Những quan điểm của quá trình áp dụng cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib tại Trung tâm Thông tin- tƣ liệu Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Nhằm nâng cao nhận thức về ưu điểm của cổng tím kiếm siêu dữ liệu Metalib trong việc khai thác nguồn tài nguyên số tại Trung tâm, cũng như tìm kiếm tài nguyên thông tin trong các CSDL tạ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

KHOA THÔNG TIN - THƯ VIỆN

Hệ đào tạo : Chính quy

Khóa học : QH 2008 - X

HÀ NỘI, 2012

LỜI CAM ĐOAN

*

* *

Tôi xin cam đoan khóa luận là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, không sao chép của ai Nội dung khóa luận có tham khảo và sử dụng các tài liệu, thông tin được đăng tải trên các tạp chí, các sách báo chuyên ngành và các trang tài liệu trực tuyến đều được liệt kê trong danh mục tài liệu tham khảo của khóa luận

Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp với một đề tài tương đối mới chắc chắn không tránh khỏi những khó khăn đặc biệt là về kiến thức và kinh nghiệm nghiên cứu khoa học Song trong quá trình nghiên cứu tôi đã nhận được sự giúp

đỡ, hướng dẫn hết sức tận tình của Ths Phạm Tiến Toàn , người đã trực tiếp hướng dẫn tôi Sự giúp đỡ, những ý kiến nhận xét của Thầy đã giúp tôi có thể hoàn thành đề tài này Bên cạnh đó là sự giúp đỡ từ các thầy cô trong khoa Thông tin thư viện - Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn - Đại học Quốc gia

Hà Nội, Trung tâm thông tin –tư liệu Viện Khoa học và công nghệ nơi tôi tiến hành khảo sát, con xin nói lên lòng biết ơn sâu sắc đối với Ông Bà, Cha Mẹ đã chăm sóc, nuôi dạy con thành người Bạn bè cùng lớp đã đóng góp ý kiến giúp

đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài này

Với lòng biết ơn sâu sắc tôi xin chân thành cảm ơn tất cả những giúp đỡ quý báu đó Trong quá trình thực hiện đề tài do còn nhiều hạn chế về thời gian cũng như kinh nghiệm nên cũng khó tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong

được sự quan tâm, chỉ bảo cũng như những đóng góp của thầy cô và các bạn

Tôi xin chân thành cảm ơn !

Hà Nội, tháng 02 năm 2012

Đỗ Thị Thanh Tịnh

Đỗ Thị Thanh Tịnh 1 K53 Thông tin –thư viện

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

1 CNTT Công nghệ thông tin

2 CAS Server Central Authentication Service ( Hệ thống chứng thực tập trung)

3 CSDL Cơ sở dữ liệu

4 HTML HyperText Markup Language

(Ngôn ngữ Đánh dấu Siêu văn bản)

5 HTTP The Hypertext Transfer Protocol

( Giao thức truyền tải siêu văn bản)

6 ISSN International Standard Serial Number

(Mã số tiêu chuẩn quốc tế cho xuất bản phẩm nhiều kỳ)

7 KH&CNVN Khoa học và Công nghệ Việt nam

8 MARC Metadata Authority Description

( Khổ mẫu biên mục máy tính đọc được)

9 TTTV Thông tin- thư viện

11 TT-TL Thông tin- tư liệu

12 W3C The World Wide Web Consortium

(Tiêu chuẩn thiết kế web)

13 SFX Context sensitive linking

Máy chủ xử lý nối kết gốc – chuyển giao dịch vụ nối kết trong môi trường học thuâ ̣t

14 XML Extensible Markup Language

(Ngôn ngữ đánh dấu mở rộng)

Đỗ Thị Thanh Tịnh K53 Thông tin – Thư viện II

DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH ẢNH

Hình 1: Sơ đồ cơ cấu tổ chức của Trung tâm 13

Hình 2: Cấu trúc hệ thống thư viện số …13

Hình 3: Metalib giúp nhiều nguồn tài nguyên hiển thị qua SFX 20

Hình 4: MetaLib tích hợp với SFX để chuyển giao tài nguyên 22

Hình 5: Giao diện hiển thị tìm kiếm tài nguyên trong Metalib 34

Hình 6: Đăng nhập theo tên và mật khẩu truy cập 35

Hình 7: Giao diện truy cập biểu ghi trong SFX 36

Hình 8: Giao diện hiển thị tìm kiếm tạp chí điện tử 37

Hình 9 : Giao diện tìm kiếm Cơ sở dữ liệu 39

Hình 10: Giao diện tìm kiếm nhiều Cơ sở dữ liệu 40

Hình 11 : Giao diện kết quả tìm kiếm nhiều cơ sở dữ liệu 42

Hình 12 : Tài nguyên trong metalib được hiển thị thành các bộ sưu tập 47

Hình 13 : Thống nhất giao diện tìm kiếm 49

Hình 14: Tìm kiếm đồng thời trên nhiều Cơ sỡ dữ liệu khác nhau 50

Hình 15: Các KnowledgeBase trong Metalib 52

Hình 16 : Cập nhật thông tin mô tả 55

Hình 17 :Cập nhật thông tin chức năng 56

Hình 18 : Giao diện tạo lập khu vực nghiên cứu riêng 61

Hình 19: Phân quyền truy cập tài nguyên đối với người dùng 62

Đỗ Thị Thanh Tịnh K53 Thông tin – Thư viện III

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1.Tính cấp thiết của đề tài 6

3 Mục đích nghiên cứu 8

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

6 Phương pháp nghiên cứu 9

7 Đóng góp của đề tài 9

8 Bố cục của khóa luận 9

NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TRUNG TÂM THÔNG TIN TƯ LIỆU VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM, TỔNG QUAN VỀ CỔNG TÌM KIẾM SIÊU DỮ LIỆU METALIB 10

1.1 Khái quát về Trung tâm Thông tin tư liệu Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam 10

1.1.1 Lịch sử hình thành và phát triển 10

1.1.2 Chức năng, nhiệm vụ của Trung tâm 11

1.1.3 Cơ cấu tổ chức và đội ngũ cán bộ của Trung tâm 13

1.1.4 Nguồn tài nguyên 16

1.1.5 Đặc điểm Người dùng tin và Nhu cầu tin của Trung tâm 18

1.2 Tổng quan về cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib 19

1.2.1 Giải thích một số khái niệm 19

1.2.2 Lịch sử ra đời 21

Đỗ Thị Thanh Tịnh K53 Thông tin – Thư viện IV

1.2.3 Những tính năng nổi bật 21

1.2.4 Những lợi ích của việc sử dụng cổng tìm kiếm 23

1.2.5 Tình hình áp dụng trên thế giới 24

CHƯƠNG 2: NHỮNG ƯU ĐIỂM CỦA QUÁ TRÌNH ÁP DỤNG CỔNG TÌM KIẾM SIÊU DỮ LIỆU METALIB TẠI TRUNG TÂM THÔNG TIN –TƯ LIỆU VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM 28

2.1 Sơ bộ về về tình hình áp dụng cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib tại Trung tâm 28

2.1.1 Cơ sở áp dụng phần mềm 28

2.1.2 Lộ trình áp dụng tại Trung tâm 30

2.1.3 Thực trạng quá trình áp dụng tại Trung tâm 32

2.2 Những ưu điểm của quá trình áp dụng Metalib trong việc tìm kiếm cơ sở dữ liệu điện tử tại Trung tâm 45

2.2.1 Hướng tới lợi ích người dùng và các cấp chuyên gia 45

2.2.2 Dễ dàng quản lý 47

2.2.3 Tìm kiếm liên hợp 50

2.2.4 Khả năng xác thực truy cập tới nguồn tài nguyên thông tin 51

2.2.5 Quản l‎ý tài nguyên thông tin thuận tiện với Cơ sở dữ liệu KnowledgeBase 52 2.2.6 Tùy biến và cá biệt hóa danh mục tài nguyên thông tin 59

2.2.7 Đặc tính phân quyền quản trị truy cập 61

2.2.8 Hỗ trợ tiêu chuẩn thông tin thư viện 64

CHƯƠNG 3 : MỘT SỐ ĐỊNH HƯỚNG NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUÁ TRÌNH ÁP DỤNG CỔNG TÌM KIẾM SIÊU DỮ LIỆU TẠI TRUNG TÂM THÔNG TIN TƯ LIỆU VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM66 3.1 Phát triển nguồn lực thông tin tại Trung tâm 66

