Sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- VŨ ĐỨC CHÍNH Thích Thanh Nhiễu SỰ HỘI NHẬP PHẬT GIÁO VỚI TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI DÂN HÀ NỘI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ ĐỨC CHÍNH (Thích Thanh Nhiễu)

SỰ HỘI NHẬP PHẬT GIÁO VỚI TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI DÂN HÀ

NỘI HIỆN NAY

Chuyên ngành: Tôn giáo học

Mã số: 62.22.90.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC

Chủ tịch hội đồng: Người hướng dẫn khoa học:

GS.TS Nguyễn Hữu Vui PGS TS Trần Thị Kim Oanh

Hà Nội - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả điều tra trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trên bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận án

Vũ Đức Chính

(Thích Thanh Nhiễu)

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 14

1.1 Nguồn tài liệu của luận án 14

1.2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 14

1.3 Các khái niệm được dùng trong luận án 25 Chương 2: CƠ SỞ CỦA SỰ HỘI NHẬP PHẬT GIÁO VỚI TÍN

NGƯỠNG THỜ CÚNG TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI DÂN HÀ NỘI

HIỆN NAY Error! Bookmark not defined.

2.1 Cơ sở triết lý của Phật giáo Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Triết lý nhân sinh tùy duyên của Phật giáoError! Bookmark not defined.

defined.

2.2 Cơ sở địa kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội và tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nayError! Bookmark not defined.

2.2.1 Cơ sở địa kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hộiError! Bookmark not defined.

2.2.2 Cở sở tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội

hiện nay Error! Bookmark not defined.

2.3 Cơ sở lịch sử truyền thống của Phật giáo trong sự hội nhậpError! Bookmark not defined.

2.3.1.Tính tương đồng giữa tín ngưỡng Phật giáo và tín ngưỡng

truyền thống Error! Bookmark not defined.

2.3.2 Tính tương đồng giữa triết lý nhân sinh trong Phật giáo và triết lý

nhân sinh trong cộng đồng làng xã của người dân Hà Nội Error!

Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined.

Chương 3: BIỂU HIỆN CỦA SỰ HỘI NHẬP PHẬT GIÁO VỚI TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI DÂN HÀ NỘI HIỆN NAY Error! Bookmark not defined 3.1 Hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay qua khảo cứu thực hành nghi lễ tín ngưỡng gia đình, dòng họ và tín ngưỡng quốc gia Error! Bookmark not defined.

3.1.1 Hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay qua khảo cứu thực hành nghi lễ tín ngưỡng gia đình,

dòng họ Error! Bookmark not defined.

3.1.2 Hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay qua khảo cứu thực hành nghi lễ tín ngưỡng

quốc gia Error! Bookmark not defined.

3.2 Hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của

người dân Hà Nội hiện nay qua khảo cứu thực hành nghi lễ tại khuôn viên chùa Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống qua

thực hành nghi lễ trong các ngày lễ tết tại chùaError! Bookmark not defined.

3.2.2 Sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống qua

thực hành nghi lễ trong các ngày thường nhật tại chùaError! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined Chương 4: BẢO TỒN GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA SỰ HỘI NHẬP PHẬT GIÁO VỚI TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI DÂN HÀ NỘI HIỆN NAY Error! Bookmark not defined 4.1 Giá trị văn hóa của sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay.Error! Bookmark not defined.

4.1.1 Sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống làm phong phú thêm đời sống tinh thần, góp phần làm giàu bản sắc văn hóa

của người dân Hà Nội Error! Bookmark not defined.

4.1.2 Sự bổ sung, hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình hội nhập giữa Phật giáo

và tín ngưỡng thờ cúng truyền thống là một "giải pháp hoàn thiện" thỏa

mãn nhu cầu tâm linh của người dân Hà Nội hiện nay.Error! Bookmark not defined.

4.1.3 Sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống góp phần bảo lưu những giá trị đạo đức truyền thống quý báu của người dân

Hà Nội Error! Bookmark not defined.

4.1.4 Sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống tạo nên một hệ thống di sản văn hóa vật thể quý giá, là một phần của văn hóa thủ

đô nghìn năm văn hiến Error! Bookmark not defined 4.2 Những giải pháp nhằm bảo tồn giá trị văn hóa của sự hội nhập giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay Error! Bookmark not defined 4.2.1 Đối với công tác quản lý Error! Bookmark not defined 4.2.2 Đối với người dân Error! Bookmark not defined.

defined.

