Dấu ấn nho giáo và kỹ thuật điện ảnh hollywood trong mother và oldboy (Tóm tắt, trích đoạn)

Đất nước này từng được biết đến với những bộ phim truyền hình nhiều tập, để lại nhiều xúc động trong lòng khán giả chủ yếu của các nước Châu Á bằng những bộ phim tâm lý như là: Trái tim

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ ĐỨC HUY

DẤU ẤN NHO GIÁO VÀ KỸ THUẬT ĐIỆN ẢNH HOLLYWOOD

TRONG MOTHER VÀ OLDBOY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lý luận Lịch sử và phê bình Điện ảnh-Truyền hình

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ ĐỨC HUY

DẤU ẤN NHO GIÁO VÀ KỸ THUẬT ĐIỆN ẢNH HOLLYWOOD

TRONG MOTHER VÀ OLDBOY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lý luận Lịch sử và phê bình

Điện ảnh-Truyền hình

Mã số: 60 21 02 31 Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN THỊ NHƯ TRANG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Thị Như Trang

Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, đảm bảo tính khách quan, khoa học, dựa trên kết quả khảo sát thực tế Các số liệu, trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng

Tác giả luận văn

Vũ Đức Huy

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới giáo viên hướng dẫn khoa học - Tiến sĩ Nguyễn Thị Như Trang là đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo thuộc Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, đặc biệt là các thầy, cô giáo trong Bộ môn Nghệ thuật học đã truyền đạt cho tôi những kiến thức quý báu trong thời gian học tập tại trường

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã nhiệt tình động viên, tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, ngày 05 tháng 12 năm 2016

Tác giả luận văn

Vũ Đức Huy

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ VĂN HOÁ, XÃ HỘI VÀ ĐIỆN ẢNH HÀN QUỐC ĐƯƠNG ĐẠI 8

1.1 Nho giáo và những ảnh hưởng đối với văn hoá xã hội Hàn Quốc đương đại 8

1.2 Ảnh hưởng của Hollywood với văn hoá Hàn Quốc đương đại: cơ sở, biểu hiện 15

1.3 Mother và Oldboy trong dòng chảy điện ảnh Hàn Quốc đương đại 23

CHƯƠNG 2: DẤU ẤN CỦA NHO GIÁO TRONG MOTHER VÀ OLDBOY 27

2.1 Mother – từ những dẫn dắt của tư tưởng Nho giáo đến cách giải quyết bi kịch 27

2.1.1 Mother – sự phản chiếu quan niệm về gia đình của Nho giáo 27

2.1.2 Mother - tư tưởng Nho giáo về người phụ nữ trong gia đình 29

2.1.3 Cách giải quyết bi kịch 35

2.2 Oldboy – từ bi kịch của sự đánh mất những giá trị đạo đức Nho giáo đến những chấn thương và khao khát lãng quên quá khứ 40

2.2.1 Bi kịch của sự đánh mất những chuẩn mực đạo đức Nho giáo 40

2.2.2 Những chấn thương và khao khát lãng quên quá khứ 42

CHƯƠNG 3: ẢNH HƯỞNG CỦA KĨ THUẬT ĐIỆN ẢNH HOLLYWOOD TRONG MOTHER VÀ OLDBOY 50

3.1 Quay phim: Cận cảnh và những góc quay đặc tả chân dung 50

3.1.1 Mother: Cận cảnh và thế giới tâm lý của người mẹ 50

3.1.2 Oldboy: Cận cảnh và sự đa dạng của góc quay - những góc cạnh trong con người nhân vật: phàm tục và anh hùng 52

3.2 Âm thanh: sự hỗ trợ của âm nhạc 57

3.2.1 Mother: âm nhạc và những “vũ điệu” tâm trạng của người mẹ: 57

3.2.2 Oldboy: âm nhạc song hành cùng cốt truyện 58

3.3 Màu sắc và ánh sáng: Nguyên lý tẩy màu và sự tương phản giữa ánh sáng - bóng tối: 65

3.4 Dựng phim: “bắt đầu từ quãng giữa” và dựng song song 70

KẾT LUẬN 76

TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hàn Quốc nổi tiếng không chỉ là một trong những đất nước hiện đại

và năng động nhất Châu Á, mà còn là một đất nước có lịch sử truyền thống lâu đời được gìn giữ và phát triển qua hàng nghìn năm lịch sử Nho giáo được truyền bá vào đất nước Hàn Quốc (hay chính xác là Triều Tiên) từ năm thứ nhất trước công nguyên đến năm thứ 668 sau công nguyên (thời đại Tam Quốc) Trải qua các thời kỳ Tam Quốc, Shilla thống nhất và Koryo, đến khoảng cuối thế kỷ thứ XII thì Nho Giáo đã phát triển thành hệ

tư tưởng chính trị Ngày nay Nho giáo vẫn luôn là hệ tư tưởng chính thâm nhập sâu vào hệ tư tưởngxã hội và cá nhân con ngườiHàn Quốc

