Theo Lê nin nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản trong xây dựng tổ chức và sinh hoạt đảng. Không tuân thủ nguyên tắc này thì không còn là một Đảng Mác xít nữa. Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ trung thành với luận điểm này của Lê nin trong xây dựng và hoạt động của Đảng ta mà còn cụ thể hoá và làm sáng tỏ thêm bản chất và mối quan hệ biện chứng giữa các thành tố trong nguyên tắc tập trung dân chủ. Theo Người, tập trung không mâu thuẫn với dân chủ mà chúng thống nhất, tác động qua lại lẫn nhau.
Trang 1Ý NGHĨA ĐỐI VỚI CÔNG TÁC XÂY DỰNG ĐẢNG
TRONG ĐẢNG BỘ QUÂN ĐỘI HIỆN NAY
=========================
Theo Lê nin nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản trongxây dựng tổ chức và sinh hoạt đảng Không tuân thủ nguyên tắc này thì khôngcòn là một Đảng Mác xít nữa Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ trung thànhvới luận điểm này của Lê nin trong xây dựng và hoạt động của Đảng ta màcòn cụ thể hoá và làm sáng tỏ thêm bản chất và mối quan hệ biện chứng giữacác thành tố trong nguyên tắc tập trung dân chủ Theo Người, tập trung khôngmâu thuẫn với dân chủ mà chúng thống nhất, tác động qua lại lẫn nhau
Trung thành với những nguyên lý xây dựng Đảng kiểu mới của chủ nghĩaMác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, từ khi thành lập đến nay, Đảng ta luôn giữvững và khẳng định tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạtđộng của Đảng, là điều kiện không thể thiếu để phát huy dân chủ, giữ vững kỷcương, bảo đảm cho hoạt động thông suốt từ Trung ương đến chi bộ Vì vậy, vấn
đề cấp thiết đặt ra đối với công tác xây dựng Đảng trong quân đội hiện nay là phảinắm vững bản chất của nguyên tắc tập trung dân chủ Đây là, cơ sở hết sức quantrọng để trung thành và vận dụng đúng đắn nguyên tắc cơ bản trong xây dựng tổchức và hoạt động của Đảng, là cơ sở để đấu tranh phê phán các quan điểm saitrái, thù địch, nhằm phủ nhận nguyên tắc tập trung dân chủ, đánh bại âm mưu
“phi chính trị hoá” quân đội, làm Đảng ta tan rã từ bản chất, không còn là lực
lượng lãnh đạo quân đội ta tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt
Trong suốt sự nghiệp cách mạng, Đảng ta luôn vận dụng trung thànhnguyên tắc tập trung dân chủ Tổng kết công tác xây dựng Đảng, Đảng ta
khẳng định: “quá trình phát triển Đảng gắn liền với việc Đảng kiên trì và
từng bước cụ thể hoá nguyên tắc tập trung dân chủ Nhờ thực hiện nguyên tắc này mà Đảng ta giữ vững và phát triển được tổ chức, bảo đảm sự thống nhất ý chí và hành động, tạo ra sức mạnh tổng hợp của toàn Đảng”1 Trongđiều kiện Đảng cầm quyền nguyên tắc tập trung dân chủ còn là nguyên tắc tổ
1 ĐCSVN, Báo cáo tông kết công tác xây dưng Đảng thời kỳ 1975-1995, Nxb CTQG, H.1996, tr.86