Tiểu kết chương 4 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 29 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án

Tín ngưỡng, tôn giáo thuộc thượng tầng kiến trúc phản ánh hiện thực

xã hội Tín ngưỡng, tôn giáo là thành tố của văn hóa, ra đời gắn liền với lịch

sử phát triển của xã hội loài người Do vậy, nghiên cứu về tín ngưỡng, tôn giáo có vai trò đặc biệt quan trọng về lý luận và thực tiễn đối với tất cả các quốc gia, dân tộc trên thế giới hiện nay

Ở Việt Nam, trước thời kỳ Đổi mới, do nhiều nguyên nhân khác nhau, hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo chưa được đánh giá đúng, bị cho là mê tín dị đoan và vì thế, có lúc chúng ta chưa ứng xử đúng với tôn giáo (nhất là các di sản văn hóa tôn giáo) Việc nghiên cứu tôn giáo theo đó cũng bị coi nhẹ

Từ Đổi mới (năm 1986) đến nay, Đảng, Nhà nước Việt Nam đã có những thay đổi trong nhận thức về tôn giáo, thừa nhận tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu của một bộ phận nhân dân, còn tồn tại lâu dài và đạo đức tôn giáo có nhiều điều phù hợp với công cuộc xây dựng xã hội mới

Trên cơ sở đường lối, chính sách mới của Đảng, đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam trong những thập niên gần đây có nhiều khởi sắc, đáp ứng được nhu cầu tâm linh của người dân Các tôn giáo hoạt động theo phương châm sống “tốt đời”, “đẹp đạo”, góp phần vào công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước

Bối cảnh trên đây đã tạo điều kiện cho những hoạt động tôn giáo ở Việt Nam khởi phát mạnh mẽ

Phật giáo đến với dân tộc Việt Nam từ rất sớm, bằng con đường tự nhiên, dân dã Khi đến với Việt Nam, Phật giáo bén duyên ở vùng Kinh Bắc trang nghiêm cổ kính, Phật giáo phát triển mạnh mẽ và trở nên hưng thịnh ở

thời kỳ Nhà Lý Với sự phò giúp của các Thiền sư tài đức, Lý Công Uẩn rời

sử mới Có thể nói trí tuệ và tầm nhìn Phật giáo đã tìm ra vùng đất “rồng bay” đặt thủ đô Đại Việt Vua Lý lựa chọn mảnh đất Thăng Long làm kinh đô của nước Đại Việt cũng đồng nghĩa với việc Phật giáo lựa chọn mảnh đất này là

“kinh đô” của mình Với lịch sử nghìn năm văn hiến, Phật giáo Thăng Long -

Hà Nội có những đặc trưng riêng trong dòng chảy chung đậm dấu ấn văn hóa Việt Nam

Trước khi Phật giáo đến, người dân Thăng Long - Hà Nội đã có một hệ thống tín ngưỡng thờ cúng rất đa dạng, phong phú Trong gia đình, dòng họ, người Hà Nội thờ cúng tổ tiên, ngoài làng xã, người Hà Nội thờ cúng Thành hoàng làng, thờ Mẫu, người Hà Nội cũng thờ cúng tổ tiên của đất nước là Tổ Hùng Vương, ngoài ra còn có các tín ngưỡng thờ thần khác Hàng năm, người Hà Nội cũng có rất nhiều các lễ hội tín ngưỡng đặc sắc đời sống văn hóa tín ngưỡng phong phú, đa dạng là một bộ phận cấu thành diện mạo văn hóa Thăng Long – Hà Nội

Vào Hà Nội, với phương châm "tùy duyên phương tiện", Phật giáo đã linh hoạt hội nhập cùng với các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân nơi đây, để từ đó đi sâu, bám rễ vào văn hóa, đứng vững và trưởng thành, trở thành một bộ phận không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân chốn kinh kỳ hào hoa, phong nhã Trải qua thời gian, Phật giáo vẫn kiên định song hành cùng đời sống văn hóa tinh thần người Hà Nội, càng ngày càng hội nhập sâu trong tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người Hà Nội như “sữa hòa tan trong nước” Để đứng vững, khẳng định vững chắc vị trí của mình trong văn hóa Hà Nội, Phật giáo đã không ngừng thay đổi để phù hợp với

tuy nhiên các tên gọi này không phải gọi tên theo giai đoạn lịch của Hà Nội mà chúng tôi sử dụng linh hoạt

hoàn cảnh từng thời kỳ lịch sử thăng trầm của mảnh đất Hà Nội, khi ở thời kỳ hoàng kim (thời Lý, Trần), được "trọng dụng", Phật giáo đem hết sức mình cống hiến cho đất nước, khi có biến cố, Phật giáo lại lui về bám rễ trong đời sống nhân dân nhưng dù trong hoàn cảnh nào, Phật giáo vẫn một lòng “thủy chung son sắc” với văn hóa Hà Nội Ngày nay, đứng trước nhiều thách thức của thời cuộc, đời sống người dân Hà Nội có những bước chuyển quan trọng, Phật giáo vẫn trung thành với con đường đã đi nhưng ở một sắc thái mới, một

sự hội nhập mới phù hợp với xu thế phát triển của đất nước nói riêng, của thế giới nói chung mà không làm mất đi bản sắc dân tộc Hà Nội - Việt Nam

Và bản thân với tư cách là một người tu hành, ngoài những hoạt động tôn giáo thường ngày, tôi luôn trăn trở, băn khoăn mình cần làm một điều gì

đó để đóng góp thiết thực nhất để tôn giáo của mình phát triển đúng hướng, ngày càng đóng góp được nhiều hơn cho xã hội Tôi nhận thấy nghiên cứu sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay có thể góp một phần thực hiện mong muốn đó

Với những lý do trên đây, tôi lựa chọn đề tài: “Sự hội nhập Phật giáo

với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay” là

đề tài nghiên cứu của Luận án Hy vọng đề tài nghiên cứu này sẽ là hạt nước, thêm vào đại dương tri thức mênh mông