3.1.1 Tăng cường đầu tư kinh phí 66

Đỗ Thị Thanh Tịnh K53 Thông tin – Thư viện V

3.1.2 Lập kế hoạch sát sao và ưu tiên đầu tư cho việc thu thập, xử lý và xây dựng

nguồn cơ sở dữ liệu điện tử tại cơ quan 68

3.1.3 Các vấn đề bảo quản, khai thác và bản quyền 61

3.2 Đào tạo nguồn nhân lực có chất lƣợng 72

3.2.1 Đào tạo Người dùng tin 73

3.2.2 Đào tạo cán bộ Trung tâm có trình độ làm chủ công nghệ tiên tiến 73

3.3 Khai thác triệt để ứng dụng phần mềm tại cơ quan 74

3.3.1 Tích hợp với các cổng thông tin chung 74

3.3.2 Tích hợp các dịch vụ thuật ngữ 75

3.3.3 Xây dựng tiêu chuẩn cho kết quả tìm kiếm liên hợp 75

KẾT LUẬN 76

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

PHỤ LỤC 72

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thế kỷ XXI là thế kỷ của nền kinh tế tri thức Tri thức với sức mạnh đã, đang và sẽ là công cụ, là động lực cho mọi sự phát triển Tri thức được xem là một lực lượng sản xuất tạo ra của cải vật chất cho xã hội và giúp bảo tồn, phát huy và nâng cao sức mạnh của nhân loại Trong xã hội hiện nay, cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và công nghệ đang diễn ra với quy mô rộng lớn trên toàn thế giới Khi khoa học ngày càng trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp của xã hội thì thông tin thực sự trở thành nguồn lực quan trọng cho mỗi quốc gia và toàn nhân loại vững bước trên con đường phát triển

Đồng thời, thế kỷ XXI cũng chứng kiến những thành tựu của khoa học công nghệ đã và đang góp phần vào sự phát triển cũng như sử dụng, bảo tồn và phát huy các giá trị đó là một nhu cầu tất yếu Thư viện – nơi bảo quản và phân phối tri thức là đối tượng cần áp dụng khoa học và công nghệ nhằm nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động Với mục đích hoàn thiện quy trình nghiệp vụ, tăng cường khả năng phục vụ người dùng tin, các thư viện và cơ quan thông tin

đã từng bước tin học hóa, tự động công tác phục vụ người dùng đọc

Đảng và Nhà nước ta đang rất quan tâm tới nguồn lực thông tin và nhận thấy được vai trò của các cơ quan thông tin - Thư viện trong việc quản lý các nguồn lực thông tin đó là không thể thiếu Nghị quyết 16/NQTW của Bộ Chính

trị về khoa học và công nghệ trong thời kỳ đổi mới đã nêu rõ : “Xây dựng hệ thống thông tin hiện đại hoá về khoa học và công nghệ kịp thời cung cấp thông tin cho các cơ quan lãnh đạo và quản lý, các cơ quan nghiên cứu, các

cơ sở sản xuất, dành quỹ ngoại tệ thích đáng để mua các tư liệu thông tin cần thiết từ nước ngoài, nhất là các nước có trình độ phát triển cao”

Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam thực hiện chức năng nghiên cứu cơ

bản về khoa học tự nhiên và phát triển công nghệ theo các hướng trọng điểm của Nhà nước Trung tâm thông tin- tư liệu (TT-TL) Viện KHCNVN là một bộ phận

vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của Viện Đặc biệt trong những năm gần đây, với sự quan tâm của Viện KHCNVN Trung tâm đã kịp thời áp dụng những thành quả của Thư viện số trong hoạt động của trung tâm Ứng dụng mới đây nhất tại Trung tâm TT-TL năm 2009 đó việc đưa cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib vào vận hành thành công Nhằm nâng cao nhận thức về ưu điểm của cổng tím kiếm siêu dữ liệu Metalib trong việc khai thác nguồn tài nguyên số tại Trung tâm, cũng như tìm kiếm tài nguyên thông tin trong các CSDL tại các cơ quan TT-TV trên thế giới mà Trung tâm được cấp quyền truy cập nhằm cung cấp luận cứ khoa học cho công tác quản lý khoa học, công nghệ và xây dựng chính sách, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và đào tạo nhân lực khoa học, công nghệ có trình độ cao cho đất nước Nắm bắt được điều đó với

xu thế tất yếu của thời đại, tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài khóa luận của mình là :

“ Những ưu điểm của quá trình áp dụng cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib

tại Trung tâm Thông tin- tư liệu Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu

Ứng dụng CNTT trong lĩnh vực thông tin- tư liệu là một xu hướng tất yếu Chính vì vậy, vấn đề ứng dụng CNTT nói chung và ứng dụng phần mềm tìm kiếm dữ liệu nói riêng đã được nhắc đến trong một số hội nghị, hội thảo ngành thông tin- thư viện trên thế giới và mới đây tại một số cơ quan TT-TV Việt nam,

do đây là một phần mềm tương đối mới và tại Trung tâm TT- TL Viện KH&CN

là nơi đầu tiên áp dụng phần mềm này Đây là một phần mềm khá quan trọng trong quá trình xây dựng Thư viện số tuy nhiên chưa có một công trình nghiên cứu cụ thể nào tại Việt Nam lấy cổng tìm kiếm Siêu dữ liệu Metalib làm đối tượng nghiên cứu Với mong muốn được hiểu biết và tập dượt nghiên cứu một

vấn đề mới trong lĩnh vực thông tin thư viện, tôi đã mạnh dạn chọn đề tài :

“ Những ưu điểm của quá trình áp dụng cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib tại Trung tâm Thông tin- tư liệu Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam"

Đề tài có sự tham khảo và chắt lọc ‎‎ý kiến trên một số phương tiện thông

tin đại chúng Phần mềm tìm kiếm Siêu dữ liệu Metalib là một phần mềm mới xuất hiện trên thị trường Việt Nam, hứa hẹn mang tính cạnh tranh cao so với các

phần mềm ứng dụng khác

3 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu thực tế quá trình áp dụng cổng tìm kiếm Siêu dữ liệu Metalib tại TTTT-TL Viện KHCNVN , những ưu điểm của quá trình áp dụng thực tiễn cổng tìm kiếm Siêu dữ liệu Metalib và tìm ra những định hướng nhằm nâng cao hiệu quả của phần mềm này tại Trung tâm nói riêng cũng như các cơ quan TT-TV Việt Nam nói chung

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu lý luận : Nghiên cứu tổng thể lý thuyết về cổng tìm kiếm

Siêu dữ liệu trong lĩnh vực TT-TV nói chung cũng như hệ thống các cơ quan TT-TV nói riêng, đặc biệt là những luận điểm nghiên cứu của các nhà khoa học

về cổng tìm kiếm Siêu dữ liệu Metalib

Nghiên cứu thực tiễn: Khóa luận nghiên cứu, phân tích ưu điểm của

việc áp dụng Cổng tìm kiếm Siêu dữ liệu Metalib tại Viện KH&CN VN qua đó đưa ra những định hướng nâng cao hiệu quả quá trình áp dụng cổng tìm kiếm Siêu dữ liệu Metalib Trung tâm TT-TL viện KH&CN VN trong thời gian tới

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu : Cổng tìm kiếm Siêu dữ liệu Metalib

Phạm vi nghiên cứu: Tại Trung tâm TT-TL Viện KH&CN VN

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã sử dụng một số phương pháp sau:

- Khảo sát thực tế - Phân tích và tổng hợp tài liệu

- Quan sát - Phỏng vấn

7 Đóng góp của đề tài

Đề tài nêu bật những tính năng quan trọng cũng như những lợi ích của

việc sử dụng cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib Phân tích vai trò và ‎ý nghĩa

của việc ứng dụng phần mềm tại một số nước trên thế giới Đồng thời nhìn nhận thực trạng ứng dụng cổng tìm kiếm tại Trung tâm TT-TL Viện KH&CN, một phần quan trọng trong việc xây dựng thư viện số tại Trung tâm, dựa trên cơ sở

đó đi sâu nghiên cứu những ưu điểm của phần mềm nhằm hỗ trợ người dùng tin cũng như thủ thư trong việc tìm kiếm tài nguyên số tại Trung tâm Đưa ra những định hướng quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả ứng dụng cổng tìm kiếm trong thời gian tới

8 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần lời mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, khóa luận được chia làm 3 chương:

Chương 1: Khái quát về Trung tâm thông tin tư liệu Viện Khoa học và Công

nghệ Việt nam, tổng quan về cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib

Chương 2: Những ưu điểm của quá trình áp dụng cổng tìm kiếm siêu dữ liệu

Metalib tại Trung tâm thông tin tư liệu Viện Khoa học và Công nghệ Việt nam

Chương 3: Một số định hướng nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng cổng tìm kiếm siêu dữ liệu

Metalib tại Trung tâm thông tin – tư liệu Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TRUNG TÂM THÔNG TIN - TƯ LIỆU VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM, TỔNG QUAN VỀ CỔNG TÌM KIẾM SIÊU DỮ LIỆU METALIB

1.1 Khái quát về Trung tâm Thông tin tư liệu Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam

1.1.1 Lịch sử hình thành và phát triển

Tên cơ quan : Trung tâm Thông tin tư liệu viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Địa chỉ: A11-18 đường Hoàng Quốc Việt, Quận Cầu Giấy, Hà Nội

Cơ quan chủ quản: Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam Trung tâm Thông tin khoa học nay là Trung tâm Thông tin – Tư liệu được thành lập theo Quyết định số 595/VKH-TCCB ngày 12 tháng 10 năm 1982 của Viện Khoa học Việt Nam

Theo Quyết định số 2178/QĐ-KHCNVN ngày 30/12/2008 của Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Trung tâm Thông tin – Tư liệu là đơn vị tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo quy định tại Nghị định 43/2006/NĐ-CP, là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Viện KH & CN

1.1.2 Chức năng, nhiệm vụ của Trung tâm

Chức năng:

Trung tâm Thông tin tư liệu (sau đây gọi tắt là Trung tâm) có chức năng giúp Chủ tịch Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam thống nhất quản lý mạng lưới thông tin – tư liệu khoa học và công nghệ ở mọi dạng thuộc Viện Khoa học

và Công nghệ Việt Nam (Viện KH&CN VN) : thu thập, lưu trữ, xử lý, tuyên truyền và phổ biến kiến thức, kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ đáp ứng yêu cầu phát triển thị trường khoa học và công nghệ

Nhiệm vụ

Trung tâm có các nhiệm vụ chủ yếu sau:

 Quản trị, cập nhập và đưa vào khai thác các nguồn thông tin khoa học và công nghệ được lưu trữ, bảo quản tại Trung tâm

 Tổ chức quản lý, xây dựng kết nối nguồn tài nguyên điện tử và xây dựng môi trường tích hợp tài nguyên thân thiện với người dùng

 Tổ chức xây dựng và khai thác các cơ sở dữ liệu (CSDL) của Trung tâm thông tin tư liệu (sách, tạp chí, báo cáo kết quả đề tài nghiên cứu khoa học, bài báo trích, bộ sưu tập chuyên đề…)

 Cung cấp thông tin về thành tựu khoa học và công nghệ mới cho lãnh đạo Viện và các cán bộ khoa học thuộc Viện KH&CN VN

 Cung cấp các thông tin liên quan đến các hoạt động Sở hữu trí tuệ (Bằng độc quyền sáng chế, Bằng độc quyền giải pháp hữu ích và các văn bản pháp lý mới có liên quan)

 Lưu trữ các kết quả nghiên cứu khoa học cấp nhà nước và cấp Viện KH&CN VN

 Thực hiện các đề tài nghiên cứu số liệu lịch Việt Nam và thế giới Cung cấp số liệu lịch Việt Nam cho các nhà xuất bản trong cả nước theo sự uỷ quyền của lãnh đạo Viện KH&CN VN

 Đào tạo nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn, nghiệp vụ cho cán

bộ làm công tác thông tin – tư liệu trong mạng lưới thư viện các viện chuyên ngành thuộc Viện KH&CN VN, tập trung vào hiện đại hoá hệ thống thông tin khoa học và công nghệ, xây dựng thư viện điện tử, xây dựng và áp dụng các tiêu chuẩn

quốc gia, quốc tế vào hoạt động thông tin - tư liệu

 Cung cấp các dịch vụ và thực hiện hợp tác quốc tế về thông tin – tư liệu khoa học

 Thông tin tuyên truyền về các hoạt động nghiên cứu khoa học và triển khai công nghệ của Viện KH&CN VN trên các phương tiện thông tin đại chúng

và quảng bá các sản phẩm khoa học và công nghệ của các đơn vị thuộc Viện KH&CN VN

 Thực hiện các nhiệm vụ khác do Chủ tịch Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam giao cho theo qui định của pháp luật

1.1.3 Cơ cấu tổ chức và đội ngũ cán bộ của Trung tâm

Hình 1: Sơ đồ cơ cấu tổ chức của Trung tâm

Các phòng ban của Trung tâm Thông tin tư liệu

 Phòng Quản lý tổng hợp

Là cơ quan giúp việc Giám đốc quản lý nhà nước mọi mặt hoạt động của Trung tâm, có các bộ phận về tổ chức, hành chính, tài vụ, tài sản, kế hoạch, đào tạo cán bộ, thông tin tuyên truyền và hợp tác quốc tế Phòng hiện có 6 cán bộ trong biên chế và 1 hợp đồng

 Phòng Thư viện

BAN LÃNH ĐẠO TRUNG TÂM

Phòng quản lý tổng hợp‎

Phòng Lưu trữ thông tin khoa học

Phòng nghiên cứu lịch

Phòng thông tin khoa học

Phòng thông tin sở hữu công nghiệp

Phòng thư viện

Bổ sung, phân loại, quản lý và tổ chức khai thác, sử dụng hợp lý các loại sách báo, tạp chí khoa học của Viện Đồng thời còn tổ chức quản lý, xây dựng kết nối nguồn tài nguyên điện tử và xây dựng môi trường tích hợp tài nguyên thân thiện với người dùng

Đào tạo nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ làm công tác thông tin – tư liệu trong mạng lưới thư viện các viện chuyên ngành thuộc Viện KH&CN VN Hợp tác, trao đổi về thư viện học với các thư viện khác của nhà nước và các ngành, các Bộ Phòng hiện có 9 cán bộ trong biên chế

và 2 hợp đồng

 Phòng Lưu trữ thông tin khoa học

Lưu trữ các tài liệu không công bố, các tư liệu khoa học kỹ thuật khác, như các báo cáo khoa học, tham quan khảo sát, thực tập, các luận án tiến sĩ, tiến

sĩ khoa học, tài liệu điều tra cơ bản, phim ảnh, băng từ,

Tiến hành thu thập, phân loại, xử lý, bảo quản và tổ chức khai thác tài liệu khoa học kỹ thuật, lưu giữ các tài liệu mật theo quy chế hiện hành Thực hiện việc lập hồ sơ, tài liệu lưu trữ của Trung tâm Góp phần đào tạo cán bộ thuộc lĩnh vực lưu trữ Phòng hiện có 5 cán bộ trong biên chế

 Phòng Nghiên cứu Lịch

Tổ chức nghiên cứu các vấn đề Lịch ở Việt Nam Giúp Chủ tịch Viện tổ chức thẩm định, đánh giá các công trình nghiên cứu về Lịch Việt Nam Tính toán

và cung cấp bảng số liệu Lịch hàng năm cho Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch

và các Nhà xuất bản để giúp Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về công tác xuất bản Lịch; thành lập Bảng đối chiếu âm

lịch và dương lịch chính thức của Nhà nước Theo dõi và tham gia cải cách Lịch thế giới Phòng hiện có 3 cán bộ trong biên chế

 Phòng Thông tin khoa học

Nhiệm vụ của phòng chủ yếu là thu thập, xử lý, phân tích, tổng hợp các loại hình tin có liên quan đến các lĩnh vực khoa học của Viện KH&CN VN Ngoài ra tiến hành biên tập, xuất bản theo định kỳ các bản tin khoa học kỹ thuật: Bản tin Vật lý, bản tin Toán - Cơ, bản tin Sinh học, bản tin Hoá học, bản tin Các khoa học về Trái đất, bản tin Kỹ thuật nhiệt đới, bản tin Năng lượng, bản tin Điện tử, bản tin Khoa học và kỹ thuật thế giới, các bản tin chuyên đề, những thành tựu khoa học kỹ thuật đưa vào sản xuất, tổ chức quản lý, các bản thông báo khoa học

Theo dõi, giúp đỡ các cơ sở xuất bản các ấn phẩm thông tin khoa học Nghiên cứu, cải tiến nghiệp vụ hoạt động thông tin khoa học Phòng hiện có 5 cán bộ trong biên chế