Hàn Quốc là một trong số những quốc gia có nền điện ảnh rất phát triển và có sức lan tỏa khá lớn với thế giới Đất nước này từng được biết đến với những bộ phim truyền hình nhiều tập, để lại nhiều xúc động trong lòng khán giả chủ yếu của các nước Châu Á bằng những bộ phim tâm lý

như là: Trái tim mùa thu, Giày thủy tinh, Bản tình ca mùa đông…Sau đó là

những bộ phim truyền hình cổ trang, lịch sử nhưng vẫn đậm phong cách

tình cảm, tâm lý như: Thần y Hur-Jun, Nàng Dea Jang Geum… Và dần dần

Hàn Quốc bắt đầu lấn sân sang lĩnh vực điện ảnh một cách mạnh mẽ và nhanh chóng Hàn Quốc là đất nước công nghiệp, rất phát triển trong khu vực Châu Á và cả toàn thế giới vì vậy họ nhanh chóng tiếp cận với nhưng công nghệ điện ảnh tiên tiến và những phương pháp làm phim tiên tiến nhất thế giới, đặc biệt là Hollywood

Trong tất cả các bộ phim của của điện ảnh Hàn Quốc, dù áp dụng rất nhiều phong cách làm phim của Hollywood, từ kịch bản phim, cách dẫn truyện, dựng phim… nhưng những giá trị trong hệ tư tưởng Nho giáo vẫn luôn hiển hiện rất rõ trong các mối quan hệ và giao tiếp của nhân vật, trong cách nhìn về con người và thế giới được thể hiện trong phim Và Hàn Quốc

đã kết hợp được tư tưởng Nho giáo với phong cách làm phim Hollywood trong các bộ phim điện ảnh hiện đại của mình để tạo nên một phong cách riêng, không chỉ phù hợp với riêng khán giả của Hàn Quốc mà lan toả đến rất nhiều các quốc gia khác, được giới phê bình điện ảnh đánh giá cao, thu hút lượng người xem rất lớn và đạt được nhiều giải thưởng quốc tế

Chính vì những lý do đó tôi chọn đề tài này đểnghiên cứu sâu hơn về điện ảnh Hàn Quốc và lý giải những yếu tố làm nên sự thành công của điện ảnh Hàn Quốc thông qua nghiên cứu trường hợp của hai bộ phim điện ảnh

Luận án khẳng định đạo đức và văn hóa Nho giáo vẫn còn ảnh hưởng sâu đậm đến thứ bậc quan hệ xã hội, cách giáo dục và tổ chức gia đình của người Hàn Quốc Những yếu tố đó được phản chiếu rõ rệt trong phim Hàn

Quốc đương đại Bên cạnh đó ảnh hưởng của Hollywood ở phương diện kĩ thuật được tác giả luận án phân tích rất kĩ Luận án cũng chỉ ra những tương đồng và khác biệt giữa môi trường văn hóa đại chúng Hàn Quốc và Mỹ làm

cơ sở để thấy được những đặc điểm của điện ảnh Hàn Quốc khi tiếp thu ảnh hưởng từ Mỹ Những bảng thống kê chi tiết về sự đan xen của tính truyền thống và phi truyền thống trên các phương diện nhân vật, chủ đề, cốt truyện…trong 74 phim Hàn Quốc từ năm 1980-1988 đã được tiến hành Những kết quả nghiên cứu của luận án gợi ý cho tôi hướng tiếp cận với điện ảnh Hàn Quốc đương đại từ 2010-2014 trong cả sự tiếp nối lẫn khác biệt so với giai đoạn trước

