tưởng mở đầu triều đại Lê Sơ lấy Nho giáo làm học thuyết chính trị chính thống Nguyễn Trãi là một nhà nho, đỗ đạt cao, nhưng sự quan tâm của ông không phải là những điều có tính chất kinh viện, những khảo cứu rắc rối, những sao lục ý kiến của tiền nhân Nho gia để tán thưởng và noi theo như nhiều nhà nho trong lịch sử đã mắc phải, mà là những vấn đề do thực tiễn đất nước đặt ra Chính vì thế mà những tư tưởng của ông như: yêu nước thương dân, thân dân, trọng dân không chỉ có ý nghĩa sâu sắc đối với

thời đại Lê Sơ, nó còn có ý nghĩa thiết thực đối với công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế hiện nay

Đã có nhiều cuộc hội thảo khoa học, nhiều công trình nghiên cứu về Nguyễn Trãi Trong đó nổi lên các nội dung: quốc gia và quốc gia độc lập, đường lối trị nước, tư tưởng nhân văn của Nho giáo và ảnh hưởng của nó trong tư tưởng Nguyễn Trãi, nhưng tư tưởng của ông về con người vẫn chưa được đề cập nhiều và khai thác sâu, cho

nên tôi lựa chọn vấn đề “Tư tưởng về con người của Nguyễn Trãi

và ý nghĩa hiện thời của nó” làm đề tài luận văn thạc sĩ Triết học

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Nguyễn Trãi là một nhân vật mang vóc dáng lớn lao không những trong thơ ca, khoa học và cả trong lịch sử tư tưởng của đất nước Việt Nam Trải qua đã 570 năm ngày mất của người con ưu tú đất Việt mà cho đến nay chúng ta vẫn chưa hiểu hết về con người tài năng xuất chúng này Những nghiên cứu về ông trên nhiều bình diện khác nhau vẫn đang diễn ra khắp nơi trong và ngoài nước Trong

đó có số lượng không nhỏ những công trình nghiên cứu Nguyễn Trãi với tư cách là một nhà tư tưởng lịch sử Việt Nam Thế nhưng, ở một khía cạnh khá quan trọng ở tác gia Nguyễn Trãi cho đến nay vẫn chưa có sự nghiên cứu thỏa đáng, đó chính là tư tưởng về con người của Nguyễn Trãi

Trong cuốn sách Nguyễn Trãi - về tác gia và tác phẩm, nhà

xuất bản Giáo dục năm 1998, tác giả Nguyễn Hữu Sơn đã tập trung hầu hết những bài viết về Nguyễn Trãi, những bài viết này được trích lọc từ nhiều nguồn khác nhau đã góp phần mang đến một cái nhìn toàn diện về tác gia Nguyễn Trãi Các bài viết trong quyển sách đã phân tích, đánh giá, bình phẩm và đưa ra nhận định về Nguyễn Trãi với nhiều góc cạnh, nhiều phương diện khác nhau về ông

Trong các công trình nghiên cứu về Lịch sử tư tưởng Việt

Nam nói chung, Nguyễn Trãi nói riêng phải kể đến cuốn: “Lịch sử tư tưởng Việt Nam”, tập I, do Nguyễn Tài Thư chủ biên, viết từ thời kỳ

Nguyên thủy đến thế kỷ XVIII đã phân tích một cách khá toàn diện nội dung tư tưởng về thế giới quan, tư tưởng chính trị - xã hội, triết học, đạo đức,… của các đại biểu như Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi,

Lê Thánh Tông, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Dữ, Phùng Khắc Khoan, Lê Qúy Đôn, Lê Hữu Trác, Ngô Thì Nhậm Trong cuốn này, tác giả đã dành một chương để khảo cứu về Nguyễn Trãi và khẳng định những tư tưởng của Nguyễn Trãi không chỉ có ý nghĩa lịch sử

mà còn vượt qua giới hạn không gian, thời gian để tỏ rõ sức mạnh định hướng, chỉ đạo của lý luận đối với thực tiễn

Trong cuốn“Góp phần tìm hiểu tư tưởng triết học Nguyễn Trãi”, do Doãn Chính và Bùi Trọng Bắc chủ biên đã khái quát tiền đề

hình thành tư tưởng triết học, nội dung, đặc điểm và giá trị lịch sử trong tư tưởng triết học Nguyễn Trãi Đồng thời khẳng định tư tưởng triết học của Nguyễn Trãi không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc và thiết thực với yêu cầu lịch sử xã hội Việt Nam thời Lê Sơ và thực tiễn xây dựng, phát triển và bảo vệ đất nước hiện nay

