Đây được xem là công trình nghiên cứu lịch sử của đạo Cao Đài một cách chi tiết, trình bày hệ thống về quá trình hình thành và phát triển của đạo Cao Đài ở Nam Bộ.. Đây là một công trình
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
=====================
LÊ THỊ TỐ ĐIỆP
MỐI QUAN HỆ GIỮA ĐẠO CAO ĐÀI
VÀ VĂN HOÁ NAM BỘ
LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH TÔN GIÁO HỌC
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
=====================
LÊ THỊ TỐ ĐIỆP
MỐI QUAN HỆ GIỮA ĐẠO CAO ĐÀI
VÀ VĂN HOÁ NAM BỘ
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Tôn giáo học
Mã số: 60 22 03 09
Giảng viên hướng dẫn : TS Nguyễn Hữu Thụ
HÀ NỘI - 2016
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nghiên cứu trong luận văn này là hoàn toàn trung thực Các thông tin, tài liệu trình bày trong luận văn có xuất xứ rõ ràng
Hà Nội, tháng 12 năm 2016
Tác giả Luận văn
Lê Thị Tố Điệp
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Luận văn với đề tài “Mối quan hệ giữa đạo Cao Đài và văn hoá Nam
Bộ” được hoàn thành tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại
học Quốc gia Hà Nội Để hoàn thành được Luận văn, bên cạnh những cố gắng của bản thân, tác giả luận văn đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của nhiều cá nhân, tập thể
Trước tiên, với tình cảm chân thành, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu
sắc tới TS Nguyễn Hữu Thụ, Thầy đã nhiệt tình hướng dẫn khoa học cho tác
giả để Luận văn được hoàn thành
Tác giả xin được gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo khoa Triết học, các cán bộ, công chức của các phòng, ban, thư viện trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã hết sức giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu tại khoa, trường
Tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn quan tâm, động viên và giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình hoàn thành Luận văn thạc sỹ của mình
Xin trân trọng cảm ơn!
Tác giả Luận văn
Lê Thị Tố Điệp
Trang 5MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 3
1 Lí do lựa chọn đề tài 3
2 Tình hình nghiên cứu 5
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 10
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10
5 Phương pháp nghiên cứu 10
6 Đóng góp của luận văn 11
7 Bố cục của luận văn 11
NỘI DUNG 12
CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ VÙNG VĂN HÓA NAM BỘ VÀ ĐẠO CAO ĐÀI 12
1.1 Khái quát về vùng văn hóa Nam Bộ 12
1.1.1 Điều kiện tự nhiên và thành phần dân cư vùng đất Nam Bộ 12 1.1.2 Đặc trưng văn hóa và đời sống tín ngưỡng, tôn giáo vùng Nam Bộ 21 1.2 Sự ra đời, phát triển và giáo lý cơ bản của đạo Cao Đài 31
1.2.1 Sự ra đời và phát triển đạo Cao Đài 31
1.2.2 Đời sống tôn giáo của đạo Cao Đài 49
Tiểu kết chương 1 63
CHƯƠNG 2: BIỂU HIỆN CỦA MỐI QUAN HỆ GIỮA ĐẠO CAO ĐÀI VÀ VĂN HÓA VÙNG NAM BỘ 64
2.1 Ảnh hưởng của đạo Cao Đài đến đời sống văn hóa Nam Bộ 65
2.1.1 Đạo Cao Đài trong lĩnh vực đạo đức, tư tưởng 65
2.1.2 Đạo Cao Đài với văn hóa nghệ thuật 71
2.2 Đặc trưng văn hóa Nam Bộ trong đạo Cao Đài 84
2.2.1 Biểu hiện sự hỗn dung văn hóa Nam Bộ trong đạo Cao Đài 84
Trang 62.2.2 Tính mở, thoáng của văn hóa Nam Bộ biểu hiện trong đạo
Cao Đài 92