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

* Mục đích của luận án

Trên cơ sở lý luận và khảo sát thực tế, luận án chỉ ra những biểu hiện của sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay Qua đó đưa ra những giải pháp nhằm bảo tồn giá trị văn hóa của sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay

* Nhiệm vụ của luận án

Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án cần thực hiện các nhiệm vụ:

- Chỉ ra cơ sở của sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng của người dân Hà Nội hiện nay

- Chỉ ra những biểu hiện của sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay

- Chỉ ra giá trị văn hóa của sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống; đưa ra những giải pháp nhằm bảo tồn các giá trị văn hóa đó

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án

* Đối tượng nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu của luận án: Phật giáo hội nhập với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay

*Phạm vi nghiên cứu của luận án

- Về không gian:

+ Ngoài việc thu thập và khảo sát chung toàn khu vực Hà Nội, luận án còn chọn điểm nghiên cứu chính nhằm làm sáng tỏ hơn nữa được sự hội nhập giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay Cụ thể là: Làng đô thị hóa thành phường (tiêu biểu: Làng Trung Kính Thượng (phường Trung Hòa, quận Cầu Giấy, Hà Nội); các chùa (chùa Trung Kính Thượng, chùa Quán Sứ)

+ Nghiên cứu sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay, luận án đi sâu vào sự hội nhập Phật giáo Bắc tông trong thực hành nghi lễ thờ cúng tại gia đình, dòng họ, làng xã, quốc gia (thờ cúng tổ tiên: Thành hoàng làng (người có công với làng), Quốc

tổ (vua Hùng), anh hùng liệt sĩ (người có công với đất nước), Tứ bất tử; tín ngưỡng vòng đời: nghi lễ sinh đẻ, nghi lễ cưới xin, thờ thần bản mệnh, tang

ma; tín ngưỡng nghề nghiệp: tín ngưỡng nông nghiệp, tín ngưỡng tổ nghề; tín

người dân Hà Nội mà chúng tôi đã khảo cứu được thông qua quan sát, bảng

hỏi phỏng vấn

- Về thời gian:

Luận án nghiên cứu sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân tại các làng ở Hà Nội trong giai đoạn từ khi Đổi mới (1986) đến nay Bởi mặc dù sự hội nhập là cả quá trình nhưng từ năm

1986, Việt Nam tiến hành đổi mới, cải cách toàn diện trên mọi lĩnh vực, với chính sách mở cửa, thì sự hội nhập kinh tế mạnh mẽ bao nhiêu thì kéo theo với nó là hội nhập văn hóa cũng diễn ra mạnh mẽ như vậy và đậm nét hơn Chính vì vậy, chúng tôi lấy mốc thời gian từ 1986 đến nay, để xác định phạm

vi nghiên cứu của mình

4 Đóng góp của luận án

- Về mặt lý luận:

+ Luận án góp phần nghiên cứu những vấn đề lý luận về sự hội nhập văn hóa nói chung, tôn giáo nói riêng, mà cụ thể là sự hội nhập giữa Phật giáo và nghi lễ thờ cúng truyền thống của người dân tại các làng ở địa bàn Hà Nội

+ Qua nghiên cứu về sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội, luận án cung cấp thêm tư liệu mới (làm

rõ hơn nữa) về sự tương đồng và khác biệt giữa văn hóa của tôn giáo ngoại nhập (Phật giáo) với văn hóa tín ngưỡng bản địa (thờ cúng truyền thống) của người dân Hà Nội trong giai đoạn hiện nay

+ Qua chứng cứ nghiên cứu, luận án cho thấy “xu hướng phát triển” của tôn giáo, tín ngưỡng trong đời sống xã hội hiện nay thể hiện rõ phương châm là hội nhập với văn hóa bản địa trên tinh thần dung hợp bồi đắp cùng

nhau phát triển Điều này có ý nghĩa quan trọng, bởi nó góp phần lý giải về tương lai của tôn giáo, tín ngưỡng trong các quốc gia

+ Từ góc độ tiếp cận tôn giáo học/ triết học/ văn hóa học/ nhân học tôn giáo về sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người

dân Hà Nội, luận án chỉ ra mức độ tác động qua lại giữa tôn giáo ngoại nhập và

tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay và ngược lại

+ Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, luận án chỉ ra những giá trị văn hóa của sự hội nhập giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân hiện nay Do vậy, đây cũng là một trong những minh chứng làm sáng tỏ giá trị văn hóa dân tộc cần phải bảo tồn và phát huy trong thời kỳ hội nhập văn hóa quốc tế

- Về mặt thực tiễn

- Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu và giảng dạy về tín ngưỡng, tôn giáo và văn hóa nói chung; Phật giáo, tín ngưỡng thờ cúng truyền thống và văn hóa Việt Nam nói riêng; cho việc hoạch định chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước trong giai đoạn hiện nay và sau này

5 Lý thuyết, cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

* Các lý thuyết áp dụng trong luận án

Có nhiều lý thuyết áp dụng trong nghiên cứu về sự hội nhập, giao lưu văn hóa nói chung, tôn giáo nói riêng Tuy nhiên, trong luận án này, chúng tôi chọn một số lý thuyết chính để áp dụng vào việc nghiên cứu về sự hội nhập của Phật giáo đối với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân tại ba điểm đã được lựa từ góc độ Tôn giáo học, Văn hóa học và Nhân học tôn giáo:

1 Lý thuyết về giao lưu, tiếp biến văn hóa

- Giao lưu tiếp biến văn hóa là khái niệm do các nhà nhân học Anglo - Saxon đưa ra vào cuối thế kỷ XIX để chỉ sự tiếp xúc trực tiếp và lâu dài giữa

hai nền văn hóa khác nhau và hậu quả của cuộc tiếp xúc này là sự thay đổi hoặc biến đổi của một số loại hình văn hóa hoặc cả hai nền văn hóa đó

Theo các nhà nhân học Mỹ, giao lưu tiếp biến văn hóa là quá trình trong đó, một nền văn hóa thích nghi, ảnh hưởng một nền văn hóa khác bằng cách vay mượn nhiều nét đặc trưng của nền văn hóa ấy

Sự giao lưu tiếp biến văn hóa cũng là một cơ chế khác của biến đổi văn hóa Đó là sự trao đổi những đặc tính văn hóa nảy sinh khi các cộng đồng tiếp xúc trực diện và liên tục Các mẫu hình văn hóa nguyên thủy của một cộng đồng hoặc của cả hai cộng đồng có thể bị biến đổi thông qua quá trình tiếp xúc này Các thành tố của các nền văn hóa biến đổi, song mỗi nền văn hóa vẫn giữ tính riêng biệt của mình

Quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa có thể diễn ra một cách cưỡng bức thông qua sự thống trị về quân sự, hoặc diễn ra bằng con đường hòa bình hơn thông qua buôn bán, truyền đạo [Xem 30,tr107]

Lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa được luận án lựa chọn áp dụng để nghiên cứu về sự hội nhập Phật giáo và tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân các làng được lựa chọn nghiên cứu

2 Lý thuyết nghi lễ tăng cường sức mạnh

Theo Villiam A Havilan, nghi lễ tăng cường sức mạnh là nghi lễ đánh dấu những thời gian khủng hoảng trong đời sống của cộng đồng hơn là một cá nhân - thành viên của cộng đồng Nghi lễ này được thực hiện trong thời khủng hoảng hay biến cố lớn lao nào đó của cộng đồng cư dân, mục đích để giúp cho mọi thành viên trong cộng đồng gắn bó với nhau hơn (ví dụ những cuộc khủng hoảng do hạn hán kéo dài…)

Cái chết của một con người có khi cũng được xem là sự khủng hoảng cuối cùng của cuộc đời người đó và nó cũng là sự khủng hoảng đối với toàn

bộ cộng đồng, đặc biết là đối với những cộng đồng nhỏ Một thành viên của

cộng đồng (hoặc nhóm người) bị chết đi thì sự cân bằng của cộng đồng đó sẽ

bị rối loạn Do đó những người còn sống phải tái điều chỉnh và lập lại sự cân bằng cũ, đồng thời họ cần phải tự điều hòa, làm dịu cảm giác mất mát đối với người đã chết Khi đó, nghi lễ của đám tang người đó có thể được xem là nghi

lễ tăng cường sức mạnh để những người đang sống giảm nhẹ sự bối rối của họ đối với người chết, trong khi vẫn tạo ra sự tái điều chỉnh xã hội

Cũng theo Villiam A Havilan, việc tiến hành những nghi lễ tăng cường sức mạnh không bị giới hạn bởi số lần khủng hoảng xảy ra Ở những vùng có

sự khác nhau giữa các mùa, mà con người phải thay đổi cho phù hợp, thì các nghi lễ này sẽ được tiến hành theo kiểu lễ hội hàng năm Đối với những dân tộc có văn hóa nông nghiệp thì họ sẽ có những lễ hội trồng trọt, lễ hội cho sản phẩm thu hoạch Sự kiện mọi người tham gia vào lễ hội, vào các dịp đặc biệt này sẽ làm gia tăng sự đoàn kết cộng đồng

Như vậy nghi lễ tăng cường sức mạnh của cộng đồng là những lễ hội

có sự tham gia của toàn thể cộng đồng cư dân cùng chia sẻ một tâm thức tôn giáo, trong đó các nghi lễ, lễ hội thể hiện sự cộng cảm, là chất “keo” gắn kết, đoàn kết cộng đồng, biểu trưng đời sống tâm linh, xã hội và văn hóa, mang tính thống nhất, cộng cảm của cả cộng đồng [Xem 30,tr176]

Những quan điểm của lý thuyết nghi lễ tăng cường sức mạnh (Rites of

intensification) của Villiam A Havilan trên đây sẽ là cơ sở lý luận để chúng tôi

nghiên cứu về những nghi lễ truyền thống của cộng đồng làng xã như thờ cúng , thờ Mẫu Qua đó chỉ ra sự hội nhập trong nghi lễ của Phật giáo đối với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân các làng

3 Lý thuyết nhân học biểu tượng

Cả Victor Turner và Clifford Geertz đều chú trọng nghiên cứu biểu tượng trong nghi lễ