Đây là những thành quả to lớn trong việc nghiên cứu lịch sử phát triển tư duy lý luận của dân tộc ta Ngoài ra, các tác giả khác thì

nhìn nhận Nguyễn Trãi ở các phương diện khác như: “Nguyễn Trãi, người anh hùng của dân tộc” của Phạm Văn Đồng; Võ Nguyên Giáp đặt mối tương quan “Nguyễn Trãi và nền văn hiến Đại Việt”; Vũ Khiêu nhận định Nguyễn Trãi “Người trí thức từ tinh hoa của dân tộc”;v.v… Song hầu hết những bài viết đó vẫn chưa có bài viết nào

bàn trực tiếp về con người trong tư tưởng của Nguyễn Trãi

Ngoài những công trình nghiên cứu kể trên, qua sự khảo sát của người viết thì đa phần những sách, báo viết về Nguyễn Trãi đều chưa hoàn toàn chú trọng đến vấn đề con người trong tư tưởng của Nguyễn Trãi mà phần đông đi vào tìm hiểu tư tưởng thân dân, nhân nghĩa, đường lối trị nước… của ông mà thôi Tóm lược lại lịch sử

vấn đề của đề tài “Tư tưởng về con người của Nguyễn Trãi và ý nghĩa hiện thời của nó”, tuy đây không phải là đề tài mới hoàn toàn

nhưng những bài nghiên cứu có liên quan đến đề tài chưa có tầm bao quát cao Tuy vậy, những bài viết, những công trình nghiên cứu có liên quan ít nhiều đến Nguyễn Trãi, đều bổ trợ rất lớn trong quá trình thực hiện đề tài này của người viết và người viết dựa vào đó làm nền tảng cho việc đưa ra những nhận định, những cách lí giải nhằm làm sáng tỏ chủ đề con người trong tư tưởng của Nguyễn Trãi

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn có mục đích làm sáng tỏ tư tưởng con người của Nguyễn Trãi và ý nghĩa hiện thời của nó

Để thực hiện mục đích trên thì luận văn cần giải quyết một

số nhiệm vụ sau:

- Phân tích làm rõ bối cảnh xã hội của Đại Việt thế kỷ XV và những tiền đề cơ bản cho sự hình thành tư tưởng của Nguyễn Trãi về con người

- Làm rõ, phân tích, trình bày một cách hệ thống các nội dung

cơ bản trong tư tưởng Nguyễn Trãi về con người

- Làm rõ những giá trị và ý nghĩa trong tư tưởng về con người của Nguyễn Trãi đối với sự nghiệp xây dựng con người mới ở nước

ta hiện nay

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Tư tưởng con người của Nguyễn Trãi

- Ý nghĩa hiện thời của tư tưởng con người của Nguyễn Trãi

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Người viết chủ động lựa chọn phương pháp tổng hợp theo vấn đề Người viết dựa trên tư liệu tổng hợp đó phân tích làm nổi bật từng đặc điểm tư tưởng con người của Nguyễn Trãi

Phương pháp lịch sử, để thấy được vai trò của xã hội tác động như thế nào đến sự hình thành tư tưởng về con người của Nguyễn Trãi

Song song với hai phương pháp trên, người viết còn sử dụng phương pháp phân tích, logic Người viết vận dụng phương pháp này

để phân tích các đặc điểm, các nhân tố cấu thành nên con người đại chúng và con người cá nhân Nguyễn Trãi trên cơ sở đó tổng hợp để đưa ra những nhận định xác đáng về tư tưởng con người Nguyễn Trãi

Ngoài ra, người viết còn biết vận dụng các phương pháp khác như: phương pháp so sánh, phương pháp thống kê,… để nhằm hỗ trợ khi phân tích, tổng hợp vấn đề Kết hợp với các phương pháp trên là việc vận dụng các thao tác bình luận, phân tích,…để người viết rút ra những nhận xét chung nhất nhằm làm sáng rõ vấn đề “Tư tưởng con người của Nguyễn Trãi và ý nghĩa hiện thời của nó”

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Luận văn góp phần làm sáng tỏ những nội dung cơ bản trong tưởng của Nguyễn Trãi về con người và ý nghĩa hiện thời của nó Đây là những vấn đề có ý nghĩa hết sức quan trọng không chỉ đối với giai đoạn lịch sử trước đó mà cả đối với hiện tại đặc biệt có ý nghĩa

to lớn trong việc xây dựng con người mới ở nước ta hiện nay

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung

luận văn được kết cấu gồm 3chương:

Chương 1: Bối cảnh xã hội và những tiền đề cơ bản cho sự

hình thành tư tưởng con người của Nguyễn Trãi

Chương 2: Một số nội dung cơ bản của tư tưởng Nguyễn Trãi về con người

Chương 3: Ý nghĩa hiện thời của tư tưởng Nguyễn Trãi về con người

CHƯƠNG 1 BỐI CẢNH XÃ HỘI VÀ NHỮNG TIỀN ĐỀ CƠ BẢN CHO

SỰ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CON NGƯỜI CỦA

NGUYỄN TRÃI 1.1.Bối cảnh xã hội Đại Việt cuối thế kỷ XIV và đầu thế kỷ XV

- Sự khủng hoảng chế độ điền trang thái ấp nhà Trần, làm cho đời sống nhân dân, nông nông nô tì bị bần cùng hóa Thêm vào

đó, sự tồn tại của chế độ này đã trở thành vật chướng ngại cho sự phát triển của tài năng của các bậc sĩ phu, nho sĩ Khiến cho tuyệt đại đa số các tầng lớp trong xã hội đều muốn có cải cách nhằm làm cho xã hội tiến lên

- Trước tình thế đó, năm 1400 Hồ Quý Ly ép vua Trần Thiếu

Đế phải nhường ngôi, lập ra triều Hồ tiến hành các biện pháp nhằm cải cách đất nước trên mọi phương diện Song nhà Hồ sức yếu, lực mỏng đã không thể chống lại sức mạnh của ngoại xâm phương Bắc

- Sau khi thủ tiêu nhà Hồ, quân Minh tràn vào Đại Việt thiết lập một nền thống trị bóc lột thuộc địa hà khắc trong gần hai thập kỷ (1407 - 1427) Cũng trong thời gian này, đã có rất nhiều cuộc khởi

nghĩa trước Lam Sơn của nông dân, sĩ phu yêu nước và cả thân tộc nhà Trần nhưng đều đi đến thất bại

Từ những vấn đề trên, có thể nói xã hội Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV là một giai đoạn lịch sử đầy biến cố Nguyễn Trãi sinh ra và lớn lên gắn liền với giai đoạn này chính vì vậy mà những tác động xã hội đó đã hun đúc cho ông những tư tưởng tiến bộ về nhân sinh quan, ông nhận ra rằng, muốn đánh bại giặc Minh xâm lược, giành lại độc lập cho dân tộc phải dựa vào dân, phải phát động được lực lượng đông đảo quần chúng nhân dân, cũng chính là phải đề ra những chủ trương chính sách phù hợp với lợi ích của nhân dân

1.2.Tiền đề cơ bản cho sự hình thành tư tưởng về con người của Nguyễn Trãi

1.2.1 Tư tưởng Nho giáo, Phật giáo, Lão - Trang

Về Nho giáo thì đã được du nhập vào Việt Nam từ đầu thời Bắc thuộc dưới một “phương thức giao lưu văn hóa cưỡng chế” Từ thời Lý, Nho giáo đã được nhà nước chấp nhận song vẫn chỉ giữ ở vị trí khiêm tốn Tới triều Trần, các vua Trần cố gắng dung hòa Phật - Nho trong đường lối trị nước, vì thế tầng lớp nho sĩ ra làm quan dưới triều Trần ngày một đông đảo, và có vị thế chính trị hơn Bên cạnh

đó, trong khuôn khổ những cải cách để thiết lập một nhà nước trung ương tập quyền thì Hồ Quý Ly đã đẩy mạnh quá trình Nho giáo hóa

xã hội Đại Việt Điều này khiến cho Phật giáo dần mất đi địa vị trong

xã hội, thay vào đó Nho giáo đã đạt tới thời kỳ cực thịnh, nhất là dưới thời nhà Lê Sơ

Vì vậy mà Nguyễn Trãi đã được tiếp thu một nền giáo dục nho học ngay từ nhỏ qua sự dạy dỗ của ông ngoại và cha Những học thuyết của Nho gia đã ăn sâu bén rễ trong con người ông

Bên cạnh đó, Nguyễn Trãi còn thấm nhuần triết lý Phật giáo với đức hiếu sinh, khoan dung, bác ái và từ bi Nguyễn Trãi đã được tiếp thu những giáo lý đó ngay từ thủa ấu thơ khi ông sống ở Côn Sơn với ông ngoại Chính vì thế, Nguyễn Trãi đã hấp thụ được đạo vị thiền ở Trần Nguyên Đán - một thân tộc nhà Trần với dòng Trúc Lâm YênTử