2.2.3 Những yếu tố văn hóa truyền thống trong đạo Cao Đài 94
Tiểu kết chương 2 101
KẾT LUẬN 103
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 108
PHỤ LỤC ẢNH 114
Trang 7MỞ ĐẦU
1 Lí do lựa chọn đề tài
Nam Bộ là vùng đồng bằng lớn và trù phú ở Việt Nam đồng thời cũng
là vùng đất tụ cư của nhiều thành phần dân tộc như Việt, Khmer, Hoa, Chăm… và là nơi hội tụ của nhiều nền văn hóa, tín ngưỡng khác nhau giữa các tộc người Trong đó, nổi trội hơn hết có thể kể đến là văn hóa của người Việt, với vai trò chủ thể về mặt dân số, kinh tế và chính trị từ hàng trăm năm qua đã làm cho yếu tố văn hóa Việt có sự ảnh hưởng mạnh mẽ trên toàn khu vực; sau đến là văn hóa của người Khmer, người Hoa và các dân tộc thiểu số khác….Đây được xem là vùng đất mới của người Việt Lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ là quá trình lao động vất vả và lâu dài của nhiều thế hệ nối tiếp nhau Trong quá trình cộng cư, các tộc người ở Nam Bộ cùng hội tụ, cùng chịu sự chi phối bởi môi trường địa lý – lịch sử, trải qua những khó khăn vất vả trong quá trình chinh phục đất hoang vu nên họ đã cố kết với nhau cưu mang, giúp đỡ lẫn nhau và yếu tố tâm linh được giao lưu, chia sẻ Do đó, hệ thống tôn giáo tín ngưỡng của cư dân Nam Bộ luôn nằm trong sự đan xen lẫn nhau dẫn đến sự biến đổi so với yếu tố ban đầu mà cư dân mang tới Sự biến đổi đó đã bổ trợ sự khiếm khuyết của nhau trong quá trình tồn tại và phát triển, nhờ đó, hệ thống tôn giáo tín ngưỡng của các cư dân Nam Bộ dần có những điểm chung, bên cạnh những yếu tố khác biệt của từng tộc người
Có thể nói, văn hóa Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX là vùng văn hóa của sự pha trộn, dung hòa mạnh mẽ giữa các tộc người Chính sự hỗn dung, pha trộn văn hóa ấy mà Nam Bộ trở thành vùng đất xuất hiện nhiều tôn giáo bản địa nhất trong cả nước, trong đó tiêu biểu có thể kể đến các tôn giáo như Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Hòa Hảo và đặc biệt là Cao Đài
Trang 8Đạo Cao Đài hay Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ ra đời tại khu vực Nam Bộ vào nửa đầu thế kỷ XX cũng bắt nguồn từ yếu tố hòa đồng tôn giáo đó Đạo ra đời trong bối cảnh văn hóa Nam Bộ đã hình thành và phát triển hàng trăm năm, nên đạo Cao Đài đã tiếp thu nhiều yếu tố văn hóa Nam Bộ biến thành cái riêng mang tính đặc thù trong tôn giáo của mình Điều này tạo nên sự mới mẻ của một tôn giáo mới, nhưng lại gần gũi với tín ngưỡng truyền thống của cư dân Nam Bộ Vì vậy, đạo Cao Đài đã thu hút nhiều người, đặc biệt là người Việt Nam Bộ tham gia và trở thành tín đồ của Đạo Đó là lý do tại sao đạo Cao Đài lại ra đời và phát triển mau lẹ ở đất Nam Kỳ nửa đầu thế kỷ XX mà không phải những miền khác, vào thời gian khác
Tuy nhiên, sự mới mẻ của đạo Cao Đài không nằm ngoài bối cảnh chung văn hóa Nam Bộ, nó chỉ tích hợp từ những thành tố văn hóa đã có trước, rồi sắp xếp lại và điều chỉnh để phù hợp với hoàn cảnh lịch sử mới, nhằm mục đích thu hút sự chú ý của người dân Nam Bộ lúc bấy giờ Do đó, đạo Cao Đài vừa thành lập năm 1926 đã nhanh chóng phát triển và trở thành một trong những tôn giáo có số lượng tín đồ đông ở khu vực Nam
Bộ Vậy đạo Cao Đài đã có những điều chỉnh như thế nào về đức tin, giáo
