Xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số nội sinh tại thư viện đại học lâm nghiệp

7 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG, TỔ CHỨC VÀ KHAI THÁC TÀI LIỆU SỐ NỘI SINH TẠI THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP.. Chương 3: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG XÂY

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

LÊ THỊ THUỲ DƯƠNG

XÂY DỰNG, TỔ CHỨC VÀ KHAI THÁC TÀI LIỆU SỐ NỘI SINH TẠI THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

LUẬN VĂN THẠC SỸ THÔNG TIN - THƯ VIỆN

Hà Nội - 2017

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

LÊ THỊ THUỲ DƯƠNG

XÂY DỰNG, TỔ CHỨC VÀ KHAI THÁC TÀI LIỆU SỐ NỘI SINH TẠI THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

CHUYÊN NGÀNH: KHOA HỌC THÔNG TIN - THƯ VIỆN

MÃ SỐ: 60 32 02 03

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Huy Chương

XÁC NHẬN HỌC VIÊN ĐÃ CHỈNH SỬA THEO GÓP Ý CỦA HỘI ĐỒNGNgười hướng dẫn khoa học

TS Nguyễn Huy Chương

Chủ tịch hội đồng chấm Luận văn thạc sỹ

PGS.TS Mai Hà

Hà Nội - 2017

XÁC NHẬN CỦA HỘI ĐỒNG BẢO VỆ LUẬN VAN

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

PGS.TS Mai Hà

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới tập thể cán bộ Thư viện - Trường Đại học Lâm nghiệp, đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu

Cuối cùng tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn đến những người thân trong gia đình và bạn bè, đồng nghiệp đã luôn khuyến khích động viên tôi trong suốt thới gian qua để tôi hoàn thành được luận văn này

Luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, tác giả rất mong nhận được sự đóng góp chân thành của các thầy, cô giáo và các bạn đồng nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 201

Lê Thị Thuỳ Dương

MỤC LỤC

XÁC NHẬN CỦA HỘI ĐỒNG BẢO VỆ LUẬN VAN

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG 5

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ 6

MỞ ĐẦU 7

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG, TỔ CHỨC VÀ KHAI THÁC TÀI LIỆU SỐ NỘI SINH TẠI THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP 17

1.1 Cơ sở lý luận về xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số nội sinh 17

1.1.1 Khái niệm, đặc trưng của tài liệu số, tài liệu nội sinh và tài liệu số nội sinh 17

1.1.2 Nội dung hoạt động xây dựng, tổ chức & khai thác tài liệu số nội sinh 22

1.1.3 Các yếu tố tác động đến xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số nội sinh 27

1.1.4 Tiêu chí đánh giá công tác xây dựng, tổ chức & khai thác tài liệu số nội sinh 35

1.2 Khái quát về Trường Đại học Lâm nghiệp và Thư viện trường 36

1.2.1 Khái quát về Trường Đại học Lâm nghiệp 36

1.2.2 Khái quát về Thư viện Đại học Lâm nghiệp 38

1.3 Vai trò của công tác xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số nội sinh tại Trường Đại học Lâm nghiệp 41

1.4 Kinh nghiệm xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số nội sinh tại một số trường đại học tiêu biểu 42

1.4.1 Trung tâm Thông tin – Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội 42

1.4.2 Thư viện Trường Đại học Hà Nội 45

1.4.3 Thư viện Trường Đại học Ngoại thương Hà Nội 46

Chương 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC XÂY DỰNG, TỔ CHỨC VÀ KHAI THÁC TÀI LIỆU NỘI SINH TẠI THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP 48

2.1 Thực trạng tài liệu số nội sinh tại Thư viện 48

2.1.1 Tài liệu nội sinh tại Thư viện 48

2.1.2 Tài liệu số nội sinh tại Thư viện 51

2.2 Công tác xây dựng tài liệu số nội sinh 51

2.2.1 Chính sách xây dựng 51

2.2.2 Nguồn xây dựng 53

2.2.3 Kinh phí xây dựng 55

2.2.4 Quy trình số hoá tài liệu 56

2.2.5 Quá trình ứng dụng công nghệ thông tin 61

2.3 Công tác tổ chức tài liệu số nội sinh 68

2.3.1 Tiêu chuẩn và nguyên tắc tổ chức 68

2.3.2 Các hình thức tổ chức 69

2.4 Công tác khai thác tài liệu số nội sinh 71

2.4.1 Các loại hình sản phẩm để khai thác 71

2.4.2 Quá trình khai thác 72

2.4.3 Ứng dụng công nghệ thông tin trong khai thác 74

2.6 Đánh giá và nhận xét về công tác xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số nội sinh 78

2.6.1 Đánh giá hiệu quả công tác xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp 78

2.6.2 Nhận xét về công tác xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số tại Thư viện Đại học Lâm nghiệp 83

Chương 3: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG XÂY DỰNG, TỔ CHỨC VÀ KHAI THÁC TÀI LIỆU SỐ NỘI SINH TẠI

THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP 85

3.1 Nhóm giải pháp về tổ chức, quản lý 85

3.1.1 Ban hành các văn bản pháp quy về xây dựng, tổ chức và khai thác TLNS 86

3.1.2 Phổ biến luật sở hữu trí tuệ và quy định có liên quan 87

3.2 Nhóm giải pháp về kinh phí, cơ sở vật chất, trang thiết bị và công nghệ 87

3.2.1 Tăng cường kinh phí, đầu tư 87

3.2.2 Nâng cấp trang thiết bị và công nghệ 88

3.2.3 Nâng cấp phần mềm 89

3.3 Nhóm giải pháp về chuyên môn, nghiệp vụ 90

3.3.1 Áp dụng chuẩn nghiệp vụ trong xây dựng nguồn TLSNS 90

3.3.2 Tăng cường bảo mật cho dữ liệu 91

3.3.3 Hoàn thiện và bổ sung thêm tài liệu vào các bộ sưu tập 93

3.3.4 Hoàn thiện quy định về phân quyền truy cập 93

3.4 Giải pháp khác 93

3.4.1 Nâng cao năng lực cán bộ thư viện 93

3.4.2 Chú trọng đào tạo người dùng tin 95

3.4.3 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giới thiệu nguồn TLSNS 96

3.4.4 Tăng cường chia sẻ tài liệu số nội sinh 97

KẾT LUẬN 99 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

1.Tiếng Anh

1 AACR2 Anglo-American Cataloguing Rules (Quy tắc biên mục Anh- Mỹ)

2 DDC Dewey Decimal Classification (Bảng phân loại thập phân Dewey)

3 MACR Machine-Readable Cataloguing (Khổ mẫu biên mục đọc máy)

4 OCR Optical Character Recognition (Nhận dạng ký tự quang học)

5 OPAC Online Public Access Catalogue (Mục lục tra cứu cộng cộng trực tuyến)

14 TLSNS Tài liệu số nội sinh

16 TTTT-TV Trung tâm Thông tin Thƣ viện

17 TVĐHLN Thƣ viện Đại học Lâm nghiệp

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Tài nguyên thông tin của Thư viện Đại học Lâm nghiệp 40

Bảng 2.1 Số lượng bản in và CD luận án, luận văn tại Thư viện ĐHLN 48

Bảng 2.2 Số lượng bài trích trong các ấn phẩm định kỳ 50

Bảng 2.3 Số lượng Đề tài NCKH tại Thư viện ĐHLN 50

Bảng 2.4 Số lượng tài liệu số nội sinh tại Thư viện ĐHLN 51

Bảng 2.5 Cấu trúc các bộ sưu tập tài liệu số nội sinh 69

Bảng 2.6 Sô lượng tài liệu tài liệu số nội sinh trong các bộ sưu tập 71

Bảng 2.7 Cơ cấu lĩnh vực, chuyên ngành bạn đọc quan tâm 79

Bảng 2.8 Đánh giá mức độ thỏa mãn nhu cầu của bạn đọc 81

Bảng 2.9 Đánh giá của bạn đọc về sản phẩm và dịch vụ của Thư viện 82

Bảng 3.1 Mức độ cần thiết của các giải pháp xây dựng, tổ chức và khai thác nguồn TLSNS tại Thư viện ĐHLN 88

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ

Sơ đồ 1.1 Cơ cấu tổ chức trường Đại học Lâm nghiệp 38

Hình 2.1 Quy trình số hoá toàn văn từ tài liệu in ấn 57

Hình 2.2 Cơ chế hoạt động của phần mềm OCR 60

Hình 2.3 Logo và banner của Thư viện ĐHLN 64

Hình 2.4.Chọn “Trang cá nhân” 66

Hình 2.5 Chọn mẫu mô tả tài liệu 66

Hình 2.6 Tải một tệp tin 67

Hình 2.7 Hoàn tất việc đăng tài tài liệu 68

Hình 2.8 Biểu đồ mục đích sử dụng tài liệu tại Thư viện ĐHLN 80

Hình 2.9 Kết quả tìm kiếm……… …………76

Hình 2.10 Tìm kiếm “Duyệt theo”……… 76

Hình 2.11 Biểu đồ mục đích sử dụng tài liệu tại Thư viện ĐHLN……… 80

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Những biến đổi mạnh mẽ về kinh tế và xã hội trong những năm gần đây đã tạo tiền đề cho sự hình thành và phát triển “xã hội thông tin” Trong xã hội đó thông tin được xem như “hàng hóa” và nó đem lại sức mạnh to lớn, tạo thế cạnh tranh giữa các khu vực, các quốc gia cũng như giữa các cá nhân Quá trình “xã hội thông tin toàn cầu” hiện nay đang được diễn ra mạnh mẽ Trong bối cảnh đó, việc hướng tới một xã hội thông tin ở từng nước đã đặt ra yêu cầu trong việc khai thác và sử dụng thông tin như một nguồn lực cơ bản và quan trọng để phát triển quốc gia