 Phòng Thông tin sở hữu công nghiệp

Cung cấp các giải pháp kỹ thuật, các bản mô tả sáng chế đã công bố ở trong nước và quốc tế Cung cấp thông tin sáng chế có chọn lọc, định kỳ hàng tháng theo từng lĩnh vực mà Viện KH&CN VN đã và đang tiến hành nghiên cứu theo từng lĩnh vực mà Viện KH&CN VN đã và đang tiến hành nghiên cứu dưới mọi dạng thông tin

Hướng dẫn các thủ tục cần thiết cho hoạt động đăng ký Sở hữu trí tuệ (Bằng độc quyền sáng chế, Bằng độc quyền giải pháp hữu ích ) Hướng dẫn sử

dụng thông tin tư liệu sáng chế trong các hoạt động nghiên cứu - triển khai, phòng hiện có 4 cán bộ trong biên chế

1.1.4 Nguồn tài nguyên

Trung tâm TT- TL Viện KH&CN VN đã và đang có các CSDL khoa học

và công nghệ sau:

Cơ sở dữ liệu:

 CSDL Sách: gồm gần 20.000 đầu tên sách, mới cập nhập khoảng 9.000

biểu ghi thư mục

 CSDL tạp chí : ScienceDirect của NXB Elsevier gồm 2156 đầu tạp chí

nằm trong 14 chủ đề, 7 tạp chí của Hiệp hội Vật lý Mỹ AIP - APS , 66 tạp chí của Viện Vật lý Anh – IOP, cùng với 1200 đầu tạp chí của NXB Springer, các tạp chí của ProQuest Central cũng như các tạp chí Science Online and Science Now của NXB American Asociation for the Advancement of Science và sắp tới

là 34 tạp chí điện tử của Amerian Chemical Society và 11 tạp chí điện tử của American Institute of Physics, trong đó có 652 tên tạp chí tiếng Latinh, 144 tên tạp chí tiếng Slavơ, với hơn 107.000 biểu ghi, các cán bộ nghiên cứu Viện KH&CN VN có thêm nguồn dữ liệu phong phú, giá trị phục vụ cho công tác chuyên môn cũng như nghiên cứu của mình

o SCIDOC Tiếng Việt: Tập hợp những bài báo của cán bộ nghiên cứu của

Viện KH & CN Việt Nam đăng trên các tạp chí trong và ngoài nước, các hội thảo, hội nghị khoa học trong nước và quốc tế do Viện tổ chức, các tuyển tập, sách của các tác giả thuộc Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam Đây là CSDL được xây dựng từ năm 1994 với số lượng biểu ghi trên 20.000 biểu, trên phần

mềm ISIS for Windows SCIDOC tiếng Việt là CSDL thư mục đa ngành về khoa học Trái đất…, được xây dựng khá công phu và có chất lượng

o SCIDOC phiên bản tiếng Anh: Nội dung bao quát giống như

SCIDOC phiên bản tiếng Việt SCIDOC tiếng Anh được xây dựng từ 2001, số lượng biểu ghi hiện có khoảng 6000 biểu SCIDOC tiếng Anh cũng được xây dựng trên phần mềm ISIS for Windows, với cấu trúc cũng tương tự như SCIDOC tiếng Việt

o ĐTCB (điều tra cơ bản): Hệ CSDL ĐTCB cập nhật các kết quả

nghiên cứu về tài nguyên, điều kiện tự nhiên và môi trường thuộc các lĩnh vực địa lý, địa chất, vật lý địa cầu, hải dương học

Kinh phí cho nguồn tài nguyên điện tử chủ yếu từ ngân sách nhà nước và được chú trọng bổ sung, tăng cường hàng năm Tăng cường nguồn tài nguyên điện tử

có được bằng chia sẻ, hợp tác với các đối tác trong và ngoài nước Trọng tâm bổ sung tài nguyên thuộc các lĩnh vực nghiên cứu trọng điểm của Viện KH

&CNVN như: Công nghệ thông tin và tự động hoá, Nghiên cứu biển và công trình biển, Phòng tránh và giảm nhẹ thiên tai, Các chất có hoạt tính sinh học, Công nghệ môi trường, Điện tử Cơ điện tử Công nghệ vũ trụ, Khoa học vật liệu, Sinh thái và tài nguyên sinh vật, Công nghệ sinh học

Các bản tin khoa học

Hàng năm xuất bản Bản tin điện tử “Tóm tắt các patent đã được công bố trong nước và quốc tế” theo các hướng nghiên cứu trọng điểm của Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam Có thể hỗ trợ các dịch vụ sau đây:

Cung cấp thông tin về các giải pháp kỹ thuật, các sáng chế đã công bố trong

và ngoài nước theo các hướng nghiên cứu trọng điểm của Viện Khoa học và

Công nghệ Việt Nam, bản tin “Thông tin khoa học và công nghệ”

 Bản tin ngắn chọn lọc

Bản tin ngắn chọn lọc, là bản tin điện tử tập hợp các tin ngắn khoa học, được dịch và xử lý chọn lọc từ nguồn tài liệu mới nhất của nước ngoài, nhằm cung cấp cho người đọc những thông tin mới về những thành tựu khoa học và

công nghệ tiến tiến Tần suất xuất bản 6 số/năm

 Bản tin dịch chọn lọc những thành tựu khoa học công nghệ thế giới

Cùng với Bản tin thư mục và Bản tin ngắn chọn lọc, Bản tin dịch những thành tựu khoa học và công nghệ thế giới nhằm mục đich đa dạng hoá thông tin,

giúp cho người đọc có được nhiều loại hình thông tin Với tần suất 4 số/năm

1.1.5 Đặc điểm Người dùng tin và Nhu cầu tin của Trung tâm

Có thể chia Người dùng tin tại Viện KHCN làm hai nhóm :

 Người dùng tin là cán bộ khoa học (trong biên chế, hợp đồng dài hạn, hợp đồng ngắn

hạn) thuộc các đơn vị của Viện KH&CN VN : Đây là nhóm người dùng tin đặc biệt quan trọng, vì họ là người xây dựng đường lối phát triển khoa học công nghệ của Đảng và Nhà nước, các bộ và các ngành, là những người phát triển các hoạt động khoa học và công nghệ của Nhà nước Để lãnh đạo tốt, nhóm người này cần những thông tin đầy đủ, chính xác và kịp thời Hơn nữa bên cạnh công tác quản lý họ còn làm công tác nghiên cứu khoa học, phụ trách

đề tài khoa học từ cấp viện đến cấp Nhà nước Vì vậy, họ có rất ít thời gian đến thư viện đọc tài liệu gốc , do đó nguồn thông tin ở dạng tài liệu số truy cập bằng máy tính điện tử , nguồn thông tin chọn lọc sẽ phù hợp với nhóm người dùng tin này

 Người dùng tin là cán bộ nghiên cứu và giảng dạy: Đây là nhóm người dùng tin đa

dạng và năng động nhất và nhìn chung họ đều có trình độ đại học trở lên Do công việc của họ

là chủ động nghiên cứu tìm kiếm những nguồn thông tin phù hợp với nhu cầu của họ, vì vậy

họ cần bỏ ra nhiều thời gian để đọc tài liệu hơn và tự bản thân họ phải xử lý thông tin tìm đƣợc để tạo ra sản phẩm mới cho xã hội Bên cạnh đó, họ cũng có nhu cầu rất cao trong việc

sử dụng nguồn tin số hóa và sử dụng các công cụ tìm kiếm là hết sức quan trọng nhằm tiết kiệm thời gian, công sức và kinh phí trong việc tìm kiếm thông tin

1.2 Tổng quan về cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib

1.2.1 Giải thích một số khái niệm

Thƣ viện số

Thƣ viện số (TVS) là: “ Một

Thư viện điện tử cao cấp trong

đó toàn bộ các tài liệu của thư

viện đã được số hóa và được

quản lý bằng một phần mềm

chuyên nghiệp có tổ chức giúp

người dung dễ dàng truy cập

tìm kiếm và xem được nội dung Hình 2: Cấu trúc hệ thống thư viện số

toàn văn của chúng từ xa thông qua hệ thống mạng thông tin và các phương

tiện truyền thông” (Theo Wikipedia mở)

Theo Hiệp hội Thƣ viện kỹ thuật số Mỹ thì: "Thư viện số là các cơ quan/tổ

chức có các nguồn lực, kể cả nguồn nhân lực chuyên môn hóa để lựa chọn, cấu trúc, diễn giải, phổ biến, bảo quản sự toàn vẹn, đảm bảo sự ổn định trong thời gian dài ccủa sưu tập các công trình số hóa mà chúng ở dạng sẵn sàng để sử

dụng một cách kinh tế cho một hay một số cộng đồng nhất định" (2000)