lý, lễ nghi…để trở thành tôn giáo có đông tín đồ người Việt tin theo? Đạo Cao Đài ra đời đúng theo Nguyễn An Ninh đã nhận xét: “Dân đã mê muội trong tôn giáo, mà các tôn giáo, các đạo lý của nhà nước đều suy sụp, làm sao không theo đạo Cao Đài cho được Không trông thấy, không suy ra, gặp Cao Đài có màu sắc mới mẻ, lại dễ dàng cho tâm trí như ngựa quen đường cũ” [26, tr 195]
Đạo Cao Đài sử dụng hiện tượng Thông Linh học để sáng tạo ra một tôn giáo với nhiều yếu tố liên quan tới phong trào cơ bút, con người có thể
và có khả năng giao cảm giữa người sống với người chết, nhưng không
Trang 9phải là mê tín dị đoan Đạo lý giải các hiện tượng của con người từ vật chất đến tinh thần, từ hữu hình qua vô hình Đạo Cao Đài là tôn giáo có vai trò nhất định trong các tôn giáo ở Việt Nam và có tác động đến cư dân Nam
Bộ Hình ảnh người tín đồ Cao Đài, Tòa thánh Tây Ninh và những Thánh Thất Cao Đài với hai lầu chuông trống, chiếc thuyền bát nhã hình rồng, trở thành nét đẹp trong văn hóa của đạo Cao Đài nói riêng và của nhân dân Nam Bộ nói chung
Để lý giải được vai trò tôn giáo trong đời sống của cư dân Nam Bộ và góp phần tìm ra những yếu tố đặc trưng trong văn hóa Nam Bộ Vì vậy, tác
giả chọn đề tài “Mối quan hệ giữa đạo Cao Đài và văn hóa Nam Bộ” làm
đề tài luận văn của mình
2 Tình hình nghiên cứu
Tín ngưỡng, tôn giáo nói chung, đạo Cao Đài nói riêng là những vấn
đề liên quan đến tư tưởng đạo đức xã hội, do đó được dư luận và nhiều nhà nghiên cứu quan tâm không kể người trong đạo Từ quá trình ra đời, tồn tại, phát triển đến quá trình phân hóa, đạo Cao Đài luôn chịu sự ảnh hưởng bởi yếu tố chính trị, văn hóa, xã hội và tư tưởng của thời đại ở Nam Bộ Đến nay, các công trình nghiên cứu về đạo Cao Đài dưới nhiều góc độ như lịch
sử, văn hóa, tư tưởng, chính trị đã được công bố Do đó, các lý giải, đánh giá về sự ra đời, về những hoạt động của đạo Cao Đài ở khu vực Nam Bộ nói riêng và cả nước nói chung trong các công trình cũng khác nhau Chính
vì vậy, khó có thể đưa ra một tổng quan chính xác về các kết quả nghiên cứu đối với vấn đề này mà chỉ có thể đưa ra khái quát một số loại hình chủ yếu nghiên cứu liên quan đến đề tài:
Các công trình nghiên cứu về đạo Cao Đài:
Tác phẩm “Đại Đạo căn nguyên” của ông Nguyễn Trung Hậu, chức
sắc cao cấp của đạo Cao Đài viết năm 1930 Tác giả trình bày chi tiết về
Trang 10lịch sử hình thành đạo Cao Đài Đây được xem là một công trình lịch sử chi tiết của đạo Cao Đài từ khi manh nha hình thành đến khi dời cơ sở thờ
tự về xây dựng Tòa thánh Tây Ninh vào năm 1927
Công trình nghiên cứu của Huệ Lương, một chức sắc của đạo Cao Đài
vào năm 1963 với tên “Đại đạo tam kỳ phổ độ (Cao Đài giáo) – Sơ giản”
Đây được xem là công trình nghiên cứu lịch sử của đạo Cao Đài một cách chi tiết, trình bày hệ thống về quá trình hình thành và phát triển của đạo Cao Đài ở Nam Bộ Ngoài ra, tác giả còn trình bày hệ thống giáo lý, lễ nghi
và cách tổ chức của đạo Cao Đài
Từ năm 1967 đến năm 1972, Đồng Tân, một tín đồ của đạo, đã viết
hai quyển sách về lịch sử của đạo, đó là “Lịch sử Cao Đài – Đại đạo tam kỳ
phổ độ - phần vô vi” (1967) và “Lịch sử Cao Đài – Đại đạo tam kỳ phổ độ
- phần phổ độ” (1972) Hai công trình này được xem là nguồn sử đạo chi