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đẩy mạnh hội nhập quốc tế, nền kinh tế việt Nam từng bước dịch chuyển sang nền kinh tế tri thức Để thực hiện đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục đại học, việc đảm bảo thông tin và tri thức cho người dạy

và người học trong các cơ sở giáo dục đại học có một ý nghĩa quan trọng Điều này càng trở nên thiết yếu hơn khi giáo dục đại học Việt Nam đã và đang triển khai mạnh mẽ từ đào tạo niên chế sang đào tạo theo tín chỉ Trong những năm qua các trung tâm thông tin - thư viện, trung tâm học liệu, thư viện của các trường đại học và cao đẳng đã không ngừng đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao hiệu quả hoạt động của mình để tích cực tham góp vào việc nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học của các trường Nhiều thư viện đã chuyển mình từ thư viện truyền thống sang thư viện hiện đại, ứng dụng các thành tựu của khoa học công nghệ mới, đặc biệt

là công nghệ thông tin và truyền thông để phát huy vai trò là nơi cung cấp thông tin, tri thức, học liệu cho cả người dạy và người học mọi nơi, mọi lúc, không bị giới hạn về không gian, thời gian

Hiện nay, với sự phát triển của công nghệ thông tin và ứng dụng của nó trong công tác thư viện thì nguồn tài nguyên thông tin số đã và đang đóng vai

trò quan trọng, có nhiều ưu thế vượt trội so với tài liệu truyền thống như cung cấp khả năng truy cập từ xa, người dùng không còn phụ thuộc vào không gian

và thời gian, không hạn chế số lượng người truy cập, thông tin phong phú, đa dạng, nhanh chóng, chính xác, là xu hướng phát triển tất yếu của thư viện trên thế giới, và trên hết là có thể đáp ứng tốt được yêu cầu cấp thiết về tài liệu tham khảo các học phần cho sinh viên trong trường

Bên cạnh việc cung cấp, phục vụ tài liệu giấy, việc xây dựng tài nguyên

số cũng là một xu thế tất yếu của các thư viện trên thế giới, ở Việt Nam nói chung và thư viện các trường đại học nói riêng, không chỉ nhằm mục tiêu sao lưu, bảo quản tài liệu một cách linh hoạt lâu dài, mà còn vì mục tiêu phục vụ được nhiều người hơn, dễ dàng chia sẻ, hợp tác, liên thông với các thư viện khác trong và ngoài nước Định hướng chuyển đổi từ phục vụ tài liệu dạng in sang tài liệu điện tử sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển bộ sưu tập

số, phục vụ phát triển thư viện điện tử trong tương lai

Trường đại học là một trong những cái nôi đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cao, trong quá trình hoạt động, đào tạo nhà trường đã tạo ra một khối lượng lớn tài liệu có giá trị đó được gọi là nguồn tài liệu nội sinh Nguồn thông tin có trong những tài liệu này phản ánh đầy đủ, hệ thống về những thành tựu cũng như tiềm lực, định hướng phát triển của trường đại học Với ý nghĩa đặc biệt đó, nguồn tin nội sinh và các chính sách phát triễn nguồn tin này thu hút sự quan tâm của các cơ quan thông tin – thư viện trong đó có Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp

Trường Đại học Lâm nghiệp là một trong những trường đầu ngành trong cả nước về lĩnh vực lâm nghiệp, nhiệm vụ chính là đào tạo ra đội ngũ nhân lực về lĩnh vực này Kể từ năm học 2008-2009, Trường Đại học Lâm nghiệp đã chính thức chuyển đổi đào tạo sang phương thức tín chỉ Cùng song hành với chiến lược đào tạo của trường, thư viện cần phải đáp ứng đầy

đủ, đa dạng hơn nữa các loại tài liệu nhằm đáp ứng nhu cầu học tập, giảng dạy, nghiên cứu trong Nhà trường

Cho đến nay, cơ sở vật chất của Nhà trường và của Thư viện cũng đã được nâng cấp tương đối tốt như: hệ thống máy chủ có cấu hình cao, đường truyền Internet cáp quang tốc độ nhanh để phục vụ cho sinh viên đăng ký tín chỉ và học tập, tại thư viện, trang thiết bị đã được nâng cấp Tuy nhiên, thư viện hiện mới bước đầu nghiên cứu và tiến hành số hóa Khi đề cập đến vấn

đề nghiên cứu xây dựng quy trình số hóa tài liệu và phát triển nguồn tài liệu

số với ban Giám đốc Thư viện tôi cũng nhận được sự ủng hộ, và việc nghiên cứu triển khai một dự án số hóa nguồn tài liệu, trước tiên là nguồn tài liệu nội sinh và sau đó là đến các nguồn tài liệu khác

Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn và tầm quan trọng đó, tôi đã chọn đề tài

“Xây dựng, tổ chưc và khai thác tài liệu số nội sinh tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp" làm đề tài cho luận văn thạc sỹ của mình Trong khuôn

khổ luận văn này, trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm số hóa tài liệu của một

số trường đại học tiêu biểu, tác giả lựa chọn một số bài giảng, giáo trình, luận

án tiến sỹ, luận văn thạc sỹ, đề tài nghiên cứu khoa học được nghiệm thu, bảo

vệ tại Trường Đại học Lâm nghiệp tiến hành xây dựng bộ sưu tập toàn văn tài liệu số nội sinh luận án tiến sĩ bằng phần mềm Dspace để đưa vào khai thác

và sử dụng

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THEO HƯỚNG CỦA ĐỀ TÀI

Các nghiên cứu về công tác xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số (TLS)