- Victor Turner đề cao tính kịch hóa của nghi lễ thờ cúng và ông nhìn

nghi lễ thờ cúng như một sự trình diễn Trong bài viết về “Biểu tượng trong

nghi lễ của người Ndembu” ông cho rằng biểu tượng bao gồm những sự vật,

hành động, các mối quan hệ, hiện tượng, cử chỉ và những đơn vị không gian trong một tình huống nghi lễ [Xem 130,tr242] Clifford Geertz lại coi biểu tượng là hình ảnh tượng trưng, là loại ký hiệu đặc biệt, thể hiện nội dung thực

tế của một điều nào đó Nhà nghiên cứu thông qua biểu tượng phải diễn giải ý nghĩa của những ký hiệu đó

- Clifford Geertz và Victor Turner đều cho rằng nghi lễ thờ cúng là quá trình vượt qua để chuyển tải những ý nghĩa, thông tin xã hội và nhân văn sâu sắc Niềm tin và sự thực hành nghi lễ thờ cúng phản ánh và chỉ rõ các yếu tố chính trị, kinh tế, các mối quan hệ xã hội, hơn nữa nó là chìa khóa để hiểu con người nghĩ và cảm thấy ra sao về các mối quan hệ với môi trường và xã hội

Lý thuyết của Malinowski nhấn mạnh đến chức năng tâm lý của lễ nghi Thông qua nghi lễ, con người muốn thỏa mãn nhu cầu cá nhân, cộng đồng, đặc biệt là nhu cầu tâm lý, tình cảm [Xem 30,tr174]

5 Thuyết trung tâm và ngoại vi

Thuyết "trung tâm" trong nghiên cứu văn hoá đã được các nhà nghiên cứu thuộc trường phái "Truyền bá luận" (diffutionisim) Tây Âu đưa ra từ các

thập kỉ cuối thế kỉ XIX đầu XX, mà các đại diện chính của trường phái này là các nhà nghiên cứu Đức - Áo, như L Frobenius, F.Ratsel, F Grabner , W Schmidt Sau đó những nhà nhân học Mĩ, mà đại diện xuất sắc là Boas, LC Wissler, đã phát triển lí thuyết trung tâm trong việc hình thành các "vùng văn hoá" của người Indian ở Bắc Mĩ Sau CL.Wissler, A.L.Kroeber đã phát triển quan điểm về trung tâm văn hoá Đến Những năm cuối thập kỉ 70 và đầu 80

của thế kỉ XX, các nhà nhân học Xô Viết đã xuất bản công trình "Trung tâm

và ngoại vi trong nghiên cứu văn hoá từ sau các phát kiến địa lí"

Ứng dụng thuyết "trung tâm và ngoại vi" trong nghiên cứu văn hoá Việt Nam, chúng ta cũng có thể nghiên cứu văn hoá Thăng Long - Hà Nội với

tư cách là trung tâm, đặt trong không gian văn hoá đồng bằng Bắc Bộ Bởi

"Có thể nói, quá trình hình thành văn hóa Thăng Long - Hà Nội là quá trình tích tụ văn hoá từ các vùng ngoại vi, trước nhất là "tứ trấn nội Kinh" (Kinh Bắc, Sơn Nam, Hải Đông, Sơn Tây) và xa hơn với các "trấn ngoại kinh" Và cũng chính trong môi trường kinh tế, xã hội, chính trị phát triển cao của Thăng Long - Hà Nội, các nhân tố, giá trị văn hoá tích hợp từ ngoại biên đã được định hình, nâng cấp, lên khuôn để sau đó mang bản sắc Thăng Long -

Hà Nội, rồi từ đây lại lan hoả tới các vùng ngoại vi và cả nước Hơn thế nữa, các ảnh hưởng văn hoá với bên ngoài, như với Trung Hoa suốt thời đại phong kiến tự chủ và sau này, trong giai đoạn tiếp xúc văn hoá đông tây thời thuộc Pháp, thì những ảnh hưởng, giao lưu ấy phần lớn cũng thông qua đầu mối trung tâm Thăng Long - Hà Nội mà tác động tới cả nước

Những giao lưu, ảnh hưởng hai chiều này giữa Thăng Long - Hà Nội với các vùng ngoại vi có thế tìm thấy trong nhiều hiện tượng và giá trị văn hoá Chẳng hạn, việc hình thành các phố nghề ở Thăng Long - Hà Nội từ các làng nghề ở vùng quê và sau đó là mối quan hệ hai chiều giữa phố nghề và

làng nghề mà cho tới nay vẫn tiếp tục"[Xem 114]

6 Quan điểm của Lương Văn Hy

Khi nghiên cứu nghi lễ, lễ hội, không chỉ dừng lại ở miêu tả dân tộc học những chi tiết về cơ cấu tổ chức và diễn biến của các nghi lễ thờ cúng và sinh hoạt cộng đồng, mà còn phải gắn các nghi thức lễ hội với bối cảnh kinh

tế, xã hội vĩ mô và vi mô và lịch sử quá trình tương tác xã hội diễn ra trên thực tế ở địa phương Ngoài ra còn cần phải tìm hiểu những mâu thuẫn xã hội tiểm tàng cùng sự tăng cường những quan hệ xã hội, trong đó khía cạnh giới

và các hệ quy chiếu khác nhau như giai cấp, đẳng cấp, nghề nghiệp, gia đình, dòng tộc, làng xóm…trong quan hệ giữa các chủ thể hành động tham gia vào

lễ hội [Xem 30,tr173 - 174]