Trang 2chức hoạt động của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa (XHCN), là nguyêntắc chỉ đạo phương thức lãnh đạo của Đảng đối với hệ thống chính trị, với xãhội, là điều kiện không thể thiếu để phát huy dân chủ, giữ vững kỷ cương,pháp luật, bảo đảm cho hoạt động thông suốt từ trên xuống dưới Tập trungdân chủ được hiến pháp nước ta ghi nhận tại điều 4 hiến pháp năm 1959; tạiđiều 6 của các hiến pháp năm 1980, năm 1992 và năm 2001, điều đó càngkhẳng định không chỉ trong Đảng, mà nhà nước ta được xây dựng tổ chức vàhoạt động dựa trên nguyên tắc tập trung dân chủ, thể hiện bản chất của nhànước cách mạng, của giai cấp công nhân (GCCN), nhà nước của dân, do dân
và vì dân
Nguyên tắc tập trung dân chủ gắn liền với sự ra đời và cuộc đấu tranhcách mạng của GCCN, gắn liền với những điều kiện và hoàn cảnh lịch sử cụthể từng nước Khi Đảng giành được chính quyền, trở thành Đảng cầmquyền, nhiệm vụ vai trò và điều kiện hoạt động của Đảng có sự thay đổi cănbản, nguyên tắc tập trung dân chủ không chỉ là nguyên tắc tổ chức, sinh hoạt,hoạt động của Đảng, mà còn là của hệ thống chính trị
Từ khi ra đời đến nay, Đảng ta luôn khẳng định tập trung dân chủ lànguyên tắc tổ chức cơ bản, chỉ đạo xuyên suốt và toàn bộ quá trình tổ chức,sinh hoạt nội bộ và quá trình hoạt động của Đảng, bảo đảm cho Đảng là mộtchỉnh thể có tổ chức chặt chẽ, kỷ luật tự giác nghiêm minh, đoàn kết thốngnhất cả ý chí và hành động; có vai trò chỉ đạo các mối quan hệ trong sinh hoạtnội bộ và hoạt động lãnh đạo của Đảng, giữa cấp trên và cấp dưới, giữa địaphương và Trung ương, giữa cá nhân và tổ chức ; là cơ sở cho sự thống nhất
về chính trị, tư tưởng được bảo đảm bằng sức mạnh của tổ chức, vừa phát huyđược tính tích cực, chủ động của tổ chức đảng, đảng viên, vừa tập trung đượctrí tuệ của toàn Đảng Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh thực hiện nguyên tắc trung
dân chủ còn “tạo ra khả năng thường xuyên tự đổi mới, thường xuyên nâng
cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu”2, là phương thuốc hữu hiệu ngănngừa những căn bệnh nguy hiểm hay mắc phải của một Đảng cầm quyền như
2 Ban tư tưởng văn hóa Trung ương, T i li ài li ệu nghiên cứu nghị quyết hội nghị lần thứ 6, năm 1999, tr.14
Trang 3quan liêu, gia trưởng, độc đoán, chuyên quyền, tham ô hủ hoá, dân chủ vôchính phủ; đây còn là một tiêu chuẩn để phân biệt Đảng Cộng sản với cácđảng phái khác, phân biệt người cộng sản chân chính với các phần tử tự do,
vô chính phủ, kém ý thức tổ chức, kỷ luật
Nguyên tắc tập trung dân chủ là thuộc tính bản chất của GCCN C.Mác
và Ph.Ăng coi tập trung dân chủ là cái “vốn có” của GCCN Đảng là đội tiênphong, bộ tham mưu chiến đấu có tổ chức và là tổ chức chặt chẽ nhất củaGCCN là nơi thể hiện tập trung bản chất giai cấp của GCCN: Giai cấp côngnhân ra đời và phát triển gắn liền với sản xuất đại công nghiệp, quá trình đượcrèn luyện trong nền sản xuất đó, vừa đòi hỏi trình độ chuyên môn hoá ngàycàng sâu, vừa đòi hỏi trình độ hợp tác hoá ngày càng cao và quá trình đấutranh thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình, với sự thống nhất lợi ích chính trị,kinh tế, mục tiêu lý tưởng cao cả, đã tạo cho GCCN những đặc trưng cơ bản:
tinh thần cách mạng triệt để, tính tập trung thống nhất cao, tính kỷ luật tự giác nghiêm minh, tinh thần dân chủ tập thể, tinh thần đoàn kết hiệp đồng hợp tác Những đặc trưng đó là ý thức, là hành động và phong cách của
GCCN, mà các giai cấp khác không thể có Tập trung dân chủ là một nộidung cơ bản thuộc bản chất của GCCN- nguyên tắc tập trung dân chủ đã phảnánh bản chất tổ chức của GCCN trong lao động sản xuất và trong đấu tranhcách mạng
Nguyên tắc tập trung dân chủ quy định xây dựng tổ chức, chỉ đạo hoạtđộng của Đảng, đảm bảo Đảng ta là một chỉnh thể thống nhất có tổ chức chặtchẽ, đồng bộ thống nhất từ Trung ương đến cơ sở, tránh được tình trạng lỏng lẻo,lộn xộn, vô chính phủ bè phái; sẽ phát huy cao độ trí tuệ, tinh thần trách nhiệm,
sự sáng tạo của mọi thành viên, mọi tổ chức vào thực hiện nhiệm vụ cách mạng;
đó còn là yêu cầu, là phương tiện phát huy thế và lực của cách mạng
Thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ là biện pháp quản lý giáodục rèn luyện đội ngũ cán bộ, đảng viên, giữ nghiêm kỷ luật loại trừ nhữngphần tử cơ hội xét lại, vô chính phủ, thoái hoá biến chất ra khỏi Đảng Cùng
Trang 4với nhân tố chính trị, tư tưởng, nguyên tắc tổ chức bảo đảm sự trong sạch,năng lực lãnh đạo sức chiến đấu, uy tín và ảnh hưởng của Đảng trong quầnchúng; còn là tiêu chí phân biệt Đảng cộng sản với các đảng cơ hội xét lại,
phi vô sản V.I.Lê nin cho rằng: “sức mạnh của GCCN chính là tổ chức”3
Vì thế, “Đội tiên phong của GCCN phải hết sức có tổ chức”4, nguyên tắc tổchức chính là nguyên tắc tập trung dân chủ
Khi Đảng giành được chính quyền, trở thành Đảng cầm quyền, nhiệm
vụ vai trò và điều kiện hoạt động của Đảng có sự thay đổi căn bản, nguyên tắctập trung dân chủ không chỉ còn là nguyên tắc tổ chức, sinh hoạt, hoạt độngcủa Đảng, mà còn là của hệ thống chính trị, là nguyên tắc chỉ đạo, là phươnghướng lãnh đạo của Đảng đối với hệ thống chính trị, nên vai trò của nguyêntắc tập trung dân chủ không ngừng được tăng lên
Lịch sử phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, các Đảng cộng sản
và Đảng ta cho thấy vai trò to lớn của nguyên tắc tập trung dân chủ đối vớiviệc xây dựng tổ chức và hoạt động của các Đảng Cộng sản Ngay từ khi mới
ra đời giữ vững nguyên tắc tập trung dân chủ đã là một cuộc đấu tranh gay gắtgiữa người cộng sản và giai cấp vô sản với phần tử cơ hội xét lại, những tưtưởng tự do vô tổ chức, vô kỷ luật Nhưng nhiều Đảng đã ngộ nhận đổ lỗi chonguyên tắc tập trung dân chủ làm trì trệ, lạc hậu, không ưu việt hơn tư bản dothiếu dân chủ nên thiếu năng động sáng tạo, không phát triển toàn diện, doĐảng độc quyền đứng trên nhà nước, nên trong quá trình đổi mới và cải tổ,một số Đảng Cộng sản cầm quyền ở Đông Âu và Liên Xô đã ngộ nhận, từ bỏnguyên tắc tập trung dân chủ dẫn tới tan rã, mất chính quyền Đó là một trongnhững nguyên nhân cơ bản làm cho các Đảng này mất vai trò lãnh đạo cáchmạng XHCN Thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ là nhân tố quyếtđịnh sự sống còn của Đảng Cộng sản gắn với sự thành bại của cách mạng vôsản Đảng nào phủ nhận xa rời, vi phạm đều dẫn tới chỗ giảm sút ý chí, phântán sức mạnh, phân liệt thậm chí tan rã
3 V.I.Lênin, To n t ài li ập, tập14, Nxb Tiến bộ, M 1977, tr 163.
4 V.I.Lênin, To n t ài li ập, tập 8, Nxb Tiến bộ, M 1974, tr 286.
Trang 5Đảng ta khẳng định: “chỉ có thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân
chủ mới có thể vừa chống được tập trung quan liêu, vừa chống được tình trạng vô chính phủ và bè phái”5, và chỉ rõ: phủ nhận xa rời nguyên tắc tậptrung dân chủ là tự phá hoại sức mạnh về tổ chức, biến Đảng thành một câulạc bộ, mở đường cho chủ nghĩa cơ hội, bè phái vô chính phủ đủ loại, dẫn đếntan rã, thủ tiêu bản thân Đảng Thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ còn làđiều kiện cơ bản để Đảng lãnh đạo quân đội, Đảng yêu cầu phải thường xuyênkiên trì, giữ vững, thực hiện nghiêm, thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dânchủ
Trong quá trình xây dựng chỉnh đốn Đảng hiện nay, Đảng ta “Kiên trì
nguyên tắc tập trung dân chủ, bảo đảm dân chủ và tập trung trong quá trình hoạch định và tổ chức thực hiện đường lối, chủ trương chính sách, trong tổ chức và hoạt động, làm cho Đảng vững mạnh về tổ chức, tạo khả năng thường xuyên yêu cầu tự đổi mới, thường xuyên nâng cao năng lực lãnh đạo
và sức chiến đấu”6, “vi phạm nguyên tắc, kỷ luật, kỷ cương lỏng lẻo, đang
làm suy yếu sức chiến đấu của Đảng, làm giảm lòng tin của nhân dân”7
Để xây dựng Đảng ngang tầm đòi hỏi của công cuộc đổi mới, sự nghiệpCNH, HĐH đất nước; xây dựng quân đội nhân dân cách mạng, chính quy,tinh nhuệ, từng bước hiện đại, đòi hỏi phải tăng cường khối đoàn kết thốngnhất, phát huy truyền thống, ngăn chặn vô hiệu hoá sự phá hoại của kẻ thùtrên lĩnh vực tổ chức Đảng ta xác định: giữ vững nguyên tắc tập trung dânchủ, thực hiện tập thể lãnh đạo cá nhân phụ trách, thường xuyên tự phê bình
và phê bình, kiên quyết đấu tranh phê phán với mọi quan điểm sai trái, thùđịch là một trong những vấn đề cơ bản cấp bách hiện nay.Tập trung dân chủ
là thuộc tính bản chất GCCN, Đảng được tổ chức trên nguyên tắc tập trungdân chủ là tất yếu khách quan, nếu từ bỏ nguyên tắc này là sai lầm, là phikhoa học, tức là từ bỏ bản chất GCCN của Đảng Cộng sản
5 Đảng Cộng sản Việt nam, Văn kiện Đại hội ĐBTQ lần thứ VII, Nxb Sư thật, H.1991, tr 130.
6 Đảng Cộng sản Việt nam,Văn kiện Đại hội ĐBTQ lần thứ VII, Nxb Sư thật, H.1991, tr 14
7 Đảng Cộng sản Việt nam,Văn kiện Đại hội ĐBTQ lần thứ VII, Nxb Sư thật, H.1991, tr 15
Trang 6Bản chất nguyên tắc tập trung dân chủ còn là sự thống nhất giữa haithành tố tập trung và dân chủ, không có sự mâu thẫn đối lập nhau, hai thành
tố vừa làm tiền đề vừa làm điều kiện cho nhau không được coi nhẹ mặt nào.Tập trung trên cơ sở dân chủ, dân chủ dưới sự chỉ đạo của tập trung, dân chủphải có lãnh đạo, hai thành tố tập trung và dân chủ bổ sung cho nhau, tăngcường tập trung trên cơ sở mở rộng phát huy dân chủ, còn dân chủ phảihướng tới tăng cường của tập trung và chỉ có trên cơ sở thống nhất biện chứnghai thành tố đó thì dân chủ trong Đảng mới càng phát triển và làm cho tậptrung dân chủ trong Đảng càng vững chắc, đồng thời chống những hiện tượngtập trung quan liêu, dân chủ hình thức, chuyên quyền độc đoán, vô chính phủ,
tự do vô kỷ luật là trái bản chất của nguyên tắc tập trung dân chủ Chủ tịch Hồ
Chí Minh đã khái quát mối quan hệ đó là: “tập trung trên nền dân chủ và dân
chủ dưới sự chỉ đạo tập trung, tập trung và dân chủ luôn đi đôi với nhau”8, “
tập thể lãnh đạo là dân chủ, cá nhân phụ trách là tập trung, tập thể lãnh đạo
cá nhân phụ trách là dân chủ tập trung”9
Tập trung trên nền tảng dân chủ là tập trung gắn với dân chủ, đượcquyết định trên cơ sở dân chủ, để thực thi dân chủ, các cơ quan lãnh đạo củaĐảng đều do bầu cử dân chủ lập nên, quyền lực của cơ quan lãnh đạo làquyền lực do đảng viên giao phó, do Đại hội, hội nghị của Đảng quyết định,
do đảng viên tập trung ý kiến, tổng hợp trí tuệ kinh nghiệm mà thành, đóchính là sự tập trung do chính đảng viên lập nên, không phải do bất kỳ một ai
tự ý quyết định, là sự tập trung trên sự thống nhất ý chí và hành động, lợi ích
và trách nhiệm của đa số, được hình thành một cách tự giác, chứ không phải
là một thứ tập trung được thiết lập một cách hình thức cưỡng bức, hay tậptrung chỉ để phục vụ một nhóm người, một cá nhân, nó đối lập với tập trungquan liêu độc đoán, chuyên quyền, lạm dụng quyền lực trấn áp cấp dưới, đedoạ đảng viên và quan điểm thành phần trong Đảng
8 Hồ Chí Minh, To n t ài li ập, tập 7, Nxb CTQG, H 2000, tr 240.
9 Hồ Chí Minh, To n t ài li ập, tập 5, Nxb CTQG, H.1996, tr 554.
Trang 7Tập trung trên cơ dân chủ được thể hiện trên mọi lĩnh vực, đó là sựchấp hành nghiêm chỉnh nghị quyết của Đảng, đòi hỏi tính tập trung cao độ làtránh nhiệm rất cao của đảng viên Nhưng nghị quyết của Đảng lại chính làsản phẩm dân chủ của đảng viên, là kết quả của quá trình tham gia thảo luậnbàn bạc; là trí tuệ, ý chí của đảng viên, việc tuân thủ nghị quyết của đảng viênchính là tuân thủ ý chí nguyện vọng của đảng viên, chính là tôn trong quyềnlàm chủ của đảng viên Trong thực hiện thiểu số phục tùng đa số, cấp dướiphục tùng cấp trên, cá nhân phục tùng tổ chức, các chế độ ấy trên cơ sở thốngnhất cao độ về mục tiêu lợi ích, quyền lợi một cách nghiêm ngặt Các cơ quanlãnh đạo của Đảng có thẩm quyền ra chỉ thị, nghị quyết cho cấp dưới thựchiện, kiểm tra đôn đốc, khen thưởng kỷ luật cấp dưới, nhưng các cơ quan đóđều do bầu cử dân chủ lập ra, đại biểu cho trí tuệ và sức mạnh của đảng viên
đó không thể hiểu là tập trung quan liêu, duy ý chí, mà là thể hiện tập trunggắn liền với dân chủ Các cấp uỷ Đảng phải báo cáo và chịu trách nhiệm trước
tổ chức đảng, gương mẫu tự phê bình và tiếp thu phê bình của cấp dưới thựchiện tập thể lãnh đạo cá nhân phụ trách
Để hiểu sâu sắc hơn “dân chủ dưới sự chỉ đạo của tập trung”, chúng
ta thấy rằng trong lịch sử xã hội loài người, từ khi có sự phân chia giai cấpcho đến nay chưa bao giờ có dân chủ chung chung, dân chủ thuần tuý, dân
chủ vô bờ bến “Dân chủ là khát vọng của toàn nhân loại, nhưng trên con
đường vươn tới khát vọng đó nó bị chi phối bởi các đảng và mang dấu ấn của điều kiện kinh tế - xã hội”10 V.I Lê nin đã từng nói rằng: nếu không khinhthường lẽ phải và không khinh thường lịch sử thì ai cũng thấy rõ chừng nàocòn có những giai cấp khác nhau thì không thể nói tới dân chủ thuần tuý, màchỉ có thể nói tới dân chủ có tính giai cấp Cái thứ dân chủ thuần tuý, dân chủkhông bờ bến chẳng qua chỉ là một công thức rỗng tuếch; dân chủ tư sản làmột bước nhảy vượt bậc của nhân loại, nhưng tiếp sau đó là bước nhảy caohơn dân chủ tư sản, như vậy lịch sử đã chia dân chủ tư sản và dân chủ xã hộichủ nghĩa chứ không phải chúng ta cứng nhắc chia ra Dân chủ dưới sự chỉ
10 Nhị Lê - Lê Khả Thọ, Một Đảng lãnh đạo v Th ài li ực thi dân chủ, Tạp chí Cộng sản số 1.2005, tr.26
Trang 8đạo của tập trung là dân chủ có mục đích, có định hướng, có lãnh đạo, có tổchức, hướng tới tập trung, bảo vệ và giữ gìn sự thống nhất trong Đảng, cácđảng viên được tôn trọng và được bảo vệ quyền bình đẳng trong bàn bạc, thảoluận, quyết định các công việc của Đảng, nhưng phải trong khuôn khổ tổchức, phải chấp hành kỷ luật Đảng, phục tùng nghị quyết của Đảng Cá nhânphục tùng tổ chức, được tự do phát huy mọi sáng kiến, kinh nghiệm của mình,nhưng phải nhằm tập trung trí tuệ, hành động thống nhất của toàn Đảnghướng vào thực hiện mục tiêu, lý tưởng chung của Đảng Trong điều 3, điều
lệ Đảng cộng sản Việt Nam ghi rõ các quyền của đảng viên, trên tinh thần đó,
Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Chế độ ta là chế độ dân chủ, tư tưởng phải
được tự do Tự do là thế nào? Đối với mọi vấn đề, mọi người tự do bày tỏ ý kiến của mình, góp phần tìm ra chân lý Đó là một quyền lợi mà cũng là một nghĩa vụ của con người Khi mọi người đã phát biểu ý kiến, đã tìm thấy chân lý, lúc đó quyền tự do tư tưởng hoá ra quyền tự do phục tùng chân lý ”11 Vì thế, quyền thảoluận và quyền tự do tư tưởng chính đáng, có nguyên tắc vừa là quyền lợi vừa lànghĩa vụ của mỗi cán bộ đảng viên, nó đối lập với dân chủ tư sản, dân chủ cựcđoan, dân chủ vô chính phủ, dân chủ hình thức vì lợi ích cá nhân, bè phái, địaphương chủ nghĩa, sẽ biến Đảng thành câu lạc bộ cãi vã suông, phân tán mất đoànkết
Tập trung và dân chủ liên hệ ràng buộc với nhau, phụ thuộc nhau, thốngnhất với nhau, thành tố này lấy thành tố kia làm tiền đề tồn tại cho mình, hai thành
tố không tách rời nhau, nhờ tập trung mà thấy rõ giá trị dân chủ và ngược lại, tậptrung là tiền đề là điều kiện quy định tính chất của dân chủ cũng như dân chủ làtiền đề, là điều kiện quy định trình độ tập trung Dân chủ trong Đảng càng sâurộng thì sự thống nhất về ý chí và hành động càng cao, sự đoàn kết thống nhấttrong Đảng càng bền chặt, sự tập trung càng được củng cố và phát triển khôngngừng và khi tập trung trong Đảng càng cao thì càng bảo đảm sự phát triển củadân chủ và hiệu quả của dân chủ ngày càng sâu rộng Như vậy, tập trung và dânchủ luôn chế ước, điều chỉnh hoà quyện vào nhau, luôn tồn tại trong một chỉnh
11 Hồ Chí Minh, To n t ài li ập, tập 12, Nxb CTQG, H.1996, tr.554
Trang 9thể Từ trong bản chất nguyên tắc tập trung dân chủ đã loại bỏ hoàn toàn khuynhhướng độc đoán, quan liêu, áp đặt, đồng thời cũng loại bỏ khuynh hướng vô chínhphủ, dân chủ cực đoan phá hoại sự đoàn kết thống nhất của Đảng, bản chấtnguyên tắc tập trung dân chủ đòi hỏi các tổ chức đảng trong quá trình thực hiệnnguyên tắc phải nhận thức và giải quyết đúng đắn mối quan hệ tập trung và dânchủ Nhấn mạnh một chiều, tách rời tập trung và dân chủ hoặc phủ nhận bất kỳthành tố nào đều là trái với bản chất nguyên tắc tập trung dân chủ.
Sự thống nhất giữa hai thành tố không phải là sự gán ghép chủ quan màđược hình thành một cách khách quan do chúng đều có chung cơ sở kinh tế -
xã hội, đều thuộc bản chất GCCN, đều cần thiết cho sự tồn tại, hoạt động vàphát triển của Đảng, đều dựa trên sự thống nhất lợi ích chung của Đảng; cónhững đặc trưng, yêu cầu giống nhau, có chung môi trường vận động đều làphương thức thực hiện và bảo vệ quyền lợi của Đảng, GCCN, và chế độXHCN
Bản chất nguyên tắc tập trung dân chủ trong Đảng khác căn bản về chấtvới tập trung quan liêu, gia trưởng, độc đoán chuyên quyền, dân chủ có sựlãnh đạo của tập trung khác với dân chủ vô chính phủ, dân chủ quá trớn, tự do
vô kỷ luật Lê nin khẳng định mối quan hệ giữa tập trung và dân chủ là một
sự kết hợp hài hoà, thống nhất chặt chẽ hữu cơ giữa hai mặt thống nhất chứkhông phải chỉ là tập trung hoặc dân chủ tuyệt đối hoá một mặt nào cũngđều dẫn đến sai lầm nguy hại ngay đến sự lãnh đạo và sức mạnh của Đảng
“chúng ta chủ trương theo chế độ tập trung dân chủ Nhưng cần phải hiểu rõ
rằng chế độ tập trung dân chủ một mặt khác xa chế độ tập trung quan liêu chủ nghĩa, mặt khác thật khác xa chủ nghĩa vô chính phủ ”12 Tập trung đượcxây dựng trên cơ sở dân chủ, chứ không phải tập trung quan liêu độc đoán.Tập trung biểu hiện quyền lực của đa số với thiểu số, tập trung ý chí nguyệnvọng của toàn Đảng vào cơ quan lãnh đạo tối cao để đảm bảo sự thống nhất
cao về tư tưởng và hành động Một “tổ chức bao giờ cũng cần có lãnh tụ,
12 V.I.Lênin, To n t ài li ập, tập 36, Nxb Tiến bộ M 1977, tr 185.
Trang 10quần chúng dù là được giáo dục tốt nhất cũng cần có lãnh tụ”13, tính tập trungcủa Đảng đòi hỏi Đảng phải có kỷ luật tự giác, nghiêm minh, được mọi đảngviên thừa nhận và tuân thủ, việc chấp hành nghị quyết của Đảng là không điềukiện, việc không chấp hành là sự cổ vũ cho sự vô chính phủ, vô tổ chức làmsuy yếu Đảng Tập trung không tách rời dân chủ mà ngược lại nó bao hàm cả
dân chủ, “không được cấn đoán bất cứ ai mang đơn khiếu nại đến tận trung
ương Đó là điều kiện cần thiết của nguyên tắc tập trung dân chủ”14 Bản chấttập trung dân chủ được biểu hiện ở nội dung nguyên tắc được xác định trênnhiều cấp độ khác nhau, trên cấp độ chung nhất là tập trung dân chủ về trí tuệ,
về quyền lực, về hoạt động, về lợi ích Cơ quan lãnh đạo các cấp của Đảng dobầu cử dân chủ lập ra, thực hiện tập thể lãnh đạo cá nhân phụ trách Cơ quanlãnh đạo cao nhất của Đảng là Đại hội đại biểu toàn quốc, cơ quan lãnh đạo ởmỗi cấp là Đại hội đại biểu hoặc Đại hội đảng viên, giữa hai kỳ Đại hội cơ quanlãnh đạo của Đảng là ban chấp hành Trung ương, mỗi cấp là ban chấp hành đảng
bộ, chi bộ (gọi tắt là cấp uỷ) Cấp uỷ các cấp báo cáo và chịu trách nhiệm về hoạtđộng của mình trước đại hội cùng cấp, trước cấp uỷ cấp trên và cấp dưới; định
kỳ thông báo hoạt động của mình đến các tổ chức đảng trực thuộc, thực hiện tựphê bình và phê bình Tổ chức đảng và đảng viên phải chấp hành nghị quyết củaĐảng, thiểu số phục tùng đa số, cấp dưới phục tùng cấp trên, cá nhân phục tùng
tổ chức, các tổ chức trong toàn Đảng phục tùng Đại hội Đại biểu toàn quốc vàBan chấp hành Trung ương Nghị quyết của các cơ quan lãnh của Đảng chỉ cógiá trị thi hành khi có hơn một nửa số thành viên trong cơ quan đó tán thành,trước khi biểu quyết, mỗi thành viên được phát biểu ý kiến của mình, đảng viên
có ý kiến thuộc về thiểu số, được quyền bảo lưu và báo cáo lên cấp trên cho đếnĐại hội đại biểu toàn quốc, song phải chấp hành nghiêm chỉnh nghị quyết,không được truyền bá ý kiến trái với nghị quyết của Đảng Cấp uỷ có thẩmquyền nghiên cứu xem xét ý kiến đó, không phân biệt đối sử với đảng viên có ýkiến thuộc về thiểu số Tổ chức đảng quyết định các vấn đề thuộc phạm vi quyền
13 V.I.Lênin, To n t ài li ập, tập 28, Nxb Tiến bộ M 1981, tr.709
14 V.I.Lênin, To n t ài li ập, tập 7, Nxb M.1979, tr.357
Trang 11hạn của mình, song không được trái với nguyên tắc, đường lối chính sách củaĐảng, pháp luật của nhà nước và nghị quyết của cấp trên
Nhưng nội dung của nguyên tắc tập trung dân chủ không cố định, bấtbiến mà được phát triển, cụ thể hoá phù hợp với yêu cầu của từng giai đoạncách mạng, Trong giai đoạn hiện nay, nội dung cơ bản của nguyên tắc tậptrung dân chủ được quy định trong chương II, điều 9, điều lệ Đảng cộng sảnViệt Nam do Đại hội X thông qua, trong đó đã kế thừa các quy định của điều
lệ Đảng khoá trước, một cách đầy đủ hoàn chỉnh, thể hiện sâu sắc bản chấtnguyên tắc, những nội dung ghi trong điều lệ còn tiếp tục được cụ thể hoátrong các chỉ thị, quy định của các cơ quan lãnh đạo các cấp của Đảng
Từ khi mới ra đời và cho đến nay chủ nghĩa Mác - Lên nin luôn là đốitượng phê phán xuyên tạc của chủ nghĩa tư bản và giai cấp tư sản Các nhà tưtưởng tư sản chống cộng tập trung vào nhiều vấn đề nhằm xoá bỏ nền tảng tưtưởng, làm tan rã Đảng Cộng sản và CNXH, chống lại phong trào cách mạngthế giới Đặc biệt những thế kỷ qua và hiện nay, các nhà tư tưởng chống cộngliên tục tấn công vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, tìm mọi cách phủ nhậnnguyên tắc tập trung dân chủ, nguyên tắc cơ bản trong tổ chức xây dựng vàhoạt động của Đảng, nhằm phá vỡ sự đoàn kết thống nhất, làm phân liệt, tan
rã Đảng về mặt tổ chức
Biết rõ sức mạnh của nguyên tắc tập trung dân chủ của các Đảng Cộngsản, các thế lực thù địch về chính trị tìm mọi cách, mọi thủ đoạn để xuyên tạcnguyên tắc này Họ cho rằng, tập trung dân chủ chỉ là một chế độ tập quyền,độc đoán bảo thủ, bóp méo dân chủ, kìm hãm tư duy sáng tạo, biến Đảngthành người máy; họ ra sức tán dương dân chủ tự do, dân chủ vô hạn độ, dânchủ cực đoan; ủng hộ trong Đảng có nhiều phe nhóm đối lập Sử dụng triệt để
chiêu bài “dân chủ”, “đa nguyên”, để cổ vũ cho những ai bất đồng ý kiến, rồi
lợi dụng để chia rẽ Đảng Ngay trong nội bộ Đảng cũng có những kẻ phản bội
lý tưởng, cơ hội, hữu khuynh, phê phán xét lại thậm chí còn muốn tìm cáchxoá bỏ nguyên tắc này: Họ cố tình tỏ ra không hiểu hoặc cố tình xuyên tạc