Trong bài viết “Tạo lập, quản trị và khai thác tài nguyên số trong thư

viện đại học Việt Nam” của Nguyễn Huy Chương [6] đã phân tích ý nghĩa của

tài nguyên số đối với hệ thống thư viện Đại học Với những đặc tính ưu việt nổi trội, tài nguyên số hỗ trợ đắc lực việc tìm kiếm, khai thác thông tin nhanh chóng và đầy đủ nhất Tác giả đã tiến hành khảo sát, phân tích và đánh giá hực trạng việc tạo lập, quản trị và khai thác tài nguyên số trong hơn 20 thư viện và đưa ra đề xuất các giải pháp nhằm phát triển tài nguyên số trong hệ thống thư viện đại học ở Việt Nam trong thời gian tới

Bài viết “Quản trị nguồn học liệu số tại Trường Đại học Khoa học Xã

hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội” của nhóm tác giả Trần Thị Quý,

Đỗ Văn Hùng, Phạm Tiến Toàn [28] đã trình bày các khái niệm cơ bản, đặc điểm, sự cần thiết phải quản trị học liệu số và đưa ra một số giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị học liệu số tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

Trong bài viết“Dspace - Giải pháp tạo lập, lưu trữ và phổ biến tài

nguyên điện tử cho các thư viện ở Việt Nam” của Nguyễn Huy Chương [3] đã

giới thiệu tổng quan về phần mềm thư viện số Dspace, mô tả các chức năng

và thiết kế của hệ thống thư viện số mã nguồn mở Dspace, và cách tiếp cận các vấn đề khác nhau trong thư viện số và thiết kế lưu trữ

Bài viết “Quản lý và khai thác nguồn lức thông tin điện tử tại các thư

viện đại học Việt Nam” của hai tác giả Dương Thị Chính Lâm, Nguyễn Thị

Thu [22] đã trình bày một số thực trạng và đưa một số giải pháp để nâng cao hiệu quả quản lý và khai thác nguồn lực thông tin điện tử tại các thư viện đại học tại Việt Nam

Trong bài “Ứng dụng công nghệ thông tin để quản lý, khai thác và phát

triển nguồn tài liệu số phục vụ dạy và học số ở Thư viện Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP Hồ Chí Minh”của Thư viện Đại học Sư phạm Kỹ thuật

T.p Hồ Chí Minh [34] đã đề xuất xây dựng một hệ thống thông tin tư liệu

trong dạy học số là việc làm cấp bách phục vụ cho quá trình đào tạo của Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP Hồ Chí Minh

Bên cạnh đó rất nhiều công trình đã nghiên cứu công tác xây dựng, tổ

chức và khai thác tài liệu số như một số luận văn thạc sỹ: “Xây dựng, tổ chức

và khai thác tài liệu số tại Viện Thông tin khoa học xã hội” của tác giả Lại

Thế Trung [38] và Xây dựng, quản lý và khai thác tài liệu số tại Thư viện

Học Viện Kỹ thuật quân sự của Nguyễn Thị Khanh [21] cũng đã đưa ra cho

chúng biết được những thông tin về cách thức hoạt động xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số của mỗi đơn vị khác nhau

Trong bài viết “The Digitization Activities of Academic Libraries in

Vietnam” Nguyen Huy Chuong [50]; The whole digital library handbook của

Kresh, D xuất bản 2007; “Electronic Literature: New Horizons for the

Literary” của N Katherine Hayles [52] đã cung cấp một cái nhìn tổng quan

về tài liệu điện tử

Các nghiên cứu về công tác xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu nội sinh (TLNS)

Một công trình gần đây nhất đã nghiên cứu công tác tổ chức, quản lý và

phục vụ TLNS là luận văn Thạc sỹ của Nguyễn Thị Khánh Huyền: “Xây

dựng và quản lý nguồn tài liệu nội sinh tại Thư viện Trường Đại học Thủy lợi” [20] đã trình bày cơ sở lý luận về tài liệu nội sinh với công tác nghiên

cứu, đào tạo tại trường Đại học Thủy lợi Đồng thời, phân tích thực trạng và

đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện công tác xây dựng và quản lý nguồn TLNS tại Thư viện

Bài viết“Nghiên cứu, đề xuất một số chuẩn áp dụng trong hoạt động

xây dựng nguồn tin nội sinh tại các trường đại học” của Nguyễn Huy

Chương [4] đã trình bày các khái niệm chuẩn hoá và thư viện; khái niệm TLNS và các đặc điểm của nguồn TLNS ; phân tích những khó khăn, thuận lợi và đề xuất áp dụng chuẩn nghiệp vụ trong xây dựng nguồn tin nội sinh

Trong bài “Quản lý nguồn tài liệu nội sinh tại Trung tâm học liệu

Trường Đại học Cần Thơ” của Thạch Thị Tuyến [41] đã phân tích thực trạng

phát triển, tình hình thu thập, quy trình xử lý, khai thác và sử dụng nguồn tài liệu nội sinh tại trung tâm Tác giả đặc biệt nhấn mạnh kết quả số hoá nguồn tại liệu nội sinh Nhận xét những ưu điểm, hạn chế và giải pháp phát triển nguồn tài liệu này tại thư viện