tiết và có giá trị về mặt tài liệu, vì những bài Thánh giáo của đạo Cao Đài được trích nguyên văn, giúp người đọc thấy rõ bối cảnh xã hội của đạo Cao Đài lúc bấy giờ Các công trình này còn nêu rõ những mâu thuẫn trong nội
bộ chức sắc của đạo Cao Đài từ năm 1927 đến năm 1934 để dẫn đến việc ra đời các chi phái trong đạo
Tác phẩm “Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỉ XIX đến
cách mạng tháng 8” Tập II phần “Hệ ý thức tư sản và sự bất lực của nó trước các nhiệm vụ lịch sử” của tác giả Trần Văn Giàu, năm 1993 đã dành
hơn 40 trang để giới thiệu về đạo Cao Đài ở Nam Bộ và nêu ra một mặt các
ý kiến xem đạo Cao Đài như một phong trào tôn giáo mới mang màu sắc chính trị ở Nam Bộ Có thể xem đây là chuyên khảo nhằm phân tích, đánh giá tư tưởng của đạo Cao Đài và nêu ra những lý do để đạo Cao Đài phát triển ở Nam Bộ vào nửa đầu thế XX
Năm 1995, công trình “Bước đầu tìm hiểu đạo Cao Đài” do Đặng
Nghiêm Vạn chủ biên của nhà xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội đã giới
Trang 11thiệu một cách đầy đủ và chi tiết về đạo Cao Đài ở Nam Bộ Công trình tập trung giới thiệu các vấn đề chính yếu như lịch sử đạo Cao Đài, sinh hoạt và sức sống của đạo Cao Đài, cơ cấu tổ chức và lễ nghi của đạo Trong phần lịch sử của đạo Cao Đài, công trình nêu lên rất nhiều sự kiện liên quan đến những nhân vật chủ chốt của đạo như ông Ngô Văn Chiêu, Phạm Công Tắc và chia lịch sử của đạo ra từng giai đoạn cụ thể; mỗi giai đoạn gắn liền với những sự kiện trong đạo, tạo nên một hệ thống các sự kiện rõ ràng trong lịch sử đạo Cao Đài
Năm 1996, quyển “Lịch sử đạo Cao Đài – thời kỳ tiềm ẩn (1920 –
1926)” của tác giả Lê Anh Dũng được xuất bản tại nhà xuất bản Thuận
Hóa, giới thiệu những tiền đề hình thành đạo Cao Đài ở Nam Bộ, nêu lên những nguyên nhân dẫn đến việc hình thành đạo và những nhân vật có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng nền đạo Cao Đài thời kỳ đầu
Năm 2003, bài viết của GS.TS Nguyễn Tài Thư và PGS.TS Trương
Văn Chung trong tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 2 “Đạo Cao Đài: Một
hình thức tôn giáo – tư tưởng mới ở Việt Nam thời Cận – hiện đại” chỉ rõ
điều kiện ra đời của đạo Cao Đài, đồng thời bài viết cũng tìm hiểu về nội dung tư tưởng và chỉ rõ vai trò xã hội của đạo Cao Đài
Năm 2004, PGS TS Nguyễn Thanh Xuân bảo vệ thành công Luận án
tiến sĩ khoa học Lịch sử với đề tài “Quá trình ra đời và phát triển của đạo
Cao Đài từ năm 1926 đến năm 1975” Đây là một công trình chuyên khảo
về lịch sử đạo Cao Đài với các nội dung: quá trình ra đời và phát triển của đạo Cao Đài từ năm 1926 đến năm 1975 và ảnh hưởng của đạo Cao Đài đối với đời sống chính trị của đất nước Tác giả đã phân tích khái quát về dân
cư, địa lý, văn hóa tín ngưỡng của vùng đất Nam Bộ, những chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp, những bế tắc trong cuộc sống của cư dân Nam Bộ lúc bấy giờ và xem đây là nhân tố quan trọng để hình thành
Trang 12nên đạo Cao Đài ở Nam Bộ Ngoài ra, tác giả còn phân tích những mâu thuẫn trong nội bộ chức sắc Cao Đài và xem đó là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến việc hình thành các chi phái của đạo trong quá trình phát triển
Cũng trong năm 2004, tác giả Lê Anh Dũng đã viết bài báo “Đạo Cao
