Có thể nói, người am hiểu chủ nghĩa tư bản sâu sắc nhất trong vài thế kỷ nay là Các Mác, và cũng chính Mác là người bất bình sâu sắc nhất đối với chủ nghĩa tư bản. Một trong những điều mà chủ nghĩa tư bản làm cho Mác bất bình là: Chủ nghĩa tư bản làm cho văn hoá, văn nghệ bị tha hoá, bị đánh mất thiên chức sáng tạo của nó.
Trang 1quan niệm của C.Mác và Ph Ăng ghen về văn hoá, văn nghệ
trong "tuyên ngôn của đảng cộng sản"
Có thể nói, người am hiểu chủ nghĩa tư bản sâu sắc nhất trong vài thế kỷ nay là Các Mác, và cũng chính Mác là người bất bình sâu sắc nhất đối với chủ nghĩa tư bản Một trong những điều
mà chủ nghĩa tư bản làm cho Mác bất bình là: Chủ nghĩa tư bản làm cho văn hoá, văn nghệ bị tha hoá, bị đánh mất thiên chức sáng tạo của nó
Trình bày mối quan hệ vô sản - tư sản trong "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản", Mác và Ăngghen đã viết: "Giai cấp tư sản tước hết hào quang thần thánh của tất cả những hoạt động xưa nay vẫn được trọng vọng và tôn sùng Bác sĩ, luật gia, tu sĩ, thi sĩ, bác học đều bị giai cấp tư sản biến thành những người làm thuê được trả lương của nó" Phân tích mối quan hệ giữa những người cộng sản với những người vô sản, Mác và Ăngghen chỉ rõ: Những lời buộc tội của giai cấp tư sản "nhằm chống lại phương thức cộng sản chủ nghĩa của sự sản xuất và chiếm hữu những sản phẩm vật chất được tung ra, cũng là nhằm chống lại sự sản xuất và chiếm hữu những sản phẩm tinh thần Nếu đối với người tư sản, sở hữu giai cấp bị thủ tiêu có nghĩa là chính sản xuất cũng bị thủ tiêu, thì đối với họ, văn hoá giai cấp bị thủ tiêu, cũng có nghĩa là văn hoá nói chung bị mất đi Cái văn hoá mà người tư sản than tiếc là bị tiêu diệt đi đó,
Trang 2thì đối với tuyệt đại đa số, chỉ là việc biến họ thành vật phụ thuộc vào máy móc mà thôi"
ý kiến của Mác và Ăngghen đã tỏ rõ sự bất bình của các ông
vì chủ nghĩa tư bản làm cho văn hoá, tư tưởng, văn học, nghệ thuật
bị tha hoá ý kiến đó vô cùng phong phú, sâu sắc và được thể hiện trên rất nhiều bài nói, nhiều trang viết của hai ông ở đây, chỉ xin
đề cập tới một số ý kiến của riêng Mác về uy quyền của đồng tiền đối với văn hoá, văn nghệ - những ý kiến thật đáng để chúng ta suy nghĩ, nghiên cứu một cách có hệ thống lúc đất nước đang chuyển
từ cơ chế kinh tế tập trung quan liêu, bao cấp sang cơ chế kinh tế thị trường
Trình bày "Lý luận về giá trị thặng dư", Mác đã chỉ rõ "sản xuất tư bản chủ nghĩa phản lại một số ngành sản xuất tinh thần như nghệ thuật và thi ca" như thế nào Trong bộ "Tư bản, ở tập 1, Mác vạch rõ: Chủ nghĩa tư bản biến tác phẩm nghệ thuật thành hàng hoá Dưới chế độ tư bản "không có cái gì là không thể dùng tiền mua được, bất cứ cái gì cũng có thể bán và mua! " Mác ví sự lưu thông trong xã hội tư bản như là một "cái lò luyện đan" khổng lồ
mà, qua cái lò đó, "tất cả mọi vật đều phân hoá, để khi trở ra đều biến thành tiền" Rằng: Trong xã hội tư bản "không có cái gì thoát khỏi cái lò luyện đan đó, ngay cả đến xương thánh "
Nhằm làm rõ tư tưởng rằng, trong xã hội tư bản đồng tiền là
"kẻ triệt để san bằng tất cả mọi vật xoá bỏ tất cả mọi sự khác
Trang 3nhau", Mác đã dẫn ra một đoạn trong tác phẩm "Taimơn ở Aten" (Timon d' Athènes) - một vở kịch nổi tiếng của Sếchspia, và ông khẳng định:
"Vàng, hoàng kim óng ánh, quý giá vô ngần!
"Chỉ bấy nhiêu cũng đủ để đổi trắng thay đen, biến xấu thành tốt, biến kẻ gian thành người ngay, hèn mọn thành cao sang, già cả thành trẻ trung, khiếp nhược thành dũng cảm!
"Đó là cái gì? hỡi các đấng thần linh bất tử
"Đó là một vật nó làm cho những người linh mục của các vị và đệ
tử của họ ngoảnh mặt làm ngơ đối với bàn thờ các vị
"Tên nô lệ màu vàng ấy đã phá huỷ tôn giáo của các vị, làm cho những kẻ độc ác được hưởng phúc lành, làm cho những kẻ ghê tởm được tôn sùng, đặt bọn trộm cắp lên ghế thượng nghị sĩ và làm cho bọn chúng được hưởng chức tước, danh vọng và được người quỵ luỵ
"Nó làm cho người goá bụa, già nua, tàn tạ trở thành cô dâu mới!"
Sếchspia đã "miêu tả bản chất của tiền tệ rất đúng", đã "đặc biệt nhấn mạnh hai thuộc tính của tiền tệ":
Trang 41) Tiền tệ là thần linh có thể thấy được, là sự chuyển hoá tất
cả những thuộc tính người và tự nhiên thành mặt đối lập của chúng, là sự lẫn lộn và sự xuyên tạc phổ biến các sự vật; nó thực hiện sự kết hợp mật thiết của những cái không thể được
2) Nó là nàng hầu phổ biến, là người trung gian phổ biến của người ta và của các dân tộc"1 Mác phân tích: Đồng tiền có thể mua được mọi thứ hàng hoá, nhưng chính đồng tiền cũng là một thứ hàng hoá, một vật có thể rơi vào tay bất cứ người nào Vì thế, cái thế lực có tính chất xã hội trở thành thế lực tư hữu tư nhân Cho nên xã hội cổ đại mới lên án đồng tiền, cho nó là kẻ khuynh đảo, là
kẻ làm tan rã mạnh nhất tổ chức kinh tế và phong tục dân gian của
xã hội đó" mà nhà bi kịch nổi tiếng thời Hy Lạp Xôphôccơlơ đã phản ánh rất sắc nét trong vở Antigôn (Antigone) như sau: "Trong loài người không có cái gì như đồng tiền Nó đã đẻ ra những đạo luật xấu xa và những phong tục đồi bại Chính nó đã gây ra to tiếng
ồn ào ở thành thị và làm cho dân cư phải mất cửa, mất nhà Chính
nó đã hướng những tâm hồn trong sạch nhất đi theo tất cả những cái gì là nhục nhã và tai hại đối với con người và dạy cho những tâm hồn đó gặp việc gì cũng lợi dụng được để làm điều ác và điều
vô đạo"
Sự tàn bạo của chế độ tư bản đối với tự do chân chính của văn nghệ sĩ là một trong những điều Mác rất quan tâm và nhiều lần ông đã tỏ ra bất bình Ngay từ hồi còn trẻ, trong loạt bài tranh luận
Trang 5về tự do của người cầm bút đăng trên báo Rênani, Mác đã viết: "Dĩ nhiên là nhà văn phải kiếm tiền để có thể sống và viết, nhưng dù sao, nhà văn cũng không nên sống và viết để kiếm tiền" Rằng:
"Nhà văn quyết không bao giờ coi tác phẩm của mình là một phương tiện Những tác phẩm ấy là những mục đích tự thân, những tác phẩm ấy căn bản không phải là phương tiện đối với chính nhà văn và đối với những người khác Cho nên nhà văn hy sinh cuộc đời của mình cho sự sống còn của các tác phẩm đó khi cần thiết"
Mác đã phân tích về địa vị của văn nghệ sĩ trong xã hội tư bản chủ nghĩa một cách vô cùng sâu sắc trong tác phẩm "Học thuyết về giá trị thặng dư": " Quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa không phải chỉ là sản xuất hàng hoá Đó là quá trình thu hút lao động không trả công và biến tư liệu sản xuất thành phương tiện thu hút lao động không trả công Cùng một loại lao động mà có thể
là lao động sinh lợi hoặc là lao động không sinh lợi"
Vào thế kỷ XVII, ở Anh có một nhà thơ tên là Giôn Mintơn (1608 - 1674) Lúc về già Mintơn sống nghèo khổ, mù loà Lúc bị người đời bỏ quên, ông đã đọc cho vợ và hai con gái chép tập thơ trứ danh nhan đề: "Thiên đàng đã mất" Và đó là tác phẩm bất tử của ông Mác đã gọi Mintơn, tác giả cuốn "Thiên đàng đã mất" là một "người lao động không sinh lợi" Ngược lại, theo Mác, "nhà văn nào làm việc cho một nhà xuất bản như một người làm công cho một ngành công nghiệp thì nhà văn đó là một lao động sinh
Trang 6lợi Mintơn sáng tác ra tập thơ "Thiên đàng đã mất" giống như một con tằm nhả tơ Đó là một biểu hiện của bản chất ông ta Về sau ông bán tác phẩm đó với giá năm đồng bảng Anh Nhưng, những nhà văn vô sản ở Laixích, dưới sự điều khiển của một nhà xuất bản, đã làm ra những cuốn sách, ví dụ như những sách giáo khoa
về kinh tế - chính trị, thì những người đó là những công nhân sinh lợi Bởi vì sự sản xuất của họ, ngay từ đầu đã bị lệ thuộc vào tư bản và chỉ thực hiện để đem lại lợi nhuận cho tư bản Mác cho rằng tính chất lao động nghệ thuật của giới ca nhạc dưới chế độ tư bản cũng như vậy: "Một nữ ca sĩ bán tiếng hát của mình vì lợi ích của bản thân mình là một người lao động không sinh lợi Nhưng nếu
nữ ca sĩ ấy lại đi làm thuê cho một ông bầu và đem tiếng hát của mình để kiếm tiền cho ông ta thì nữ ca sĩ đó là một lao động sinh lợi Bởi vì nữ ca sĩ ấy đã sản xuất ra tư bản" Về lao động nghệ thuật sân khấu, Mác phân tích: " Một diễn viên sân khấu, một anh hề cũng đều là công nhân sinh lợi nếu họ làm việc cho một nhà
tư bản (cho một ông bầu) và bỏ lao động ra cho hắn nhiều hơn là nhận được của hắn trả dưới hình thức tiền công, còn người thợ khâu, đến tại nhà tên tư bản để vá quần đùi cho hắn, chỉ cung cấp cho hắn một giá trị tiêu dùng, thì như thế, người ấy chỉ là một công nhân không sinh lợi mà thôi Lao động của người diễn viên đổi lấy
tư bản, còn lao động của người thợ khâu đổi lấy thu nhập Trường hợp thứ nhất, tạo ra giá trị thặng dư, trường hợp thứ hai là tiêu
Trang 7dùng thu nhập" Như vậy, theo Mác "nhà văn là một công nhân sinh lợi, không phải vì anh ta sản xuất ra tư tưởng, mà bởi vì anh ta làm giàu cho nhà xuất bản nhận in và phát hành tác phẩm của anh ta: Nghĩa là vì anh ta là người làm công cho một nhà tư bản"
Trong "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản", Mác và Ăngghen trình bày rất cô đúc tư tưởng về văn hoá, nghệ thuật; nhưng những chỉ dẫn của các ông cho đến nay, vẫn mang ý nghĩa thời sự nóng hổi trong quá trình xây dựng xã hội mới với một nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc
Nếu gắn các hoạt động văn hoá, văn nghệ của chúng ta với hoàn cảnh vô cùng khó khăn, phức tạp về chính trị, kinh tế, xã hội của đất nước trong hơn hai thập kỷ qua, chúng ta phải thấy là chúng ta đã đạt được những thành tựu cũng khá to lớn Tuy nhiên, cũng chính trên lĩnh vực văn hoá, văn nghệ, cho đến nay, chúng ta lại vẫn còn thấy tồn tại nhiều điều mà Mác đã từng bất bình, đã từng phẫn nộ Những ảnh hưởng xấu từ nhiều phía, cộng với những tàn dư của văn hoá, văn nghệ cũ vẫn còn ăn sâu trong một
số công chúng, tạo ra những yêu cầu thưởng thức và thị hiếu thẩm
mỹ tầm thường, lạc lõng, thậm chí sai trái, cuốn hút một số người làm văn hoá, văn nghệ không có chỗ đứng vững vàng, chạy theo những dịch vụ văn hoá có lợi nhuận cao; chạy theo những đề tài
"ăn khách", những đề tài "vô thưởng, vô phạt" để tạo "vòng quay" nhanh, kiếm tiền nhanh Một số không ít người chịu ảnh hưởng của
Trang 8những cung cách hoạt động kinh doanh văn hoá, văn nghệ mang màu sắc "chụp giựt" của thị trường văn hoá, văn nghệ tư bản chủ nghĩa, của thời chiến tranh thực dân xâm lược, bị tan rã sau ngày giải phóng, nay thấy đất nước chuyển qua kinh tế thị trường, họ bèn chớp ngay lấy cơ hội, bung ra tự thân mình và lôi kéo cả các thế hệ sau phục hồi và phát triển các cung cách làm ăn với mục đích thuần tuý trục lợi, làm ăn theo lối cũ Tất cả những thứ đó như là những độc tố tiềm tàng, chồng chất và có dịp buông lơi, sơ
hở về mặt quản lý là nó bộc lộ ngay thành những đợt phản kích, chống chúng ta một cách ác liệt mà những năm vừa qua có thể cho chúng ta nhiều ví dụ sôi động
Do lịch sử của đất nước mấy thập kỷ qua cùng những biến chuyển phức tạp của thế giới, cộng với sự chống phá bằng nhiều cách, từ nhiều phía của những người vẫn đeo bám dai dẳng sự thù địch với chúng ta mà các yếu tố sai trái vẫn tồn tại; và không phải không có lúc, có nơi các yếu tố sai trái đó đã tác động làm chệch hướng một số hoạt động văn hoá, văn nghệ không được chỉ đạo, quản lý sát sao Đó là một sự thực tồn tại ngoài ý muốn của chúng
ta, và suy cho cùng cũng là một sự thực mang tính tất yếu Chính Mác, trong tác phẩm "Ngày 18 tháng Sương mù của Lui Bônapáctơ" đã xác nhận: "Con người làm ra lịch sử của mình, nhưng không phải họ làm theo ý muốn tuỳ tiện của họ, trong những điều kiện tự chọn, mà làm trong những điều kiện nhất định,
Trang 9trực tiếp và sẵn có do quá khứ để lại Truyền thống của tất cả các thế hệ đã qua đè rất nặng lên đầu óc của những người đang sống" Qua ý kiến này chúng ta cảm thấy dường như Mác đã nhìn rõ thực trạng của chúng ta hiện nay Mác đã thấy và Mác cũng đã chỉ ra cho chúng ta những cách khắc phục
Trong nỗi lo toan của chúng ta nhằm xác định một hệ thống
lý luận về một chủ nghĩa xã hội của Việt Nam, một hệ thống lý luận về văn hoá, văn nghệ của Việt Nam đổi mới, có một phần là nỗi lo toan trong việc nhận định lại quá khứ văn hoá, văn nghệ cách mạng; nhận định về quá trình cư xử, quá trình tổ chức đời sống cho những người làm văn hoá, văn nghệ; quá trình đánh giá,
sử dụng tác phẩm văn hoá, văn nghệ trong quá khứ cách mạng Chúng ta xác định rằng có cái đúng lúc bấy giờ, nhưng bây giờ không còn thích hợp nữa; có cái lúc bấy giờ làm như thế là sai và
có cái lúc bấy giờ làm như vậy là đúng và cho đến nay vẫn đúng, vẫn hay, vẫn có thể áp dụng và phát triển trên một bình diện mới, trong hoàn cảnh và điều kiện mới Sự xác định đó mang tinh thần
và tư tưởng của Mác và đó là một trong những cơ sở để cho chúng
ta tạo dựng nên những thành tựu mới Thành tựu của hiện tại, của tương lai sẽ không bao giờ có nếu chúng ta chỉ ca ngợi, tung hô quá khứ theo phương hướng tô hồng Và mặt khác, thành tựu đó cũng sẽ không bao giờ đến nếu chúng ta bôi đen quá khứ, phủ nhận sạch trơn quá khứ; khư khư bảo vệ cho quan niệm "đổi mới phải là
Trang 10khác cũ" để rồi giao trách nhiệm cho việc "đổi mới là phải phủ định "! Chúng ta đổi mới trên tinh thần phê phán và loại trừ cả hai thứ cực đoan đó đối với quá khứ
Một nỗi lo toan cụ thể hơn là: Cần xoá bỏ, loại trừ các sai trái, xấu xa trong quá khứ văn hoá, văn nghệ của ta để đi đến cái tốt đẹp, đúng đắn mới Nhưng liệu chừng công chúng còn chịu ảnh hưởng của cái cũ đến đâu và sẽ tiếp nhận cái tốt đẹp, đúng đắn mới này ở mức độ nào? Trong "Lời mở đầu" cuốn "Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị", Mác đã viết: "Sản xuất không những đem lại những vật liệu cho các nhu cầu, mà cũng đem lại cả nhu cầu cho các vật liệu nữa Cái nhu cầu mà sự tiêu dùng cần đòi hỏi ở đối tượng đó là do sự nhận biết đối tượng đó làm phát sinh ra Tác phẩm nghệ thuật - và mọi sản phẩm nghệ thuật khác cũng thế - đều tạo ra một thứ công chúng sính nghệ thuật cao và có khả năng thưởng thức cái đẹp Như vậy là sản xuất không những chỉ sản sinh
ra một đối tượng cho chủ thể, mà còn sản sinh ra một chủ thể cho đối tượng" Lời chỉ dẫn đó của Mác cách đây đã hơn một trăm năm hôm nay lại vang lên đối với văn nghệ sĩ của chúng ta ngày nay: Hãy sáng tạo ra những tác phẩm thật tốt, thật hay Chính những tác phẩm ấy sẽ tạo ra nơi công chúng cũ những nhu cầu và những khả năng tiếp nhận mới! Cũng như trong "Lời nói đầu" cuốn "Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị", Mác đã chứng minh rằng:
"Đối với nghệ thuật thì có những thời kỳ phồn thịnh nhất định,
Trang 11tuyệt nhiên không có quan hệ gì với sự phát triển chung của xã hội,
và do đó, cũng tuyệt nhiên không có quan hệ gì với cơ sở vật chất ", tức là sản xuất vật chất và nghệ thuật có thể phát triển theo một tỷ lệ không đều nhau ý kiến đó gợi cho chúng ta nhiều suy nghĩ liên quan đến một vấn đề thuộc loại nóng bỏng nhất hiện nay: Phải chăng kinh tế nào thì chỉ có văn hoá, văn nghệ ấy? Và từ đó
có thể giúp chúng ta củng cố một niềm tin vào khả năng mình trong việc sản sinh ra một nền văn hoá, văn nghệ phồn thịnh ngay sau hai cuộc kháng chiến lâu dài, khốc liệt và ngay trong thời kỳ sản xuất vật chất còn chưa tiếp cận được với các nước tiên tiến, thậm chí còn lạc hậu, còn mang tính chất hậu chiến với vô vàn gian khổ, khó khăn
Cảm ơn đôi mắt thần của Các Mác đã nhìn xuyên qua quá khứ tới tương lai không phải của chỉ một nước Đức, một châu Âu
mà của cả Việt Nam, cả thế giới
Chúng ta chỉ nhắc lại vài khía cạnh bé nhỏ trong kho tàng tri thức khổng lồ của Mác cũng đủ để nhớ ơn Ông và để suy ngẫm -suy ngẫm trong mối liên hệ tổng thể với một kỳ tích thuộc loại lớn nhất mà Mác đã đóng góp đối với sự phát triển tư tưởng loài người: Phương pháp biện chứng mácxít Việt Nam long trọng kỷ niệm 150 năm "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản" chứng tỏ với Mác
và Ăngghen rằng: Cái "bóng ma chủ nghĩa cộng sản" cho đến tận cùng của thế kỷ XX không chỉ "ám ảnh châu Âu"