Bài viết “Nguồn tin nội sinh của trường đại học thực trạng và các giải

pháp phát triển” của Trần Mạnh Tuấn [40] đã đưa ra cách phân nhóm và nêu

đặc điểm của nguồn tin nội sinh của trường đại học và đề ra các giải pháp về

chính sách và cơ chế số hoá, tiếp cận dự án để phát triển nguồn tin này thu hút

sự quan tâm của các cơ quan thông tin - thư viện đại học

Trong bài “Xây dựng nguồn tài liệu nội sinh trong trường đại học” của

hai tác giả Nguyễn Hồng Sinh và Huỳnh Thị Mỹ Phương [29] đã giới thiệu các nội dung cơ bản của việc xây dựng nguồn tài liệu nội sinh trong trường đại học bao gồm: khái niệm về nguồn tài liệu nội sinh trong trường đại học, giá trị và ý nghĩa, đặc điểm nội dung và hình thức, bản quyền, công nghệ quản lý,…

Bài viết “Tài liệu nội sinh - nguồn tin vô giá trong các trường đại

học”, của tác giả Huỳnh Mẫn Đạt đã trình bày có hệ thống các khái niệm về

tài liệu nội sinh, đưa ra quy trình số hóa nguồn tài liệu nội sinh, lựa chọn công nghệ và đưa ra các giải pháp nhằm giúp các trường đại học làm tốt công tác

số hóa nguồn tài liệu nội sinh

Các nghiên cứu về công tác xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số nội sinh (TLSNS)

Trong đề tài luận văn thạc sỹ “Nghiên cứu xây dựng và quản lý nguồn

tài nguyên số nội sinh tại Trung tâm Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia” của Phạm Văn Hùng [19] đã tiến hành khảo sát toàn bộ quy trình số hóa

tài liệu; Nghiên cứu quy trình xây dựng các cơ sở dữ liệu; Nghiên cứu công tác tổ chức khai thác nguồn tài nguyên số; Phân tích những thế mạnh, khả năng, thuận lợi, khó khăn và những hạn chế trong từng quy trình và đề xuất các giải pháp tối ưu hóa công tác xây dựng và quản lý nguồn tài nguyên số nội sinh tại Trung tâm

Công trình khoa học “Xây dựng, quản lý và khai thác nguồn tài liệu số

nội sinh tại Thư viện Trường Đại học Thương mại Hà Nội” của Vũ Ngọc

Minh [23] đã nghiên cứu công tác xây dựng, quản lý và khai thác nguồn TLSNS, tác giả đã lựa chọn phần mềm Greenstone để triển khai việc xây dựng bộ sưu tập số nội sinh tại thư viện Đại học Thương mại Hà Nội

Đăng trên tạp chí Thư viện Việt Nam năm 2013 có bài viết: “Xây dựng

cơ sở dữ liệu số hoá - nguồn tài liệu, giáo trình điện tử tại trường Đại học Văn hoá, Thể thao và Du lịch Thanh Hoá” của hai tác giả Trịnh Tất Đạt và

Trịnh Vân Anh [10] đã đề cập tới sự cần thiết, mục tiêu, quy trình, nguồn lực

và một số kết quả đạt được của việc xây dựng nguồn tài liệu, giáo trình điện

tử tại trường Đại học Văn hoá, Thể thao và Du lịch Thanh Hoá;

Bài viết “Số hoá tài liệu nội sinh góp phần giảm khoảng cách trong

giáo dục và đào tạo cao đẳng - đại học” của Nguyễn Hoàng Vĩnh Vương

[46] nêu lên tầm quan trọng của việc số hoá nguồn tài liệu nội sinh trong việc nâng cao chất lượng đào tạo và giảm khoảng cách số trong giáo dục và đào tạo cao đẳng và đại học ở Việt Nam giai đoạn hiện nay; một số thách thức

và giải pháp khi xây dựng nguồn tài liệu số nội sinh;

Trong bài viết “Dspace, giải pháp phần mềm cho thư viện điện tử quản

lý và khai thác nguồn thông tin số nội sinh ở các trường đại học hiện nay”

của tác giả Đoàn Phan Tân [30] đã nêu lên yêu cầu quản lý các nguồn thông tin số nội sinh ở các trường đại học và giới thiệu sự ra đời của các phần mềm quản lý bộ sưu tập số trong đó tập trung vào Dspace

Các khía cạnh tiếp cận nghiên cứu liên quan đến Thư viện Trường Đại

học Lâm nghiệp gồm có: Luận văn thạc sỹ “Nghiên cứu hoàn thiện tổ chức

hoạt đông thông tin - thư viện của Trung tâm Thông tin - Thư viện trường Đại học Lâm nghiệp” của Phạm Thị Thuý Hằng, bảo vệ năm 2008 tại trường Đại

3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu hiện trạng công tác xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu

số nội sinh nhằm đưa ra những nhận xét, đánh giá ưu điểm, hạn chế và tìm ra nguyên nhân để từ đó đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả đáp ứng nhu cầu thông tin nói chung và tài liệu nội sinh nói riêng tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu lý luận về công tác xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu

số nội sinh;