Cùng với Nho, Phật, Nguyễn Trãi còn chịu ảnh hưởng bởi tư tưởng Lão - Trang Thật vậy, trong con người Nguyễn Trãi có Nho giáo giới hạn tình yêu vào nhân quần xã hội, còn Đạo gia mở rộng ra thiên nhiên, lấy thiên nhiên làm nguồn cảm hứng nghệ thuật Nguyễn Trãi đòi khai triển lòng nhân ái ở đức Nhân ra đến tất cả chúng sinh, tức là lòng từ bi bác ái hỷ xả vô biên, vô lượng của đức Phật

Có được điều này cũng bởi, Nguyễn Trãi sống trong một xã hội đầy biến động, sự du nhập hỗn tạp của văn hóa Đặc biệt chính bởi cuộc đời đầy truân chuyên của một con người đa tài, đa cảm trước cuộc đời như Nguyễn Trãi

1.2.2 Ý thức dân tộc, lòng tự hào dân tộc

Dân tộc ta hình thành từ rất sớm, dựng nước rất sớm và ý thức dân tộc cũng nảy nở rất sớm Trong quá trình đấu tranh lâu dài

để dựng nước và giữ nước, ý thức dân tộc của nhân dân ta ngày càng mạnh mẽ và sâu sắc Ý thức đó đã có ở tất cả các tầng lớp nhân dân, tất cả các lứa tuổi và ở tất cả các thời đại Ý thức đó đã tạo nên khí phách anh hùng và những phẩm chất cao quý của con người Việt Nam, của dân tộc Việt Nam Chính vì thế, ở Nguyễn Trãi và thời đại của ông sống, với biết bao tấm gương của bậc tiền nhân đi trước, biết bao bài học lịch sử về đấu tranh dựng nước và giữ nước, đã cho ông những nhận định sâu sắc là nền tảng tư tưởng về con người của ông Hơn ai hết, ông thấu hiểu cảnh nước mất nhà tan, thấu hiểu được vai

trò của quảng đại quần chúng trong các cuộc đấu tranh giành và giữ độc lập thái bình Chính vì thế, Nguyễn Trãi cảm thông sâu sắc với nỗi đau khổ của nhân dân đang bị rên xiết dưới ách đô hộ, nô dịch tàn bạo của giặc Minh gần hai thập kỷ

1.3 Thân thế và sự nghiệp của Nguyễn Trãi

1.3.1 Về thân thế của Nguyễn Trãi

Sinh trưởng trong gia đình họ ngoại là quý tộc nhà Trần, thủa nhỏ sống với ông ngoại Trần Nguyên Đán là một tôn thất nhà Trần, cháu bốn đời của Chiêu Minh Vương, Trần Quang Khải Chính vì được sinh trưởng trong gia đình quan lại, truyền thống như vậy mà Nguyễn Trãi đã được thụ hưởng sự giáo dục từ ông ngoại Đó chính

là nền tảng về học thức, những tư duy và nhận thức xã hội sau này của ông

Cha ông là Nguyễn Ứng Long sau đổi tên là Nguyễn Phi Khanh là một hàn sĩ, đi dạy học kiếm ăn Ông từng dạy học cho con gái quan Tư đồ tức vợ ông sau này Năm Giáp Dần niên hiệu Long Khánh thứ hai (1374), đời vua Trần Duệ Tông mở khoa thi Nguyễn Ứng Long đỗ đệ nhất giáp, đệ nhị danh, tức Bảng Nhãn song không được làm quan vì vua Trần cho rằng ông là con nhà thường dân mà lại lấy con gái họ tôn thất Không được làm quan nên ông trở về làng Nhị Khê, mở trường dạy học ở đó Năm 1400, ông ra làm quan dưới triều Hồ và tới đời Hồ Hán Thương được thụ chức “Đại lý tự khanh kiêm thị lang tòa Trung thư, Học sĩ viện Hàn lâm lại lĩnh chức Tư nghiệp trường Quốc tử” Mẹ ông là bà Trần Thị Thái con gái của quan Tư đồ, từng là học trò của cha ông

Về bản thân Nguyễn Trãi - tên hiệu là Ức Trai - ra đời năm Canh Thân (1380) niên hiệu Xương Phù thứ 4 đời Đế Nghiễm nhà Trần, giữa kinh đô Thăng Long trong dinh quan Tư đồ Trần Nguyên