Đài qua mắt nhìn của Mục sư Victor L Olive”, số 4, tạp chí Nghiên cứu
Tôn giáo Đây là một trong những tài liệu sớm nhất và công phu nhất của một học giả nước ngoài nghiên cứu về hiện tượng Cao Đài ở Nam Bộ Năm 2005, cũng tác giả Nguyễn Thanh Xuân đã tái bản có bổ sung
quyển sách “Một số tôn giáo Việt Nam” của nhà xuất bản Tôn giáo, trong
có có phần giới thiệu về đạo Cao Đài, giới thiệu về nguồn gốc ra đời, quá trình phát triển, giáo lý, lễ nghi và cách tổ chức giáo hội của Đạo
Cuốn sách “Đạo Cao Đài – Hai khía cạnh lịch sử và tôn giáo”của
PGS.TS Nguyễn Thanh Xuân viết năm 2013, nhà xuất bản Tôn giáo với nội dung phân tích về hoàn cảnh, điều kiện ra đời và quá trình phát triển của đạo Cao Đài; ảnh hưởng của đạo Cao Đài đối với đời sống chính trị của đất nước; giới thiệu chủ trương, chính sách đổi mới của Đảng, Nhà nước đối với tôn giáo nói chung, đối với đạo Cao Đài nói riêng
Các công trình nghiên cứu về văn hóa Nam Bộ
Cuốn sách “Văn hóa tâm linh Nam Bộ” của tác giả Nguyễn Đăng Duy
của nhà xuất bản Hà Nội, năm 1997 với nội dung giới thiệu chung về đặc điểm tính cách, tâm linh của bộ phận dân cư chủ yếu ở Nam Bộ (người Việt) biểu hiện ở mối quan hệ không gian, sự xuất hiện tín ngưỡng mới, các đạo, các tín ngưỡng thờ thần, thờ Mẫu trong Phật giáo, Thiên chúa giáo, Tin Lành
Năm 2007, Phạm Bích Hợp viết cuốn sách “Người Nam Bộ và tôn
giáo bản địa: Bửu Sơn Kỳ Hương, Cao Đài, Hòa Hảo” được xuất bản tại
Nhà xuất bản Tôn giáo với nội dung giới thiệu về tôn giáo bản địa Nam Bộ
Trang 13và lịch sử hình thành, phát triển Bửu Sơn Kỳ Hương đến Phật giáo Hòa Hảo, đạo Cao Đài ở Nam Bộ
Tác phẩm “Người Việt Nam Bộ” của tác giả Phan An viết năm 2012
được xuất bản tại nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa Tác giả đi nghiên cứu
về người Việt ở Nam Bộ nhằm tìm hiểu những nét riêng về văn hóa, các hệ giá trị văn hóa truyền thống, tôn giáo, nếp sống, phong tục tập quán, sinh hoạt của người Việt
Các công trình nghiên cứu về mối quan hệ tôn giáo và văn hóa
Luận án tiến sĩ của Huỳnh Ngọc Thu “Đời sống tôn giáo của tín đồ
đạo Cao Đài trong bối cảnh văn hóa Nam Bộ ” năm 2009 Luận án đã chỉ
ra được chức năng cũng như những đóng góp về văn hóa của đạo Cao Đài đối với văn hóa Nam Bộ qua đời sống tôn giáo của tín đồ Tác giả đi sâu giải mã những chức năng của nghi lễ, tổ chức, hội đoàn tôn giáo liên quan tới đời sống tôn giáo; tìm hiểu mối quan hệ giữa văn hóa Nam Bộ với đời sống của tín đồ Cao Đài
Cuốn sách “Đất Nam Kỳ - tiền đề mở đạo Cao Đài” viết năm 2009,
của Lê Anh Dũng được xuất bản tại nhà xuất bản Tam Giáo Đồng Nguyên Tác giả khảo cứu về tính mở của địa lý thiên nhiên Nam Kỳ; tính đa dân tộc và đa tín ngưỡng của đất Nam Kỳ đồng thời chỉ rõ cá tính người Nam
Kỳ và nhu cầu tâm linh người Nam Kỳ, qua đó độc giả sẽ hiểu thêm về tính khách quan về sự ra đời của đạo Cao Đài ở Nam Bộ
Tập bài giảng “Tôn giáo, tín ngưỡng và văn hóa” của PGS.TS Trần
Thị Kim Oanh – Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, năm 2015 Tập bài giảng đề cập đến lý luận chung về văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo nhằm làm rõ bản chất và biểu hiện của mối quan hệ giữa tôn giáo, tín ngưỡng và văn hóa