Trong cuốn Korean Film: History, Resistance, and Democratic Imagination (2003) của Eungjun Min, Jinsook Joo, Han Ju Kwak, những

nghiên cứu về phim Hàn Quốc ở đây dựa trên cơ sở lí thuyết về “cộng đồng tưởng tượng”, hình dung điện ảnh Hàn Quốc là sự “kết nối” truyền thống và các yếu tố ngoại lai Các nhà nghiên cứu khẳng định việc tiếp thu ảnh hưởng của Hollywood ở Hàn Quốc vẫn dựa trên nền tảng của văn hóa Nho giáo

Frances Gateward (chủ biên) (2007), Culture and identity in comtemporary Korean cinema State University of New York Press Đây là

công trình đi theo định hướng nhận diện bản sắc và văn hóa của Hàn Quốc trong điện ảnh đương đại Các nhà nghiên cứu chỉ ra sự phức tạp của điện ảnh Hàn Quốc trong công nghệ sản xuất, thể loại, quá trình hiện đại hóa và trong cách trần thuật Với phim của những đạo diễn nổi tiếng đương đại, chẳng hạn Kim Ki-duck các nhà nghiên cứu vẫn nhận thấy sự chi phối và

quá trình đối thoại giữa văn hóa hiện đại với văn hóa Nho giáo Quá trình đối thoại đó vừa thể hiện sức níu kéo của văn hóa truyền thống vừa chứng

minh cho sự bứt phá của tư duy và văn hóa Hàn Quốc hiện đại

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn hướng đến:

- Luận giải và phân tích những khía cạnh ảnh hưởng của Nho giáo đối với điện ảnh Hàn Quốc đương đại qua nghiên cứu trường hợp

- Chỉ ra dấu ấn của kĩ thuật điện ảnh Hollywood trong điện ảnh Hàn

Quốc thông qua nghiên cứu trường hợpMother và Oldboy

- Khẳng định sự tương tác của hai yếu tố Nho giáo và kĩ thuật điện ảnh Hollywood như là yếu tố quan trọng làm nên nét riêng của điện ảnh Hàn Quốc đương đại

4.Phạm vi nghiên cứu:

Trong phạm vi luận văn này, tôi chỉ lựa chọn 2 bộ phim điện ảnh

Oldboy của đạo diễn Park Chan Wook và Mother của đạo diễn Bong Joon

Ho như hai trường hợp nghiên cứu để chỉ ra dấu ấn của Nho giáo và kĩ thuật điện ảnh Hollywood trong điện ảnh Hàn Quốc đương đại trên các cấp độ hình thức, kĩ thuật và nội dung tư tưởng

5.Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu chính: văn hóa học, trần thuật học điện ảnh, kí hiệu học điện ảnh

Phương pháp nghiên cứu văn hóa học được sử dụng trong cả chương

1 và chương 2 của luận văn khi chúng tôi đặt điện ảnh Hàn Quốc đương

đại nói chung, và hai bộ phim Oldboy, Mother trong bối cảnh văn hóa Nho

giáo và nhận diện sự chi phối của văn hóa Nho giáo trong các cấp độ nội dung cũng như nghệ thuật của bộ phim

Phương pháp tiếp cận trần thuật học điện ảnh được vận dụng nhằm làm rõ chiến lược trần thuật của mỗi bộ phim Các phương diện như người

kể chuyện, điểm nhìn, cách tạo dựng màu sắc và âm thanh được khai thác

để làm rõ nét riêng trong cách kể của mỗi thiên tự sự - điện ảnh Phương pháp này được chúng tôi vận dụng trong chương 3 của luận văn

Phương pháp kí hiệu học điện ảnh đươc sử dụng trong cả hai chương sau của bộ phim để hỗ trợ cho các luận điểm phân tích được nêu ra Khi vận dụng phương pháp này chúng tôi đi tìm một hệ thống các kí hiệu trên màn ảnh và cũng như mối liên hệ giữa các kí hiệu đó để lí giải ý nghĩa của các cảnh cũng như hướng đến làm rõ “trường nghĩa” chung của cả bộ phim

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở Văn hoá, Xã hội và Điện ảnh Hàn Quốc đương đại

Chương 2: Dấu ấn của Nho giáo trongMother và Oldboy

Chương 3: Ảnh hưởng của kĩ thuật điện ảnh Hollywood trong Mother vàOldboy

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ VĂN HOÁ, XÃ HỘI VÀ ĐIỆN ẢNH HÀN