Đán Ông là con trai trưởng trong gia đình có năm người con trai, dưới ông còn bốn người em là Phi Bảo, Phi Ly, Phi Bằng và Phi Hùng

Ông nổi tiếng là người tài cao, học sâu hiểu rộng Trải qua cuộc sống khó khăn gian truân đã khiến cho Nguyễn Trãi trở thành một nhân vật lịch sử duy nhất đã tự mình viết nên những tư tưởng chính trị, quân sự và đạo đức của mình

1.3.2 Về cuộc đời - sự nghiệp của Nguyễn Trãi

Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi gắn liền với các biến

cố lịch sử của thời đại mà ông sống Sau khi ông ngoại Trần Nguyên Đán mất, Nguyễn Trãi về làng Nhị Khê sống với cha và chịu sự giáo dục trực tiếp của cha theo khuôn khổ Nho giáo Năm 1400, nhà Hồ

mở khoa thi đầu tiên, tại khoa thi này Nguyễn Trãi đã đỗ Thái học sinh năm vừa tròn hai mươi tuổi và được bổ nhiệm làm Ngự sử đài chánh chưởng

- Sau sự thất bại của nhà Hồ trước giặc ngoại xâm, hầu hết vua quan nhà Hồ đều bị bắt sang Trung Quốc, trong đó có cả cha ông Tuy không bị đầy ải, song ông phải chịu đựng cuộc sống khó khăn, thiếu thốn khi bị giam lỏng tại thành Đông Quan suốt mười năm Tuy nhiên, thời gian này đã giúp ông được sống gần dân, thấu hiểu những khó khăn, thiếu thôn của muôn dân

Tiếp đó là mười năm cùng Lê Lợi kháng chiến chống Minh Thời vua Lê Thái Tổ, với vai trò là khai quốc công thần Nguyễn Trãi được ban quốc tính và phong tước Quan phục hầu; về quan chức ông vẫn giữ nhập nội hành khiển Lại bộ thượng thư như cũ kiêm quản công việc khu mật viện

Thời Lê Thái Tông ông được vua trao cho chức Kim tử Vinh lộc đại phu, viện Hàn lâm thừ chỉ học sĩ, coi việc Tam quán và kiêm việc quân dân bạ tịch ở hai đạo Tây Bắc

Song sau cái chết của vua Lê Thái Tông, Nguyễn Trãi cùng với thân tộc của mình phải chịu án oan chu di tam tộc

Sau này, đến đời Lê Thánh Tông thì vụ án đó mới được đưa

ra ánh sáng, đích thân vua Lê Thánh Tông xuống chiếu tẩy oan cho Nguyễn Trãi vào năm 1464 Được triều đình nhà Lê truy tặng chức Đặc tiến kim tử Vinh lộc đại phu, tước Tán Trù Bá

Trong suốt cuộc đời truân chuyên với nhiều thăng trầm như vậy, Nguyễn Trãi đã để lại cho dân tộc nhiều tác phẩm văn thơ có giá trị, và một nền tảng tư tưởng vì dân vì nước vì sự phát triển của con người Các tác phẩm của Nguyễn Trãi là sản phẩm để phục vụ sự nghiệp bảo vệ đất nước, xây dựng đất nước, trau dồi đạo đức, nhân nghĩa của con người Căn cứ vào sử sách và các công trình nghiên cứu trước đó, thì có thể thấy rằng, suốt cuộc đời mình Nguyễn Trãi

đã để lại rất nhiều tác phẩm như: Đại cáo bình Ngô, Quân trung từ

mệnh tập, Quốc âm thi tập, Dư địa chí, Lam Sơn thực lục, Ngọc Đường di cảo, Luật thư, Giao tự đại lễ, Thạch khánh đồ, Văn bia Vĩnh Lăng, Phú núi Chí Linh, Chuyện cũ về Băng Hồ tiên sinh và môt số bài biểu, bài chiếu mà ông thay mặt cho Lê Thái Tổ hoặc viết cho các đại thần, hoặc viết cho các hoàng tử

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Có thể thấy rằng, những tư tưởng của Nguyễn Trãi đặc biệt

là tư tưởng về con người của ông bắt nguồn từ thực tiễn đầy biến cố trong nước kết hợp với nền tảng giáo dục của gia đình và sự nhận thức tinh tế của ông trước thời cuộc Những tư tưởng đó đã trở thành một bộ phận cấu thành, đánh dấu một giai đoạn phát triển quan trọng