* Cơ sở lý luận của luận án

Luận án dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, quan điểm, đường lối chính sách của Đảng nhà nước ta

về tín ngưỡng tôn giáo, một số quan điểm khoa học về tôn giáo của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước

* Phương pháp nghiên cứu của luận án

Luận án kết hợp sử dụng một số phương pháp khác nhau nhằm đảm bảo tính hiệu quả và độ tin cậy của các thông tin thu thập được (thực địa và tài liệu có sẵn) Các phương pháp được sử dụng trong luận án là phương pháp chuyên ngành và liên ngành như tôn giáo học, nhân học tôn giáo, văn hóa học, triết học…cùng các phương pháp tổng hợp, so sánh, khái quát hóa Cụ thể như:

Chúng tôi sử dụng phương pháp Quan điểm lịch sử để thấy được truyền

thống văn hóa nói chung, văn hóa tôn giáo nói riêng diễn biến vừa liên tục, vừa gián đoạn, trong đó tính liên tục là cơ bản, tính gián đoạn chỉ có tính tạm thời Quy luật thừa kế lịch sử là biểu hiện cơ bản cho tính độc lập tương đối, tính có thể nhận thức được những giá trị văn hóa trong các tín ngưỡng thờ

cúng truyền thống, sau khi chúng chịu sự tác động của tôn giáo ngoại nhập

Vì vậy, cần phải bảo tồn những nghi lễ truyền thống này, vì đây chính là những giá trị văn hóa bản địa đã được bồi đắp Do vậy, không chỉ quan điểm triết học Mác xít có quan điểm này mà những quan điểm tiến bộ có tính trung hòa như quan điểm của UNESCO cũng coi “văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát, sống động mọi mặt của cuộc sống con người đã diễn ra trong quá khứ và cũng đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao thế kỷ nó đã cấu thành nên một hệ thống giá trị truyền thống, thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó, từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình” [136,tr 218]

Phương pháp phân tích tổng hợp tài liệu: phương pháp này được áp

dụng trong quá trình nghiên cứu tại thực địa, tại các thư viện ở cấp quốc gia, ở cấp tỉnh Đồng thời phương pháp này còn sử dụng trong việc sàng lọc các tư liệu lưu trữ dưới dạng văn bản (bài khấn, gia phả, cách thức khấn…) tại các địa bàn nói trên

Phương pháp điền dã dân tộc học/ nhân học với công cụ chính là

phỏng vấn sâu người dân, phỏng vấn nhóm, nhằm thu thập những thông tin tư liệu cho luận án tại các địa bàn nghiên cứu Trong đó vấn đề trọng tâm mà luận án quan tâm là nghiên cứu Phật giáo và các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân các làng để chỉ ra sự hội nhập của Phật giáo với văn hóa bản địa và sự biến đổi của chúng trong giai đoạn hiện nay

Phương pháp điều tra xã hội học: với mục đích có những số liệu định

lượng nhằm chứng minh cho một số nhận định khi nghiên cứu định tính nếu thấy cần thiết

Phương pháp phỏng vấn ăng két: với mục đích có những số liệu nhằm

lượng hóa những hành vi của cá nhân trong nghi lễ thờ cúng và những quan điểm, cách nghĩ, những thực hành tôn giáo thường ngày Chúng tôi đã thiết kế

bảng ăng két dành cho những tín đồ của Phật giáo ở các làng được lựa chọn khảo cứu

6 Kết cấu của luận án

Ngoài các phần Mục lục; Mở đầu, Kết luận; Danh mục các công trình khoa học của tác giả, đã công bố liên quan đến luận án; Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Nội dung của luận án bao gồm 4 chương, 10 tiết

Chương 1:

TỔNG QUAN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

1.1 Nguồn tài liệu của luận án

- Tài liệu chính của luận án là những tác phẩm, bài viết nghiên cứu về hội nhập văn hóa, hội nhập tôn giáo; các tư liệu điền dã: gồm phỏng vấn sâu, điều tra hồi cố, các ghi chép quan sát, tham dự

- Các báo cáo tổng kết, số liệu thống kê của cấp ủy, chính quyền và các ban ngành đoàn thể ở các địa phương được khảo sát

- Luận án kế thừa những kết quả nghiên cứu trong nước và ngoài nước

về vấn đề hội nhập tôn giáo nói chung; hội nhập Phật giáo và tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người Việt nói riêng

1.2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Sự hội nhập văn hóa nói chung, hội nhập tôn giáo nói riêng là vấn đề thu hút được rất nhiều sự quan tâm, chú ý của các nhà khoa học trong và ngoài nước, thuộc các lĩnh vực khác nhau Tuy nhiên, để phục vụ cho đề tài luận án, chúng tôi tập trung sự chú ý các tác phẩm thuộc lĩnh vực triết học, tôn giáo học, nhân học tôn giáo và văn hóa học Để phục vụ công tác nghiên cứu, chúng tôi tìm hiểu các tài liệu ở 3 chủ đề chính:

- Phật giáo Hà Nội

- Các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người Hà Nội

- Sự hội nhập Phật giáo với các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống

Chủ đề thứ nhất: Phật giáo Hà Nội

Trước hết là các công trình sách: Để tìm hiểu về Phật giáo Hà Nội, chúng ta không thể bỏ qua những kiến thức cơ bản về Phật giáo Việt Nam: lịch sử Phật giáo, văn hóa Phật giáo , bởi Phật giáo Hà Nội là một phần Phật

giáo Việt Nam Phật giáo có mặt ở Việt Nam từ rất sớm, đã khẳng định được

vị trí vững chắc của mình trong đời sống tinh thần người Việt, chính vì vậy có

rất nhiều công trình nghiên cứu công phu, của các tác giả lớn: "Lịch sử Phật

giáo Việt Nam" (1989) của Nguyễn Tài Thư (chủ biên), "Việt Nam Phật giáo

sử luận (3 tập)" (2008) của Nguyễn Lang, "Lịch sử Phật giáo Việt Nam"

(2001) của Lê Mạnh Thát (2 tập), "Tư tưởng Phật giáo Việt Nam" (1999) của

Nguyễn Duy Hinh Các tác phẩm trên đều đề cập đến những vấn đề cơ bản của Phật giáo nói chung: nguồn gốc ra đời Phật giáo, giáo lý cơ bản Phật giáo, lịch sử Phật giáo với sự phân chia, hình thành các tông phái, sự truyền bá Phật giáo ở các vùng lãnh thổ khác nhau, quá trình du nhập Phật giáo vào Việt Nam, Phật giáo Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử… Những nội dung này đều được phân tích một cách khúc triết dưới lăng kính của các nhà sử học, văn hóa học uy tín

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Duy trong cuốn sách “Phật giáo với văn

hóa Việt Nam” đã chỉ ra những đóng góp của Phật giáo với văn hóa Việt

Nam, những ảnh hưởng của Phật giáo đối với đời sống người Việt, đó cũng chính là con đường Phật giáo thâm nhập, ăn sâu, bám rễ vào xã hội Việt Nam, giúp Phật giáo có chỗ đứng vững chắc hơn, bền lâu hơn để ngày càng phát

triển Tác giả Trần Văn Giàu có tác phẩm “Đạo đức Phật giáo trong thời hiện

đại” đã chỉ ra những giá trị đạo đức Phật giáo phù hợp, cần thiết trong đời

sống hiện đại Dựa vào đó chúng ta có thể xem xét khả năng “cân bằng”,

“điều chỉnh” hành vi đạo đức Phật giáo, điều rất cần thiết trong bối cảnh đạo đức xã hội hiện nay, để Phật giáo trở thành “nhu cầu” của xã hội hiện đại

Khái quát được toàn bộ vai trò của Phật giáo Việt Nam, Đặng Văn Bài (2008)

qua chuyên khảo, "Nhận diện để phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo

Việt Nam", đã nêu lên những giá trị văn hóa vật chất và tinh thần của Phật

giáo đó là, du nhập vào Việt Nam sớm, thể hiện khả năng hòa đồng, tính

khoan dung, tinh thần dân chủ, bình đẳng, ảnh hưởng rộng rãi trong quần chúng, nhất là đối với những người nghèo khổ, gắn bó với cộng đồng làng xã thể hiện ở những mái chùa làng; Phật giáo gắn đạo với đời, đồng hành cùng dân tộc trong lịch sử, góp phần thiết thực vào sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc

Phật giáo Hà Nội cũng được đề cập đến trong nhiều công trình: Đỗ

Quang Hưng có cuốn sách "Đời sống tôn giáo tín ngưỡng Thăng Long - Hà

Nội", Nxb Hà Nội Không chỉ dừng lại ở việc dựng lại lịch sử các tôn giáo

cũng như các hình thức tín ngưỡng ở Hà Nội một cách “lịch sử” và “tách biệt”, mà bằng cách tiếp cận tôn giáo học tác giả đã giúp người đọc có một cái nhìn tổng quan về hệ thống tôn giáo, tín ngưỡng của Thăng Long - Hà Nội, đồng thời còn cho bạn đọc nhìn thấy được đời sống tôn giáo tín ngưỡng của người Thăng Long qua các thời kỳ lịch sử Trong đó có Phật giáo

Nguyễn Thế Long, Phạm Mai Hùng (2005) có tác phẩm Chùa Hà Nội

là cuốn sách viết về những ngôi chùa Phật giáo của mảnh đất Hà Nội, ở đó ta

có thể tìm thấy những kiến thức về đạo Phật ở Việt Nam và Hà Nội, giáo lý đạo Phật và đạo Phật dân gian; kiến trúc và các pho tượng trong một ngôi chùa ở Việt Nam Các ngôi chùa được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa từ năm 1962 - 1994 ở Hà Nội Và ta cũng có thể tìm thấy những kiến thức về

cách bài trí, thờ cúng trong các chùa ở Hà Nội trong cuốn Chùa Hà Nội của

Lạc Việt

Ngoài ra còn có các công trình là đề tài cấp nhà nước, luận án, các bài tham gia hội thảo, đăng trên các tạp chí uy tín:

Tác giả Nguyễn Minh Ngọc và Minh Thiện có bài viết Phật giáo Hà

Nội - quá trình du nhập và phát triển đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học

đã cho thấy hiểu lịch sử Phật giáo ở Việt Nam nói chung và quá trình du nhập

và phát triển của Phật giáo Hà Nội trong tiến trình lịch sử Việt Nam

Tác giả Trần Thị Kim Oanh trong bài viết "Vị thế của Phật giáo trong

văn hóa Việt Nam" đăng trong Kỷ yếu Hội thảo 30 năm thành lập Giáo hội

Phật giáo Việt Nam đã chỉ ra rằng, Phật giáo với tư cách là một tôn giáo luôn đồng hành cùng dân tộc, nên trong giai đoạn hiện nay, khi mà vấn đề toàn cầu hóa và tác động của nó đối với sự phát triển văn hóa và con người Việt Nam vẫn giữ vai trò quan trọng Trong bài viết này tác giả đã phân tích rất sâu sắc hoàn cảnh và những biến đổi hiện nay với nhu cầu hội nhập văn hóa Từ đó chỉ

ra những vai trò của Phật giáo trong hoàn cảnh mới, với văn hóa Việt Nam Trong đó, tác giả khẳng định: “Có thể nói, trong bất cứ hoàn cảnh nào, dù trong lịch sử hay trong thời đại mới của dân tộc thì Phật giáo luôn là hiện thân rực rỡ nhất của sự bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc ta – một tôn giáo rất giàu tình đoàn kết, bác ái, bao dung ” [94,tr370]

Ở chủ đề thứ hai, các tác phẩm viết về các tín ngưỡng thờ cúng truyền

thống của người dân Hà Nội

Nghiên cứu đề tài sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân, thì phải kể đến các tác phẩm, các công trình đề cập đến các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người Việt nói chung, người Hà Nội nói riêng

Mảng các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người Việt nói chung phải kể đến các công trình của các nhà nghiên cứu tên tuổi như: Nhà nghiên

cứu Toan Ánh với các cuốn sách: Hội hè đình đám, Tín ngưỡng Việt Nam,

Nếp cũ, Phong tục thờ cúng trong gia đình Việt Nam là những tư liệu quý

mà tác giả đã khảo cứu về đời sống tín ngưỡng của người Việt, có thể tìm thấy trong những tác phẩm này là những kiến thức về các tín ngưỡng truyền

thống, các lễ hội độc đáo của người Việt; Phan Kế Bính có tác phẩm Việt

Nam phong tục; Giáo sư Trần Quốc Vượng trong công trình nghiên cứu công

phu: Văn hóa Việt Nam; Tác giả Trần Đăng Duy có tác phẩm: Các hình thái

tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam, trong lời mở đầu tác giả viết: “Ở nước ta, tín

ngưỡng tôn giáo như là cơm ăn nước uống, hàng trăm hàng nghìn năm nay, từ thời nguyên thủy còn tồn tại lại, sang thời xã hội phong kiến, cho đến ngày nay, chẳng một gia đình nào lại không có bàn thờ cúng, chẳng một làng ấp

nào lại không có ngôi đình, đền, miếu thờ Thần, thờ Mẫu” [24,tr5], Văn hóa

tâm linh người Việt miền Bắc, nxb Hà Nội, 1996 đề cập rõ nét hơn đến các tín

ngưỡng người Việt vùng Bắc Bộ

Hồ Đức Thọ (Sưu tầm và biên soạn, 2002) có cuốn Nghi lễ thờ cúng

truyền thống của người Việt tại nhà và chùa, đình, miếu, phủ, đã giới thiệu

các nghi lễ truyền thống tại nhà và các danh sơn cổ tích đình, đền, chùa, miếu, cung cấp những kiến thức về việc thờ cúng tại các địa điểm trên một cách đầy đủ

Ở góc độ khác, các tác giả Lê Trung Vũ, Nguyễn Hồng Dương, Lê

Hồng Lý (1999), với Nghi lễ vòng đời người, đã tập hợp các tư liệu cho chúng

ta thấy được bức tranh tương đối đầy đủ và có hệ thống về những nghi lễ đời người của người Việt

Nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh cũng có rất nhiều tác phẩm về vấn đề

này, tiêu biểu như: Đạo Mẫu ở Việt Nam, Nhận thức về đạo Mẫu và một số

hình thức Shaman của các dân tộc nước ta là những tư liệu quý viết rất sâu

về Đạo Mẫu của Việt Nam, từ nguồn gốc ra đời cho đến sự biến đổi hiện nay

Viết về tín ngưỡng thờ cúng truyền thống người Hà Nội có rất nhiều tác phẩm của các nhà nghiên cứu khác nhau:

Cuốn sách: “Hà Nội văn hóa và phong tục” của tác giả Lý Khắc Cung

[Nxb Thanh Niên, 2000] Dưới góc nhìn của một công trình khảo cứu, tác phẩm đưa đến cho người đọc những kiến thức về văn hóa của mảnh đất nghìn năm văn hiến về những di tích lịch sử, những phong tục, những lễ hội của mảnh đất và con người nơi đây