QUỐC ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Nho giáo và những ảnh hưởng đối với văn hoá xã hội Hàn Quốc đương đại

Hàn Quốc, tiếp nhận Nho giáo rất sớm (năm 392) Nho giáo được các triều đại phong kiến áp dụng một cách triệt để, các nho sĩ không chỉ học

tập Ngũ kinh, Tứ thư mà còn tranh luận sâu sắc về nghĩa lý, tạo ra những

học phái tranh luận quyết liệt Do nhà nước Chosun sùng bái Nho giáo, đến thế kỷ XV, thời vua Sejong, Nho giáo đã vượt lên trên Phật giáo, chiếm địa

vị độc tôn Sự độc tôn đó được các triều vua Chosun ngày càng đẩy lên mức cao hơn, thậm chí cực đoan Qui phạm đó còn được coi là qui phạm đạo đức và được chế độ phong kiến coi như luật pháp và bắt buộc mọi người phải tuân theo Hơn thế nữa, Nho giáo tôn lên như một lẽ trời định phận cho mỗi con người, vua phải ra vua, tôi ra tôi, cha ra cha, con ra con, chồng ra chồng, vợ ra vợ Điều đó có nghĩa là, cách ứng xử cần phải tương ứng với thân phận (vua - tôi, cha - con, vợ - chồng) Vua phải thương dân, dân phải trung thành với vua; cha phải nuôi con, thương yêu dạy dỗ con cái nên người, làm con phải có hiếu với cha mẹ, ghi nhớ công ơn dưỡng dục sinh thành, phụng dưỡng cha mẹ lúc tuổi già; anh em cần phải thương yêu nhường nhịn lẫn nhau, làm em thì phải biết nghe lời anh chị… Cách ứng xử theo danh phận đó, Nho giáo gọi là Lễ

Trong gia đình truyền thống tuân theo quy phạm Nho giáo, người ông, người cha có quyền quyết định cao nhất Tất cả việc lớn trong nhà đều do

họ quyết định Đồng thời, họ cũng là người có trách nhiệm và nghĩa vụ lớn nhất đối với cuộc sống gia đình.Họ phải “tu thân” tốt thì “tề gia” mới tốt

“Tu thân” ở đây không chỉ hiểu ở nghĩa trau dồi đạo đức, nhân phẩm của cá nhân mà còn phải phấn đấu đạt tới những điều tốt đẹp liên quan đến kinh tế gia đình và bản thân, mà con đường đi sáng sủa nhất là học hành thành tài, thi cử đỗ đạt, ra làm quan (đã ra làm quan thì gia đình sung túc, danh giá và

cả họ được nhờ) Người con trong gia đình phải lễ phép nghe lời cha mẹ, con phải đặt đạo Hiếu lên trên hết Đạo Hiếu là đạo ứng xử của con cái đối với cha mẹ, hiểu theo nghĩa rộng hơn, còn là đạo ứng xử đối với thế hệ trên nữa, tức các bậc tiên tổ Làm người có hiếu không chỉ đối xử lễ phép, chu đáo với ông bà, cha mẹ khi còn sống mà cả khi qua đời; lo ma chay chu đáo, trông nom giữ gìn cho mồ yên mả đẹp, lo cúng giỗ đầy đủ, ghi nhớ công ơn cha mẹ

Dẫu xã hội Hàn Quốc ngày nay đã có nhiều biến đổi nhưng việc thờ cúng tổ tiên tại nhà và ở mộ vẫn được duy trì, thậm chí còn thịnh soạn hơn thời phong kiến do đời sống kinh tế khá giả Ở nông thôn, gian thờ tổ tiên vẫn tồn tại.Nhưng ở thành phố, bàn thờ tổ tiên không được lập nên, chỉ tới ngày giỗ mới lập ban thờ, dựng bài vị, bày đồ cúng lễ và cung thỉnh tổ tiên

về chứng giám lòng thành Đời sống càng khá giả, giàu có thì việc cúng giỗ càng theo phương thức mà các Yang ban (quí tộc) trong quá khứ đã làm Việc cúng giỗ này vẫn được thực hiện để bày tỏ lòng hiếu thảo đối với tổ tiên, cầu mong tiên tổ phù hộ độ trì cho con cháu có được cuộc sống yên bình, làm ăn phát đạt