Khái niệm Siêu dữ liệu : Là dữ liệu về dữ liệu ( data about data) hay dữ

liệu có cấu trúc về dữ liệu, bao gồm những yếu tố mô tả về đối tƣợng thông tin

 Digital library

(Sách, trang Web, băng nhạc ) có thể định nghĩa như sau: “Siêu dữ liệu là dữ

liệu đi kèm với đối tượng thông tin và nó cho phép những người sử dụng tiềm năng có thể biết trước sự tồn tại cũng như đặc điểm của đối tượng thông tin

này”( ThS Nguyễn Thị Thúy Hạnh, 2010, tr.69)

Theo tiến sĩ Warwick Cathro (1994) :“Siêu dữ liệu là những thành phần mô tả

tài nguyên thông tin hoặc hỗ trợ thông tin truy cập đến tài nguyên thông tin Cụ thể trong tài liệu thì siêu dữ liệu được xác định là dữ liệu mô tả các thuộc tính của đối tượng thông tin và trao cho các thuộc tính này ý nghĩa, khung cảnh và tổ

chức Siêu dữ liệu còn có thể được định nghĩa là dữ liệu có cấu trúc về dữ liệu”

Khái niệm về cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib: MetaLib là bộ máy tìm kiếm

thông tin học thuật phổ biến nhất hiện nay, có thể tìm kiếm trong hơn 1500 cơ sở

dữ liệu tài nguyên học thuật lớn trên toàn thế giới, các nguồn tài nguyên có thể được cấp phép hoặc truy cập mở với hàng trăm nghìn đầu tạp chí, sách điện tử,

cở sở dữ liệu toàn văn, tóm tắt được cập nhật thường xuyên như là

ScienceDirect, EBSCO

Hình 3: Metalib giúp nhiều nguồn tài nguyên hiển thị qua SFX

MetaLib cho phép tìm kiếm song song đồng thời trên nhiều nguồn tài nguyên khác nhau, loại bỏ kết quả trùng lặp, sắp xếp và phân nhóm theo chủ đề rồi trả về cho người dùng trong một giao diện duy nhất để người sử dụng không

 Metadata

phải mất nhiều thời gian và công sức tìm kiếm với từng cơ sở dữ liệu khác nhau Ngoài tìm kiếm ra, MetaLib còn giúp thư viện quản lý và tổ chức tài nguyên điện

tử từ xa thành nguồn lực trong thư viện như cho phép thủ thư thiết lập cấu hình tài nguyên phù hợp với người dùng, xây dựng và cá nhân hóa không gian người dùng, báo cáo thống kê sử dụng dành cho nhà quản l‎ý để đánh giá hiệu quả các nguồn tài nguyên và ra quyết định bổ sung

1.2.2 Lịch sử ra đời

Phần mềm Metalib của công ty Ex Libris - là một công ty với quy mô toàn cầu, nhằm đáp ứng nhu cầu cung cấp các phần mềm tiện ích cho khách hàng ở những nơi họ đạt trụ sở cơ quan đại diện Ex Libris với hơn 460 nhân viên trên toàn thế giới, Ex Libris hoạt động với một mạng lưới các cơ quan rộng khắp với

11 công ty con trực thuộc và 12 nhà phân phối sản phẩm Sự hiểu biết về ngôn ngữ văn hóa của các thư viện ở các cơ quan công ty đặt trụ sở giúp cho việc truy cập, đáp ứng như cầu tin và quá trình trao đổi công việc dễ dàng hơn trên quy

mô toàn cầu Nhà phân phối của công ty Ex Libris tại Việt nam là Công ty Cổ phần TED Engineering Documents Phòng 508, Tòa nhà Vân Nam 26 Đường Láng, Quận Đống Đa ,Hà Nội

1.2.3 Những tính năng nổi bật

Tài nguyên điện tử được tổ chức thánh những bộ sưu tập, thuận tiện cho người dùng tin lựa chọn tài liệu phù hợp với nhu cầu tin của mình Với Metalib chức năng tìm kiếm được thực hiện cùng một lúc trên nhiều nguồn tài nguyên điện tử khác biệt, kết quả tìm kiếm thống nhất trên cùng một giao diện và được nhóm theo chủ đề, tạp chí, năm…

 Một công ty trong nước chuyên kinh doanh trong ngành công nghiệp nội dung và

thư viện với mục tiêu cung cấp các sản phẩm thông tin học thuật và cơ sở dữ liệu điện tử

Kết quả tìm kiếm là tập hợp những biểu ghi, các biểu ghi tài nguyên điện

tử được liên kết đến toàn văn, thông qua trình dịch vụ chuyển giao tài nguyên SFX cung cấp các dịch vụ thư viện : liên kết đến toàn văn, mượn tài liệu…

Người dùng tin có thể quản lý tài liệu tham khảo đã tìm được thông qua chức năng My Space, đồng thời thông qua chức năng này chúng ta có thể xây dựng chủ đề nghiên cứu riêng

Thông qua MetaLib một trình quản trị tài nguyên điện tử dễ dàng cho thủ thư, trong đó có cấu hình và biên tập tài nguyên, quản trị người dùng đọc, trao quyền truy cập và thống kê báo cáo

Một CSDL mô tả tài nguyên điện tử học thuật toàn cầu, người dùng dễ dàng kích hoạt tài nguyên điện tử mong muốn, thuận tiện trong quá trình biên tập biểu ghi, hỗ trợ truy cập tài nguyên theo cả IP và ID/PW

Dễ dàng xây dựng chủ đề, phân phối tài nguyên cho các cổng và nhóm người dùng đồng thời hệ thống còn có tính năng báo cáo tài nguyên và thống kê

sử dụng

Hình 4: MetaLib tích hợp với SFX để chuyển giao tài nguyên

1.2.4 Những lợi ích của việc sử dụng cổng tìm kiếm

Khai thác tài nguyên

Tất cả trong một (One Stop Shop) giúp tiết kiệm thời gian tìm kiếm (Tìm song song trên nhiều nguồn tài nguyên) Tìm được nhiều thông tin hơn, mở rộng khả năng tìm được đúng tài liệu người dùng cần Tài nguyên điện tử được tổ chức thành các bộ sưu tập theo chủ đề giúp người dùng đọc dễ dàng định hướng khi tìm kiếm, phân tài nguyên theo nhóm người dùng để giúp người dùng đọc khai thác tài nguyên phù hợp với họ

Kết quả tìm kiếm được sắp xếp theo mức độ phù hợp và được phân nhóm theo chủ đề, phần tử thông tin,…một cách tự động giúp dễ dàng lọc kết quả tìm kiếm Kết quả tìm kiếm được lược bỏ sự trùng lặp khi thực hiện tìm kiếm từ nhiều nguồn khác nhau Một công cụ tìm kiếm đơn giản, dễ sử dụng như Google (che dấu mọi sự phức tạp, những yêu cầu đặc biệt của từng tài nguyên), phù hợp với mọi đối tượng có trình độ tin học khác nhau

Người dùng có không gian làm việc riêng để lưu các kết quả tìm kiếm, các nguồn tài nguyên ưa thích, tổ chức lại các nguồn tài nguyên theo ý người dùng

Kết hợp với SFX - Một sản phẩm khác của Exlibris - để chuyển giao tài liệu: Có thể lấy ngay nội dung toàn văn từ nhiều nguồn khác nhau nếu có, xác định được tài liệu đang sẵn có ở những nguồn tài nguyên nào (cùng một tài liệu nhưng có thể có tại nguồn truy cập mở miễn phí hoặc nguồn đã được cấp phép cho thư viện tuy cập hoặc phải mất phí truy cập) cũng như các dịch vụ chuyển giao khác có thể có đối với tài liệu đó như là mượn bản in của tài liệu trong thư viện

Quản lý tài nguyên

Quản lý và tổ chức tài nguyên điện tử từ xa thành nguồn lực trong thư viện, thủ thư có thể tổ chức tài nguyên điện tử cho người dùng theo chủ đề, nhóm người dùng Phân nhóm tài nguyên giúp người dùng dễ dàng định hướng khi khai thác tài nguyên

Quản lý được người dùng, cấp quyền truy cập và xác thực người dùng Có thể sử dụng lại danh sách các người dùng đã sẵn có nếu thư viện đang dùng Proxy hoặc dịch vụ LDAP

Chủ động định hướng người dùng đọc vào các nguồn tài nguyên sẵn có của thư viện như là liên kết đến OPAC của thư viện để chuyển giao tài liệu in hay là các cơ sở dữ liệu điện tử mà thư viện đã được cấp phép sử dụng Đồng thời có được báo cáo thống kê sử dụng dành cho nhà quản l‎ý để đánh giá hiệu quả các nguồn tài nguyên và ra quyết định bổ sung

Có thể nhúng tài nguyên thư viện vào các ứng dụng khác, ví dụ như cổng nghiên cứu chuyên đề, website, để đem tài nguyên của thư viện phổ biến tới người dùng

Tận dụng được hiểu biết về các nguồn tài nguyên học thuật toàn cầu được xây dựng sẵn trong Metalib/SFX - có được do mối quan hệ hợp tác toàn cầu của

Ex libris đối với các nhà cung cấp nội dung trong nhiều năm

Tận dụng các nguồn truy cập mở miễn phí (Open Access): Giúp thư viện luôn sẵn có một bộ sưu tập điện tử để khai thác khi mà ngân sách bổ sung của thư viện luôn hạn chế Đặc biệt, Metalib hỗ trợ nhiều đơn vị quản trị, rất phù hợp cho một tổ chức lớn hay môi trường consortium

1.2.5 Tình hình áp dụng trên thế giới

1.2.5.1 Thách thức của việc tìm kiếm thông tin điện tử

Đối với người sử dụng

Do thông tin ngày càng chuyển dần sang đi ̣nh dạng điện tử , khối lượng khổng lồ tài nguyên thông tin từ xa sẵn có cho người dùng tăng với tốc độ rất nhanh chóng và ngày càng trở nên bị phân mảng (các nguồn tài nguyên rải rác, không được tổ chức, được phân nhóm để giúp người sử dụng định hướng khi tìm kiếm) Vì thế thách thức đối với người dùng là phải tìm kiếm được thông tin cần thiết một cách nhanh chóng mà không mất nhiều thời gian và công sức làm viê ̣ c trên nhiều hê ̣ thống của nhiều nhà cung cấp thông tin khác nhau , phải học cách

sử dụng nhiều giao diện khác nhau , phương pháp tìm kiếm khác nhau cũng như

gă ̣p nhiều cách thức trao quyền và xác thực quyền truy câ ̣p

Hơn nữa khi người dùng truy cập các tài nguyên thông tin từ xa này , họ còn phải đối mặt với thêm một thách thức là làm thế nào để so sánh các danh mu ̣c kết quả tìm kiếm được từ nhiều nguồn khác nhau, lưu trữ và quản lý các biểu ghi tìm được và quan trọng hơn là cần xác định được tài liệu đang sẵn có ở những nguồn tài nguyên nào cũng như các hình thức chuyển giao khác có thể có đối với tài liệu

Đối với thư viện

Bạn đọc đang ngày càng xa rời thư viện!, 89% công việc tìm kiếm tài liệu trên mạng đều sử dụng các công cụ tìm kiếm phổ biến như Google bởi tính đơn giản, nhanh chóng và hiệu quả của nó Người dùng đọc rất ít khi tìm trong thư viện vì nguồn tài nguyên ít ỏi và thường không thể tìm kiếm qua web hoặc nếu

có thể tìm kiếm được thì cũng không thể chuyển giao tài liệu ngay lập tức (người dùng đọc không muốn vào thư viện vì ngại, mất công trong khi mong muốn tìm qua mạng và lấy được tài liệu luôn - tiện dụng, vào thư viện chỉ là bước đường cùng)

Thư viện đang ngày càng xa rời bạn đọc!, Thư viện thường có ít tài nguyên trong khi các tài nguyên truy cập mở hoàn toàn miễn phí thì không được

tận dụng một cách hiệu quả còn với những tài nguyên đặt mua thì thư viện hoàn toàn bị động phụ thuộc vào nhà cung cấp Sau khi đặt mua xong thì không làm gì nữa, không tổ chức được các nguồn tài nguyên thành các chủ đề, không quản trị được truy cập của người dùng đọc, không biết ai dùng và dùng bao nhiêu, hoàn toàn phụ thuộc vào báo cáo từ nhà cung cấp, không đánh giá được hiệu quả sử dụng để ra quyết định bổ sung, Quả thật trong môi trường điện tử, thư viện đang đánh mất dần chức năng của mình đối với người dùng đọc Vì thế MetaLib được xây dựng để hóa giải tất cả những vấn đề này

1.2.5.2 Sơ lược về tình hình áp dụng cổng tìm kiếm siêu Metalib trên thế giới

Với những thách thức của việc tìm kiếm thông tin điện tử, một loạt các cơ quan, tổ chức trên thế giới đã việc đi vào vận hành những giải pháp tài nguyên điện tử của

Ex Libris, gần 3000 thư viện đang sử dụng, 10/10 trường Đại học hàng đầu thế giới đang sử dụng: HARVARD, CAMBRIDGE, OXFORD, YALE, MASSACHUSETTS,…nhiều cơ sở giáo dục đại học thành viên thuộc Ủy ban Liên hiệp Hỗ trợ và Đánh giá Giáo dục Đại học Brazil đã đi vào vận hành với giải pháp xử lý nối kết OpenURL SFX và cổng tìm kiếm siêu dữ liệu

MetaLib Người dùng ở hơn 300 cơ sở giáo dục đại học sẽ truy cập một bộ sưu tập

lớn tài nguyên điện tử cho học tập và nghiên cứu thông qua cổng Periodical Portal Với sự đưa hệ thống MetaLib và SFX vào sử dụng tại CAPES, cổng tài nguyên thư viện này đã hoàn toàn được thay đổi và số lượng tạp chí và sách điện

tử sẵn có tăng lên rất nhiều Cổng Periodical Portal cung cấp cho người dùng tin một sự trình bày và truy cập trực giác hơn, cùng khả năng tùy biến phù hợp với lĩnh vực quan tâm của các nhà nghiên cứu giáo sư Jorge Guimaraxes, chủ tịch của liên hiệp CAPES ( 2011), đã nhận xét: “Phiên bản mới của cổng

Periodical Portal, được làm tăng sức mạnh bởi MetaLib, sẽ làm thay đổi khả năng chuyển giao thông tin khoa học và kỹ thuật của chúng tôi tới cộng đồng

 Liên hiệp Hỗ trợ Khoa học & Đánh giá Giáo dục Đại học Brazil

học tập và nghiên cứu tại Brazil và cho phép chúng tôi tăng khả năng truy cập của cộng đồng quốc tế tới những tạp chí được xuất bản tại quốc gia này.”

Liên minh thư viện Đại học Bang California (California State University-CSU)

đã nhận ra nhu cầu cần một hệ thống tìm kiếm siêu dữ liệu đầu năm 1997 chỉ mất một thời gian rất ngắn để nhận ra rằng cổng MetaLib của ExLibris, một hệ

thống tìm kiếm siêu dữ liệu truy câp tài nguyên điện tử mà họ cần.Marvin

Pollard, một quản lý dự án của Hệ thống Truy cập Thông tin Thống nhất tại CSU

cho biết “ Vào năm 1997, chúng tôi đã có được hình dung này, song chúng tôi

không thể tìm thấy một sản phẩm nào như thế trên thị trường lúc đó Khi chúng tôi quyết định tìm kiếm lại trên thị trường vào năm 2002, thì nhận thấy rõ ràng

MetaLib phù hợp cả về chức năng và công nghệ.” rất nhiều cơ quan, tổ chức

khác trên thế giới đã và đang áp dụng thành công phần mềm này

Như vậy, có thể nhận thấy rằng phần mềm Metalib hiện đang được ứng dụng rộng rãi và hiệu quả tại nhiều cơ quan nghiên cứu cũng như các thư viện trường Đại học hàng đầu trên thế giới Sự phát triển của phần mềm này là nền tảng, là động lực to lớn cho sự phát triển của TVS tại các cơ quan TT- TV Việt nam

CHƯƠNG 2

NHỮNG ƯU ĐIỂM CỦA QUÁ TRÌNH ÁP DỤNG CỔNG TÌM KIẾM SIÊU DỮ LIỆU METALIB TẠI TRUNG TÂM THÔNG TIN –TƯ LIỆU VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

2.1 Sơ bộ về về tình hình áp dụng cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib tại Trung tâm

2.1.1 Cơ sở áp dụng phần mềm

Chính sách

Chính sách, cơ chế là những yếu tố tiên quyết, quan trọng tới quá trình áp dụng cổng tìm kiếm siêu dữ liệu Metalib tại Trung tâm Bởi lẽ nếu không có những chính sách đứng đắn, hợp lý manh tính vĩ mô chỉ đạo thì cũng thực khó nếu không muốn nói là không thể triển khai ứng dụng phần mềm

Tư duy công nghệ mới

Đổi mới công nghệ phải xuất phát từ tư duy- tư duy đổi mới Vấn đề ứng dụng Metalib tại Trung tâm đó chính là quá trình tiếp thu nhanh chóng những thành tựu khoa học va công nghệ tiên tiến trên thế giới Chính điều này đòi hỏi người làm công tác thông tin tư liệu cũng như những người hoạch định chính sách của Trung tâm phải luôn cập nhật thông tin, chuẩn bị tâm thế sẵn sàng tiếp cận và áp dụng thành tựu khoa học công nghệ trong điều kiền cho phép Chỉ khi nhận thức đúng đắn ‎ ý nghĩa của việc ứng dụng công nghệ tiến tiến trong hoạt động thông tin – tư

liệu và chuẩn bị mọi điều kiện tiếp cận, triển khai nó thì quá trình này mới có thể diễn ra nhanh chóng và đúng hướng

Kinh phí

Ứng dụng Metalib tại Trung tâm TT-TL Viện KH&CN đòi hỏi phải có một nguồn

kinh phí rất lớn của nhà nước, nguồn kinh phí này đươc chú trọng và

tăng cường và bổ sung hàng năm, do hiện nay vấn đề đầu tư phát triển khoa học công nghệ trong nước đang được Nhà nước ưu tiên hàng đầu Ngoài ra Trung tâm còn nhận được nguồn kinh phí bằng việc chia sẻ, hợp tác với các đối tác

Đầu tư cơ sở vật chất

Phần cứng (Hardware): Hệ thống máy tính, máy chủ, các máy trạm và

các trang thiết bị hạ tầng mạng thông tin, các thiết bị ngoại vi, an ninh tự động như: Máy scan văn phòng; Máy scan chuyên dụng cho số hóa; Máy chiếu; Máy in; Máy photocopy; Máy quét mã vạch; Hệ thống an ninh; Cổng từ; Camera; Tivi; Đầu DVD …

Phần mềm (Software): Là những quy trình hệ thống, quản lý, nghiệp vụ

đã được phân tích lập trình cho việc triển khai một cách tự động, nhiều loại phần mềm khác nhau thực hiện các khâu khác nhau trong quy trình hoạt động thông tin thư viện như: các phần mềm hệ thống, phần mềm ứng dụng…

Nguồn nhân lực

Cán bộ thư viện cần phải đáp ứng những đòi hỏi như :

- Quản trị TVS

- Tổ chức thông tin và tri thức số

- Phổ biến thông tin số

- Phục vụ các dịch vụ tra cứu thông tin số

- Cung cấp tri thức từ thông tin đang hình thành

- Xử lý, số hoá, lưu trữ và bảo quản thông tin số

- Tìm và phục vụ thông tin số cho người dùng

Trình độ Người dùng tin

Trong môi trường thông tin điện tử ,người sử dụng không bị giới hạn bởi thời gian và không gian ,có thể truy cập nguồn tin thông qua một máy tính có nối mạng.Người dung tin cần phải có kiến thức chuyên môn, kiến thức về máy tính, ngoại ngữ

Vấn đề xây dựng bộ sưu tập tài liệu số Thứ nhất, tự tiến hành số hóa nguồn tư liệu trên giấy của Trung tâm , tức

là chuyển tài liệu hiện có sang dạng số bằng phương pháp quét hay nhập lại

thông tin từ bàn phím

Thứ hai, bổ sung, tích hợp nguồn tin điện tử thông qua việc mua, trao đổi

tài liệu điện tử đang được xuất bản (bản tin, tạp chí điện tử, các chế bản điện tử trước khi in ra trên giấy)

Thứ ba, xây dựng các liên kết (tạo khả năng truy cập) đến các nguồn tài

liệu trên Internet, nhất là nguồn của các cơ quan có diện chuyên đề bao quát Tạo lập và phát triển kho tài liệu số của mỗi cơ quan TTTV là vấn đề lớn nhất trong xây dựng TVS Công việc này đòi hỏi phải đầu tư lớn và liên tục Để làm tốt công tác này, các cơ quan xây dựng TVS cần có cách tiếp cận hợp lý, khả thi và tinh tế Cụ thể là:

Nhất thiết phải lập kế hoạch sát sao và ưu tiên đầu tiên cho việc thu thập, xử

lý và số hóa nguồn tin cơ bản, nguồn tin tiềm năng của cơ quan mình

Phải phối hợp, tận dụng sản phẩm số hóa của các cơ quan TT-TV khác, nhất

là của những cơ quan có cùng diện chuyên đề bao quát Trên cơ sở đó mới có thể tăng nhanh nguồn tin của mình, tiết kiệm thời gian, công sức và tiền của

2.1.2 Lộ trình áp dụng tại Trung tâm

Được đánh giá bởi sự dễ dàng truy cập tới tài nguyên điện tử, hỗ trợ Unicode đầy đủ, những giải pháp thư viện cấp độ quốc tế và được sử dụng nhiều nhất bởi các cơ sở nghiên cứu và trường đại học danh tiếng trên thế giới đã là những nhân

tố chính thúc đẩy Viện KHCNVN chọn lựa giải pháp này của Ex Libris

Tại Hà Nội, Việt Nam - ngày 18 tháng 9 năm 2009 Công ty CP DVTM và Thông tin

Kỹ thuật (TED Engineering Documents JSC), một nhà phân phối ủy quyền duy nhất

cho các sản phẩm của Ex Libris ở Việt Nam, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã chọn lựa giải pháp xử lý nối kết OpenURL SFX và cổng tìm kiếm siêu dữ liệu MetaLib, cả hai giải pháp đều từ Ex Libris, như một phần của dự án thư viện

số Bằng việc thiết lập một cổng duy nhất tới tài nguyên điện tử, dự án thư viện

số của Viện KHCNVN sẽ nâng cao khả năng truy cập mạnh mẽ hơn tới thông tin khoa học và công nghệ, đồng thời hỗ trợ mở rộng phạm vi và chiều sâu các hoạt động của những nhà nghiên cứu ở Viện KHCNVN Cổng thư viện được xây dựng trên giải pháp MetaLib/SFX này đã đi vào vận hành thành công hôm 21 tháng 8 năm 2009

Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thư viện nhằm góp phần cải thiện chất lượng phục vụ người dùng đọc, nâng cao năng suất, thay thế cho quy trình nghiệp vụ, quản lý và khai thác thư viện thủ công truyền thống (vốn tồn tại nhiều hạn chế) đang ngày càng trở nên phổ biến Mặt khác, trong khoảng

10 năm gần đây, sách và tạp chí chuyên ngành của các nhà xuất bản có uy tín đang chuyền dần từ dạng tài liệu giấy sang dạng file điện tử Vì vậy, việc xây dựng hệ thống thư viện có mức độ tự động hóa cao, quản lý được kho tài nguyên điện tử, tài nguyên số, tăng cường khả năng liên thông chia sẻ nguồn lực trở thành một yêu cầu khách quan đối với sự phát triển của hệ thống thư viện Viện KHCNVN Dự án xây dựng Thư viện điện tử của Viện KHCNVN được triển khai cũng không nằm ngoài những mục tiêu nói trên

Giai đoạn 1 của Dự án xây dựng Thƣ viện điện tử của Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam đƣợc triển khai từ tháng 11/2008 đến tháng 12/2009 với hai mục tiêu cơ bản: Thứ nhất là có đƣợc trang web chạy trên phần mềm quản lý tài nguyên ngoại sinh; Thứ hai là quản lý đƣợc việc truy cập tài nguyên ngoại sinh của độc giả từ bất kỳ máy tính nào có nối mạng internet Dựa trên yêu cầu của hai mục tiêu cơ bản nói trên, các phần mềm Metablib và SFX của công ty Ex Libris Ltd đƣợc lựa chọn làm giải pháp công nghệ cho Dự án Ƣu điểm của gói giải pháp này là cho phép tìm kiếm, phát hiện tài nguyên điện tử từ xa đồng thời đem đến các dịch vụ chuyển giao có thể có đối với các tài nguyên đó nhƣ Fulltext, Abstract, Reference Service

Giai đoạn hiện nay, tuy mới đi vào hoạt động song nguồn cơ sở dữ liệu điện

tử trong Thƣ viện số khá phong phú Đầu tiên phải kể đến nguồn cơ sở dữ liệu đƣợc mua quyền truy cập từ kinh phí của Viện KHCNVN nhƣ Springer Link, ProQuest Central và một số tạp chí điện tử kèm theo tạp chí giấy Ngoài ra, nguồn cơ sở dữ liệu của Thƣ viện số còn đƣợc bổ sung từ cơ sở dữ liệu dùng thử trong thời hạn nhất định (nhƣ Institute of Physics, Royal Sociaty of Chemistry) hay từ các tạp chí điện tử đƣợc kích hoạt và sử dụng miễn phí Một điểm nổi bật nữa trong hệ thống cơ sở dữ liệu là nguồn sách điện tử từ Mylibrary với gần 200.000 đầu sách thực tế và trên 5.000 đầu bổ sung hàng tháng tích hợp từ hơn

350 nhà xuất bản trên toàn cầu

2.1.3 Thực trạng quá trình áp dụng

Metalib tại Trung tâm

Phần mềm tìm kiếm đƣợc ứng dụng tại Trung tâm là một phần quan trọng trong dự án Thƣ viện số của Trung tâm Sau khi hoàn thành các cá nhân và đơn

vị thuộc Viện KH&CN muốn truy cập Thư viện số phải điền đầy đủ thông tin trong phiếu đăng k‎ý tài khoản truy cập Các cán bộ theo hợp đồng dài hạn và các cán bộ theo hợp đồng ngắn hạn có những mẫu đăng k‎ý tài khoản riêng, có xác nhận của thủ trưởng các đơn vị Phiếu yêu cầu này được gửi tới phòng quản lý tổng hợp và việc cấp tài khoản truy cập tài nguyên được thực hiện nhanh chóng Sau khi cấp xong, tài khoản sẽ được gửi đến Email đã đăng ký trong mẫu cấp quyền truy cập

Mẫu đăng k‎ý tài khoản truy cập tài nguyên số

Tiến hành đang nhập thông tin người dùng, đăng nhập theo địa chỉ đã đăng

k‎ý

Hình 5: Giao diện hiển thị tìm kiếm tài nguyên trong Metalib

+ Đăng ký theo địa chỉ IP tĩnh: Những đơn vị có địa chỉ IP tĩnh đăng ký

(địa chỉ IP tĩnh, thủ trưởng đơn vị ký tên, đóng dấu) gửi về Trung tâm Thông tin

Tư liệu để truy cập thư viện số từ bất cứ máy tính nào có nối mạng Internet trongnội bộ mạng của đơn vị đó (on campus)

+ Đăng ký theo ID, Password: Các cán bộ khoa học của Viện KH&CN VN

đăng ký truy cập vào thư viện số để được cấp một tài khoản riêng (username, password) truy cập thư viện số từ bất cứ máy tính nào có nối mạng internet (off campus) Với tài khoản riêng này, nhà khoa học có quyền tạo được vùng không gian riêng để cất những tài liệu nghiên cứu

Một khi người dùng tin nhập vào tên đăng nhập/mật khẩu, cổng sẽ nhận ra người dùng tin thuộc đơn vị thư viện nào và người dùng đó có quyền truy cập tới những tài nguyên thư

viện nào

Những người dùng thư viện khi xác thực để đăng nhập vào hệ thống ngăn lập tức hệ thống sẽ trình bày những tài liệu sẵn có đối với họ và cho xem toàn cảnh bộ sưu tập của thư viện Ngoài việc truy cập cổng thư viện từ nhiều site thuộc trường và dịch vụ khác nhau, nhiều tài nguyên được phép truy cập từ xa – đồng thời mở rộng phạm vi của thư viện để đáp ứng nhu cầu người dùng tin ở bất kỳ đâu

Hình 6: Đăng nhập theo tên và mật khẩu truy cập 2.1.3.1 Ứng dụng tìm kiếm nhanh bài báo ( Quick Search)

 Tìm kiếm nhanh bài báo – tìm đơn giản

Từ trang tìm kiếm người dùng thực hiện các bước tìm kiếm sau:

Lựa chọn chủ đề của Bộ sưu tập Ví dụ như : Lựa chọn chủ đề Vật l‎ý và

thiên văn học ( Physics and Astronomy )

Xác định rõ người dùng cần tìm cái gì trong bộ sưu tập, sau đó nhập toàn

bộ từ khóa hoặc cụm từ khóa tìm kiếm, gõ những từ khóa vào trong hộp hội

thoại truy vấn Ví dụ với từ khóa : “ solar eclipse”

Kết quả tìm kiếm hiển thị như sau :

Kết quả tìm kiếm gồm các bài báo có từ khoá vừa tìm, xếp theo dạng bảng, dạng tóm tắt, dạng chi tiết, xếp theo mức độ phù hợp, chữ cái tên bài báo, tác giả, năm XB và tên CSDL, xếp theo các chuyên đề nhỏ của từ khoá vừa chọn, tìm kiếm xếp theo các năm có tài liệu

Xem biểu ghi kết quả tìm:

Nhấp chuột vào nhan đề của mỗi biểu ghi, sau đó vào CSDL chứa biểu ghi, biểu ghi sẽ trên trang chủ của CSDL, trình nối kết tới tài nguyên để chuyển sang cửa sổ truy cập biểu ghi trong SFX

Nhập tên và mật khẩu truy cập

Hình 7: Giao diện truy cập biểu ghi trong SFX

 Tìm kiếm nhanh bài báo – tìm nâng cao

- Để thực hiện tìm kiếm nâng cao nhấp chuột vào Tìm kiếm nâng cao

- Hai trường được cung cấp cho người dùng tin để xác định các thông tin tìm kiếm chi tiết hơn Nhập từ hoặc cụm từ cho 1 hoặc cả 2 trường Nếu nhập vào cả 2 trường thì phải có mối quan hệ giữa 2 trường:

 Chọn Và để xác định rằng hệ thống sẽ tìm kiếm các bản ghi có chứa từ hoặc cụm từ trong cả 2 trường người dùng chọn

 Chọn Hoặc để xác định rằng hệ thống sẽ tìm kiếm bản ghi trong 1 hoặc 2 trường người dùng chọn Chọn Không để tìm kiếm bản ghi có cụm từ này không có cụm từ kia

Trong khi Metalib tìm kiếm, màn hình làm mới sẽ được thực thi và ghi các kết quả tìm kiếm và trạng thái tìm kiếm được trên mỗi cơ sở dữ liệu lên 1 bảng Danh sách này cho thấy tình trạng của các quá trình tìm kiếm và bản ghi được tìm thấy trong mỗi cơ sở dữ liệu Khi Metalib đã hoàn thành tìm kiếm.nó sẽ hiên thị 1 danh sách kết quả Kết quả tìm kiếm nhanh hiển thị kết hợp kết quả được tìm thấy trong tất cả các cơ sở dữ liệu trong bộ sưu tập người dùng chọn Nó có

thể được hiển thị theo 3 cách Dạng bảng, Dạng tóm tắt và Dạng đầy đủ Các

kết quả sẽ được hiển thị theo thứ tự liên quan đến từ hoặc cụm từ mà người dùng nhập.Người dùng có thể sắp xếp lại kết quả đó bằng cách chọn 1 tùy chọn trong trường Sắp xếp theo lĩnh vực.Sắp xếp theo tác giả , năm, nhan đề cơ sở dữ liệu, theo thứ hạng

2.1.3.2 Ứng dụng tìm kiếm Tạp chí điện tử ( Find e-Journal)

Để sử dụng chức năng này người dùng nhấp chuột vào mục tìm tạp chí, sau đó người dùng có thể tìm kiếm tạp chí điện tử theo nhan đề, theo chủ đề, vị trí vốn tư liệu và trình kết nối trích dẫn Danh mục tạp chí điện tử cho phép Người dùng duyệt danh sách tạp chí và truy cập dịch vụ SFX

Hình 8: Giao diện hiển thị tìm kiếm tạp chí điện tử

 Tìm kiếm theo nhan đề

Lựa chọn chức năng tìm theo tên tạp chí bằng cách lựa chọn tìm theo tên tạp chí, sau đó nhập chính xác tên tạp chí cần tìm hoặc có thể tìm theo chữ cái

Nhấp chuột chính xác vào tên tạp chí, CSDL chứa tạp chí hoặc trình nối kết tới tài nguyên để tới cửa sổ truy cập tạp chí cần tìm

Điền thông tin số năm, tập, số hoặc chính xác số trang trong tạp chí cần tìm

 Tìm theo chủ đề

Chọn tìm theo chủ đề: Chọn chủ đề và chuyên đề cụ thể cần tìm

- Kết quả tìm: bao gồm tất cả các tạp chí tương ứng với mỗi chuyên đề