- Nghiên cứu khái quát về Trường và Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp;

- Khảo sát, nghiên cứu thực trạng công tác xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số nội sinh tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp;

- Đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số nội sinh tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp

4 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của đề tài: Xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu

số nội sinh

5 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Phạm vi quy mô: Tác giả đã sử dụng 300 phiếu khảo sát phát cho 2 nhóm đối tượng: Giảng viên: 100 phiếu và sinh viên: 200 phiếu

- Phạm vi không gian: tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp

- Phạm vi nội dung: Giới hạn nghiên cứu về công tác xây dựng, tổ chức

và khai thác tài liệu số nội sinh

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Phương pháp duy vật biện chứng khi triển khai đề tài:

Đề tài được nghiên cứu dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa Mác

- Lênin (phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử), quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về phát triển sự nghiệp thông tin - thư viện đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo để nghiên cứu quy trình xây dựng, phát triển nguồntổ chức và khai thác tài liệu số nội sinh

- Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

+ Thu thập, nghiên cứu, phân tích và tổng hợp tài liệu;

+ Khảo sát thực tiễn;

+ Thống kê số liệu;

+ Phân tích so sánh;

+ Phỏng vấn trực tiếp;

+ Điều tra bằng bảng hỏi

7 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

Trên thực tế hiện nay Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp chưa đáp ứng tốt thông tin, tài liệu cho sinh viên, giảng viên trong trường Vấn đề này cũng có nhiều nguyên nhân, những nguyên nhân có thể là nguồn tài liệu còn chưa phong phú về nội dung, đa dạng về loại hình, đầy đủ về số lượng hoặc chất lượng tài liệu còn thấp Có thể là do cán bộ thư viện còn kém trình độ chuyên môn trong xử lý tài liệu, phục vụ, chưa đáp ứng được nhu cầu thông tin cho người dùng tin Có thể do người dùng tin chưa biết cách khai thác nguồn tài liệu hiện có tại thư viện Lãnh đạo thư viện cũng như lãnh đạo trường chưa thực sự quan tâm, đầu tư về tài chính, cơ sở vật chất hoặc chưa

có những chính sách phù hợp để phát triển thư viện Trong khi đó, một nguồn tài liệu được đánh giá là có tầm quan trọng rất lớn, đó chính là nguồn tài liệu nội sinh được tạo nên từ các hoạt động đào tạo, nghiên cứu Nguồn này phản ánh đầy đủ, hệ thống về các thành tựu, tiềm lực, cũng như định hướng phát triển của Nhà trường Trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn tác giả sẽ có căn cứ để đưa ra những giải pháp khắc phục những hạn chế trên các giải pháp có thể liên quan đến vấn đề như: chính sách, kinh phí, nhân lực, cơ sở hạ tầng Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ giúp công tác xây dựng, tổ chức và khai thác một cách có hiệu quả nguồn tài liệu nội sinh góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập của cán bộ, sinh viên trong trường trong giai đoạn chuyển đổi sang đào tạo theo tín chỉ

8 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ ỨNG DỤNG CỦA ĐỀ TÀI

Kết quả nghiên cứu sẽ đóng góp kinh nghiệm giúp các thư viện trường đại học khác trong quá trình xây dựng và phát triển nguồn tài liệu số nội sinh

9 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BỐ CỤC CỦA ĐỀ TÀI

Nội dung nghiên cứu của luận văn được trình bày 100 trang

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, danh mục từ viết tắt, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn sẽ gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng, tổ chức và khai thác

tài liệu số nội tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp

Chương 2: Thực trạng xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu nội sinh

tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp

Chương 3: Đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng, tổ chức và

khai thác nguồn tài liệu nội sinh tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG, TỔ CHỨC VÀ KHAI THÁC TÀI LIỆU SỐ NỘI SINH TẠI THƯ VIỆN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

1.1 Cơ sở lý luận về xây dựng, tổ chức và khai thác tài liệu số nội sinh

1.1.1 Khái niệm, đặc trưng của tài liệu số, tài liệu nội sinh và tài liệu

số nội sinh

1.1.1.1 Tài liệu số

Trong lịch sử phát triển, vốn tài liệu đã từng xuất hiện là sách trên đất sét, giấy papirut, giấy da, đến thế kỷ XV xuất hiện sách dưới dạng in Từ thế kỷ XV, ngoài sách còn có vật mang tin khác như băng từ, đĩa từ Ngày nay vốn tài liệu còn bao gồm cả các dữ liệu điện tử trên máy tính và mạng các máy tính Vốn tài liệu số là một trong bốn yếu tố cấu thành thư viện số,

có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong sự phát triển của thư viện thể hiện ở vai trò bao quát làm phong phú vốn tài liệu của thư viện, từ đó hỗ trợ nghiên cứu giảng dạy, học tập và giải trí Vì vậy đã có không ít định nghĩa

về tài liệu số được đưa ra

- Theo TS Nguyễn Huy Chương, thì “Vốn tài liệu số bao gồm các đối tượng số (digital objects) và các siêu dữ liệu để hỗ trợ cho việc tra cứu và định vị tài nguyên Các đối tượng số (hay còn gọi là tài liệu điện tử) là bất kỳ tài liệu nào được mã hoá, được lưu trữ trên các vật mang tin và người dùng tin

có thể truy cập được thông qua thiết bị lưu trữ điện tử Nguồn tin số bao gồm

dữ liệu trực tuyến (Online) và dữ liệu ở trên vật mang tin vật lý như ROM, DVD, VCD,…

CD-Tài liệu điện tử/số bao gồm tất cả các dạng tài liệu như sách, báo, tạp chí, phim ảnh, bản nhạc, các CSDL,… được bao gói hay được lưu giữ trên các vật mang tin điện tử/số, có nghĩa là tất cả những gì có thể đọc được, truy

cập được thông qua máy tính hay mạng máy tính”.Error! Reference source not found

- Theo định nghĩa của Th.S Lê Văn Năng - Giám đốc Trung tâm Tin học - Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước thì “Tài liệu số là vật mang tin mà thông tin trong đó được tạo lập bằng phương pháp dùng tín hiệu số hình thành trong quá trình hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân”

- PGS.TS Trần Thị Quý cho rằng: “Tài liệu số là những tài liệu/vật mang tin mà thông tin được chứa đựng trong đó (một phần hay toàn bộ nội dung) đã được biểu diễn dưới dạng mã nhị phân (0 và 1)/ chuyển thành các bit, byte thông tin dữ liệu và được lưu trữ, khai thác trên các công cụ tra cứu điện tử với sự hỗ trợ của các thiết bị chuyên dụng, phần mềm và hệ thống mạng máy tính như sách điện tử, báo điện tử, các cơ sở dữ liệu (CSDL), các chương trình chạy trên máy tính, các file multimedia, tài nguyên trong các trang web, các blog ” [28]

Tóm lại, từ định nghĩa trên có thể hiểu tài liệu số là tất cả các tài liệu được trình bày dưới dạng số mà máy tính có thể đọc được

Tài liệu số có những đặc tính nổi trội so với tài liệu truyền thống:

- Mật độ thông tin rất cao, do vậy dung lượng thông tin được lưu trữ trên chúng cũng rất lớn

- Có khả năng đa truy cập, cho phép người dùng có thể tìm tài liệu đồng thời theo nhiều dấu hiệu, nhiều điểm truy cập khác nhau và truy cập linh hoạt, nhanh chóng

- Khả năng liên hệ, tiếp cận với các tác giả, tạo ra kênh phản hồi thông tin giữa người dùng tin và người sáng tạo ra thông tin

- Cho phép lưu giữ thông tin từ nhiều dạng nguồn tin khác nhau như văn bản, âm thanh, hình ảnh tĩnh và hình ảnh động trong cùng một tài liệu

- Có thể cùng lúc phục vụ cho nhiều đối tượng khác nhau, không phụ thuộc vào số lượng người dùng, thời gian và vị trí địa lý của họ

- Khả năng cập nhật dữ liệu nhanh chóng và thường xuyên

Chính vì vậy, tài liệu số mang lại hiệu quả cao và ý nghĩa rất lớn:

- Tạo ra một môi trường bình đẳng, rộng mở cho tất cả mọi người cơ hội sử dụng nguồn tài liệu học tập và nghiên cứu bởi sưu tập số không bị giới hạn về không gian và thời gian Loại bỏ khoảng cách tri thức giữa người giàu

và người nghèo, giữa thành thị và nông thôn, giữa các quốc gia phát triển nhanh và các quốc gia đang phát triển

- Tính hiệu quả của bộ sưu tập số: tiết kiệm thời gian và kinh phí Thư viện không cần xây dựng nhiều kho tàng, mua sắm giá kệ, tốn nhiều chi phí lưu giữ, bảo quản, vận chuyển tài liệu … trong khi đó, bạn đọc rất nhanh chóng tìm kiếm, khai thác tài liệu, thông tin phù hợp

Những đặc trưng trên cho thấy, tài liệu số hoá có nhiều điểm ưu việt và trong tương lai, sẽ có thêm nhiều kho tài liệu số hoá được hình thành, được sẻ chia, góp phần thúc đẩy hoạt động thông tin – thư viện ngày càng phát triển

và vươn đến một tầm cao mới

1.1.1.2 Tài liệu nội sinh

Tài liệu nội sinh của trường đại học và cao đẳng là nguồn tài liệu quan trọng có hàm lượng chất xám cao, đang được nhiều trường quan tâm xây dựng, tổ chức và khai thác phục tham khảo và nghiên cứu

“Tài liệu nội sinh là những tài liệu được hình thành trong quá trình hoạt động khoa học kỹ thuật, sản xuất, quản lý, nghiên cứu, học tập của các cơ quan, tổ chức, xí nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học… Tài liệu nội sinh phản ánh đầy đủ, có hệ thống về các thành tựu, tiềm lực cũng như hướng phát triển của những đơn vị này và thường được lưu giữ ở các thư viện và trung tâm thông tin của đơn vị đó”.[4]

Đặc điểm của nguồn tài liệu nội sinh

Theo tính chất của quá trình tạo ra nguồn tài liệu (nguồn tin) nội sinh của trường đại học có thể chia thành 3 nhóm:

- Tài liệu nội sinh phản ánh các kết quả hoạt động đào tạo bao gồm:

luận án, luận văn, các kết luận khoa học, các tư liệu điền dã, các tư liệu điều tra, các hồ sơ thí nghiệm, các chương trình đào tạo, giáo trình, bài giảng…

- Tài liệu nội sinh phản ánh kết quả hoạt động nghiên cứu khoa học là các báo cáo kết quả nghiên cứu khoa học, các tư liệu trung gian được tạo nên

từ việc triển khai các chương trình, các đề tài nghiên cứu khoa học, đề án, dự

án sản xuất thử, các báo cáo khoa học, các kỷ yếu hội nghị, hội thảo…

- Tài liệu nội sinh phản ánh tiềm lực đào tạo và nghiên cứu khoa học bao gồm các tài liệu về cơ cấu, qui mô, trình độ đào tạo, nguồn nhân lực khoa học, cơ sở vật chất kỹ thuật để triển khai các hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học, các thông tin phản ánh định hướng phát triển của nhà trường

- Tài liệu nội sinh luôn chứa đựng những thông tin mới nhất trong lĩnh vực mà nó xem xét

Bên cạnh khái niệm, đặc điểm tài liệu nội sinh ta cần hiểu thêm về khái niệm tài liệu xám Tại Hội nghị quốc tế lần thứ 4 về tài liệu xám tổ chức tại

Mỹ năm 1999, người ta định nghĩa tài liệu xám là tài liệu được tạo ra bởi tất

cả các cấp chính quyền, cơ quan, đơn vị nghiên cứu, trường học, doanh nghiệp, ở dạng in ấn và điện tử và không bị chi phối bởi các nhà xuất bản hoạt động vì mục đích thương mại

Dù vẫn còn nhiều tranh cãi khác nhau về tương lai phát triển, tính học thuật, tính tin cậy, mức độ phổ biến của tài liệu xám, người ta không thể phủ nhận tài liệu xám đang dần khẳng định vị thế là một nguồn tài nguyên thông tin quan trọng, đặc biệt cần thiết cho những người làm công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học tài liệu xám cũng cho người ta thấy cái nhìn vừa tổng quan lại vừa chuyên sâu về một chuyên ngành, lĩnh vực, chủ đề cụ thể do bản thân tài liệu xám thường tập trung vào một ngành, chuyên môn nào đó

Tóm lại, tài liệu xám là các tài liệu không được công bố rộng rãi, thường không có mặt trong các kênh phát hành, phân phối truyền thống, được công bố trong nội bộ cơ quan, đơn vị, trường học, nội dung chuyên sâu về một

chuyên ngành, lĩnh vực và không chịu tác động của các mục đích thương mại

1.1.1.3 Tài liệu số nội sinh

Tài liệu số nội sinh là những tài liệu nội sinh của một cơ quan/đơn vị được số hoá và người dùng tin có thể truy cập được thông qua thiết bị lưu trữ điện tử

Tài liệu số nội sinh bao gồm tất cả các dạng tài liệu như giáo trình, bài giảng, luận án, đề tài nghiên cứu, báo cáo kết quả NCKH… được bao gói hay được lưu giữ trên các vật mang tin điện tử/số, những tài liệu nội sinh này có thể đọc được, truy cập được thông qua máy tính hay mạng máy tính

Thuật ngữ số hóa (Digitization) được sử dụng để chỉ quá trình chuyển đổi thông tin trong các đối tượng thực sang dạng điện tử Trong xã hội, đối tượng thực phổ biến chứa thông tin bao gồm các dạng tài liệu, văn bản, tranh

vẽ, bản đồ, băng hình, băng ghi âm Kết quả của việc số hóa các đối tượng nguồn tin thực sự được chuyển sang dạng điện tử Như vậy, số hóa được coi

là một phương thức tạo lập tài nguyên thông tin điện tử [1]

Như vậy, tài liệu số nội sinh có thể được định nghĩa khái quát là tập hợp

có tổ chức những bộ sưu tập thông tin kiến thức của các tài liệu nội sinh đã được số hóa, được lưu trữ theo các công nghệ đặc biệt mà có thể truy cập, chia

sẻ, khai thác theo các giao thức và thủ tục tiêu chuẩn xác định trong môi trường điện tử

Vì một bộ sưu tập (collection) tập trung vào đối tượng số hóa, bao gồm văn bản, hình ảnh và âm thanh cùng với phương thức truy cập, truy hồi, chọn lọc, tổ chức, bảo trì sưu tập đó Sưu tập do chuyên gia thư viện tạo nên

Một bộ sưu tập thông tin là một sưu tập bao gồm nhiều tài liệu dưới nhiều dạng thức khác nhau: văn bản, hình ảnh, âm thanh, hình ảnh động, tuy nhiên cung cấp một giao diện đồng nhất qua đó tất cả các tài liệu có thể được truy cập, mặc dù cách mà tài liệu đó hiển thị sẽ tuỳ thuộc vào phương tiện và dạng thức của tài liệu đó Ví dụ muốn đọc một văn bản PDF thì phải tích hợp