Việc thờ cúng tổ tiên càng được chú trọng hơn vào dịp Tết trung thu

và Tết Nguyên đán Tết Trung thu ở Hàn Quốc không phải là Tết dành cho thiếu nhi như ở Việt Nam mà là ngày lễ lớn.Người Hàn Quốc gọi Tết này

là Chuseok (Thu tịch), diễn ra vào ngày 15 tháng 8 âm lịch Ngày lễ này còn

được gọi là ngày lễ tạ ơn, là dịp mọi người tạ ơn tổ tiên của mình, cầu mong cho mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ Nguồn gốc của ngày lễ này bắt nguồn từ lễ hội mừng vụ mùa bội thu Những sản phẩm mới thu hoạch từ

vụ mùa được dâng cúng cho thần thánh trong làng và tổ tiên, tức là Chuseok bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cúng Trong xã hội hiện đại, Chuseok vẫn được xem như một lễ tạ ơn vô cùng quan trọng và có ý nghĩa đặc biệt đối với người Hàn Quốc.Đây là dịp đoàn tụ gia đình.Bất kể người Hàn Quốc nào dù đi làm ăn xa ở đâu cũng trở về quê hương và thể hiện lòng thờ kính tổ tiên.Nghi lễ không chỉ ở nhà mà còn được thể hiện một cách hết sức trang nghiêm ở ngoài phần mộ.Họ thường dọn sạch cây cỏ dại trên phần

mộ, bày đồ cúng lễ và quì lạy hết sức kính cẩn Tục này được gọi là Tảo

mộ và cũng tương tự như ở Việt Nam, có điều, ở Việt Nam thường diễn ra

vào mùa xuân chứ không thực hiện vào dịp Trung thu Về phía nhà nước, Chính phủ cho phép được nghỉ dài ngày và tới ngày lễ, Tổng thống Hàn Quốc đều có bài phát biểu chúc Tết Trung thu, đồng thời cũng muốn bày tỏ quan điểm lãnh đạo của mình

Ngoài tính gia trưởng, tư tưởng trọng nam khinh nữ vẫn còn tồn tại

trong văn hóa gia đình cũng như xã hội Hàn Quốc ngày nay.Dưới chế độ

phong kiến Chosun, tư tưởng trọng nam khinh nữ thể hiện rõ trong đạo Tam tòng, tứ đức Phụ nữ Chosun nhất nhất phải tuân theo đạo Tam tòng: Ở nhà

phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử) và Tứ đức - công, dung, ngôn, hạnh Đây là nguyên tắc rất cứng nhắc của nhà nước Chosun Nếu người phụ nữ nào vi phạm thì sẽ bị xử phạt, bị dư luận làng xã lên án; thậm chí, trong cách ăn nói thưa gửi, người phụ nữ phải sử dụng kính ngữ một cách mềm mại, dễ nghe, nếu không sẽ bị coi là thiếu giáo dục, không hiểu tứ đức là gì

Về phía nhà nước, nhằm “tuyên dương” những người phụ nữ thực hiện

“xuất sắc” những điều trên, họ được phong danh hiệu là Liệt nữ Điều đó có

nghĩa là, ngoài việc pháp luật bắt buộc phụ nữ Chosun phải tuân theo các đạo luật trên, làng xã, nhà nước Chosun còn có những biện pháp “mềm dẻo” để khuyến khích họ, coi điều đó là vinh dự không chỉ cho cá nhân mà còn cho cả dòng họ, làng xã

Còn đối với nam giới, người con trai dù có hèn kém thì cũng được coi trọng hơn con gái, dù có nhỏ tuổi cũng được tôn trọng hơn, được hưởng nhiều quyền lợi hơn người con gái lớn tuổi; người vợ dù có đảm đang nuôi nấng chăm lo gia đình thì cũng phải phụ thuộc vào người chồng dù lười biếng, bất tài, người đàn ông có thể lấy nhiều vợ cũng là chuyện thường tình, còn người phụ nữ “chỉ thờ một chồng”, dù trong hoàn cảnh nào cũng

không được tái giá (Tài trai năm thê bảy thiếp/Gái ngoan gái thờ một chồng.)

Một quan điểm nổi bật nữa cũng phản ánh rõ tư tưởng trọng nam khinh nữ, đó là coi trọng việc sinh con trai nối dõi tông đường Tư tưởng nho giáo cho rằng: “nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô” (sinh được một con trai thì coi là có con, sinh được mười con gái thì cũng coi là không), hoặc: