TẠP CHÍ KHOA học và CÔNG NGHỆ lâm NGHIỆP

Với mục đích tiếp tục tìm kiếm trong tự nhiên các chủng Azotobacter có nhiều hoạt tính sinh học quý, đặc biệt là có khả năng cố định nitơ và sinh tổng hợp IAA với hàm lượng cao, có khả

MỤC LỤC Trang

 Nguyễn Thị Thu Hằng, Nguyễn Thị Thủy Tuyển chọn vi

khuẩn Azotobacter có khả năng cố định nitơ và sinh tổng hợp IAA 3-9

 Hoàng Vũ Thơ Nghiên cứu đặc điểm hình thái lá, quả, hạt và

sự nảy mầm của hạt Đinh đũa (Sterrospermum colais) 10-20

 Mai Hải Châu Ảnh hưởng của giống và mật độ trồng đến

sinh trưởng và năng suất lá Chùm ngây (Moringa oleifera L.)

làm rau

21-31

 Đặng Văn Hà Đặc điểm phân bố và hình thái loài Đỗ quyên

hoa trắng hồng (Rhododendron cavaleriei H Lév.) tại Vườn Quốc

gia Tam Đảo

32-41

 Bùi Việt Hải, Trương Thanh Hào Ảnh hưởng của phân bón

đến sinh trưởng của cây con Trai Nam Bộ (Fagraea cochinchinensis) trong giai đoạn vườn ươm tại Vườn Quốc gia

Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang

42-49

 Lê Xuân Trường, Nguyễn Đức Hải, Nguyễn Thị Điệp Xác

định hàm lượng cácbon trong các bộ phận cây Luồng

(Dendrocalamus barbatus Hsueh.et.E.Z.Li)

50-56

 Đồng Thanh Hải, Phan Đức Linh Tính đa dạng thành phần

loài và giải pháp bảo tồn các loài bò sát, ếch nhái tại Khu bảo tồn

thiên nhiên Nà Hẩu, tỉnh Yên Bái

57-64

 Trần Quốc Hoàn Phân định và phân tích lưu vực chi trả dịch

 Nguyễn Đắc Mạnh, Đồng Thanh Hải, Nguyễn Bá Tâm, Nguyễn Tài Thắng Lựa chọn sinh cảnh sống của Sơn Dương

(Capricornis milneedwardsii David, 1869) vào mùa hè ở dãy núi

đá Đông Bắc, Khu bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông

73-80

 Hoàng Thị Hồng Nghiệp, Nguyễn Thế Nhã Kết quả nghiên

cứu bước đầu giá trị dinh dưỡng của sâu tre (Omphisa

fuscidentalis Hampson) (Lepidoptera: Crambidae)

81-85

 Cao Quốc An, Triệu Văn Hải, Vũ Mạnh Tường, Lê Văn Tung Nghiên cứu ảnh hưởng của công nghệ ép đùn đến chất lượng composite nhựa – vỏ cây

86-91

 Nguyễn Văn Diễn, Lê Xuân Phương Ảnh hưởng của xử lí

thủy – nhiệt đến một số tính chất công nghệ của gỗ Bạch Đàn

(Eucalyptus urophylla S.T Blake)

92-100

 Triệu Văn Hải, Cao Quốc An, Phạm Thị Ánh Hồng Nghiên

cứu sự ảnh hưởng của một số yếu tố công nghệ trong sản xuất vật

liệu composite từ vỏ cây và polyethylene

101-107

 Tạ Thị Phương Hoa Độ ẩm bão hòa thớ gỗ của gỗ Trám

trắng (Canarium album (Lour.) Raeusch) 108-112

 Hoàng Xuân Niên, Nguyễn Minh Hùng Nghiên cứu hệ

thống thiết bị thí nghiệm sấy gỗ bằng năng lượng mặt trời kết hợp

nồi dầu

113-122

 Dương Thị Thanh Mai Đánh giá hoạt động xuất khẩu của

 Mai Quyên Cơ hội và thách thức của Việt Nam khi gia nhập

 Nguyễn Thị Xuyến, Lê Thị Tuyết Anh Vai trò của phụ nữ

tỉnh Nam Định với phát triển hệ thống chính trị ở cơ sở trong xây 142-150

Thư viện – Đại học Lâm nghiệp

Xuân Mai – Chương Mỹ – Hà Nội

In tại cơ sở in Bùi Văn Chiểu

Khu Miếu Môn - Xã Trần Phú

Chương Mỹ - Hà Nội

Giấy phép số: 01W8000678

CONTENTS Page

 Nguyen Thi Thu Hang, Nguyen Thi Thuy Screening of

azotobacter strains with the ability of nitrogen fixing and

synthesis of indole acetic acid (IAA)

3-9

 Hoang Vu Tho Rsearch on morphological characteristics of

leaves, fruits and seeds as well as seed germination of yellow

snake tree (Sterrospermum colais)

10-20

 Mai Hai Chau Effect of varieties and spacing on the growth

and leaf yield of drumstick tree (Moringa oleifera Lam), a leafy

vegetable crop

21-31

 Dang Van Ha Characteristics of distribution and morphology

of pink white flowers Rhododendron (Rhododendron cavaleriei

H Lév.) at Tam Đao National Park

32-41

 Bui Viet Hai, Truong Thanh Hao Fertilizer effect to grow

seedlings of Fagraea cochinchinensis in nurery stage at Phu Quoc

National Park, Kien Giang province

42-49

 Le Xuan Truong, Nguyen Duc Hai, Nguyen Thi Diep

Determination of carbon content in the white bamboo parts

(Dendrocalamus barbatus Hsueh.et.EZLi)

50-56

 Dong Thanh Hai, Phan Duc Linh The diversity and

conservation solutions of repriles and amphibians in Na Hau

nature reserve, Yen Bai province

57-64

 Tran Quoc Hoan Delimitation and analysis of basin for

payment for forest environmental services in Binh Phuoc

province

65-72

 Nguyen Dac Manh, Dong Thanh Hai, Nguyen Ba Tam, Nguyen Tai Thang Research on the habitats selection by

southwest china serow (Capricornis milneedwardsii David, 1869)

in summer in Pu Luong Nature Reserve

73-80

 Hoang Thi Hong Nghiep, Nguyen The Nha Initial results on

nutritional value of Bamboo cartepillar (Omphisa

fuscidentalis Hampson) (Lepidoptera: Crambidae)

81-85

 Cao Quoc An, Trieu Van Hai, Vu Manh Tuong, Le Van Tung Study on effect of extruding technology to quanlity of WPC from bark

86-91

 Nguyen Van Dien, Le Xuan Phuong Effect of the hydro -

thermal treatment on technological properties of Eucalyptus

urophylla S.T Blake wood

92-100

 Trieu Van Hai, Cao Quoc An, Pham Thi Anh Hong Study

on the influence of some technology factors in production

composite materials from bark and polyethylene

101-107

 Ta Thi Phuong Hoa The moisture content at fibre saturation

 Hoang Xuan Nien, Nguyen Minh Hung Research on wood

drying experiment equipment system using solar energy

combined with oil tank

 Nguyen Thi Xuyen, Le Thi Tuyet Anh The women’s roles

in Nam Dinh province with development of local political system

in the reform rural construction

Library – Vietnam Forestry University

Chuong My – Ha Noi – Viet Nam

TUYỂN CHỌN VI KHUẨN AZOTOBACTER CÓ KHẢ NĂNG CỐ ĐỊNH

NITƠ VÀ SINH TỔNG HỢP IAA

Nguyễn Thị Thu Hằng 1 , Nguyễn Thị Thủy 2

cơ sở đó đã tuyển chọn được 2 chủng Azotobacter, kí hiệu AZT1 và AZT7, vừa có khả năng cố định nitơ phân

tử trong không khí thành nitơ dạng ammonium (NH 4

+

), vừa có khả năng sinh Indole acetic acid (IAA) với hàm lượng cao Trong môi trường Ashby lỏng bổ sung 2% glucose, pH 7, nuôi cấy ở 30oC trong 72 giờ, chủng AZT1 và AZT7 có khả năng cố định nitơ tương ứng là 3,36 mg/l và 3,32 mg/l, sinh tổng hợp IAA với hàm lượng tương ứng 10,11 µg/ml và 12,87 µg/ml Ngoài khả năng cố định nitơ và sinh IAA, hai chủng AZT1 và AZT7 còn có hoạt tính phosphatase, cellulase

Từ khoá: Azotobacter sp., cố định nitơ, IAA, phân lập, vi khuẩn

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Vi sinh vật cố định nitơ là các nhóm vi sinh

vật có khả năng chuyển hóa khí N2 dồi dào

trong không khí (79%) thành nitơ dạng

ammonium (NH4+) cung cấp cho thực vật

Trong tự nhiên, các nhóm vi sinh vật cố định

nitơ có thể cung cấp cho hành tinh tới 240 x

106 tấn N/năm (gấp 6 lần lượng nitơ cả thế giới

sản xuất bằng con đường hóa học) (Harunor

Rashid Khan, 2008) Trong số các vi sinh vật

có khả năng cố định nitơ theo kiểu không cộng

sinh, vi khuẩn Azotobacter được quan tâm và

ứng dụng nhiều nhất trong sản xuất phân bón

sinh học cố định nitơ Ngoài khả năng cố định

nitơ, Azotobacter còn có nhiều đặc tính hữu ích

khác như: Sinh chất kích thích sinh trưởng

thực vật, tăng cường sự hấp thu lân và các hợp

chất hữu cơ từ đất của thực vật bởi chúng có

thể sinh enzyme phosphatase, cellulase

(Ridvan Kizilkaya, 2009)

Phân bón vi sinh cố định nitơ luôn được

quan tâm nghiên cứu và đẩy mạnh sản xuất,

ứng dụng cho cây trồng nông - lâm nghiệp

Với mục đích tiếp tục tìm kiếm trong tự nhiên

các chủng Azotobacter có nhiều hoạt tính sinh

học quý, đặc biệt là có khả năng cố định nitơ

và sinh tổng hợp IAA với hàm lượng cao, có khả năng thích ứng rộng, nghiên cứu được thực hiện nhằm tạo nguồn vật liệu vi sinh vật quý cho sản xuất phân bón sinh học cố định nitơ

II PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Thu thập mẫu

20 mẫu đất (10 g/mẫu) được thu thập ở các khu ruộng trồng lúa khác nhau ở Sơn Tây và Xuân Mai, Hà Nội Mẫu đất được lấy ở độ sâu

6 – 15 cm, sau khi đã loại bỏ khoảng 5 cm phần đất và tàn dư thực vật ở trên

2.2 Phân lập và nuôi cấy vi khuẩn

Azotobacter có khả năng cố định nitơ tự do

Hòa tan 10 g đất trong 90 ml nước cất tiệt trùng, để ổn định ở 30oC trong 15 phút, pha loãng mẫu (đến nồng độ 10-6), cấy trải dịch pha loãng lên môi trường Ashby mannitol agar (mannitol 20 g; K2HPO4 0,2 g; MgSO4.7H2O 0,2 g; NaCl 0,2g; K2SO4 0,1 g; CaCO3 5 g; agar 15 g; nước cất 1000 ml; pH 7 - 7,2), ủ ở

30oC trong 72 giờ Nhận dạng khuẩn lạc vi

khuẩn Azotobacter theo khóa phân loại của

Bergey (1989) dựa trên một số đặc điểm: Hình thái khuẩn lạc, hình dạng tế bào vi khuẩn (nhuộm Gram, quan sát dưới kính hiển vi), khả năng di động, đặc tính sinh hóa (hoạt tính

catalase, khả năng đồng hóa đư

glucose, fructose, lactose, sucrose

2.3 Tuyển chọn chủng có khả năng cố định nit

Dịch nuôi lỏng các chủng Azotobacter

phân lập (mật độ tế bào khoảng 10

được cấy cùng tỉ lệ vào 15 ml môi trư

lỏng đựng trong các ống 50 ml, nuôi l

vòng/phút ở 30oC trong 72 giờ Ly tâm t

trong và xác định nồng độ NH4+

bởi từng chủng Azotobacter trong d

bằng phương pháp so màu với thuốc thử Nessler

sử dụng đường chuẩn ammonium

Hình 1 Đồ thị chuẩn ammonium (NH

2.4 Tuyển chọn chủng có kh

tổng hợp IAA

Vi khuẩn được nuôi cấy trong môi tr

lỏng bổ sung 0,1% tryptophan, nuôi lắc (

vòng/phút) trong tủ tối ở 30oC trong

Hàm lượng IAA thô được sinh ra trong d

nuôi cấy được xác định bằng ph

thực hiện phản ứng màu với thuốc thử

Salkowski tạo sản phẩm có màu,

màu trên máy quang phổ so màu

530 nm, dựa vào đồ thị chuẩn IAA

xác định xác định được hàm lư

(Glickmann & Dessaux, 1995)

Hình 2 Đồ thị chuẩn IAA

y = 0.011x + 0.003 R² = 0.996

ới thuốc thử Nessler, (hình 1)

ới thuốc thử

àu, đo cường độ

àu ở bước sóng IAA (hình 2) sẽ

15 g; nước cất 1000 ml; pH 7trong 72 giờ Đo đường kính v

Ca3(PO4)2 để xác định khả năng phân giải phosphate khó tan theo công th

đường kính vòng phân giải phosphd: đường kính khuẩn lạc)

2.6 Xác định ảnh hưởng của một số điều kiện nuôi cấy đến sinh tr

cố định nitơ, sinh IAA c tuyển chọn

Ảnh hưởng của pH môi trưTiến hành cấy cùng thể tích dịch lỏng

chủng Azotobacter (105 CFU/ml)

cố định nitơ, sinh tổng hợp IAA cao, đchọn trong môi trường Ashby lỏngtrường được điều chỉnh đến pH khác nhau

4, 5, 6, 7, 8, 9 Xác định đặckhả năng cố định nitơ và sinh tcủa chủng vi khuẩn tương môi trường, trên cơ sở đó xác định đkhoảng pH thích hợp đối với

Ảnh hưởng của nguồn car

chủng Azotobacter trong

lỏng bổ sung nguồn mannitol, glucose, carboxymethyl cellulose (CMC)môi trường đến pH thích h30ºC, lắc 125 vòng/phút Sau khả năng sinh trưởng, cố định nithợp IAA của các chủngtuyển chọn

Khả năng sinh trưởng, phát triển của vi khuẩn được đánh giá thông qua l

g; yeast extract 0,5 g; agar ml; pH 7) Nuôi ở 30oC ờng kính vòng thủy phân ịnh khả năng phân giải khó tan theo công thức: D/d (D:

ải phosphate khó tan;

ởng của một số điều

ện nuôi cấy đến sinh trưởng và khả năng

, sinh IAA của các chủng được

môi trường nuôi cấy:

ể tích dịch lỏng các CFU/ml) có khả năng ổng hợp IAA cao, đã tuyển ờng Ashby lỏng có pH môi

ợc điều chỉnh đến pH khác nhau: pH

ịnh đặc điểm sinh trưởng,

ơ và sinh tổng hợp IAA ương ứng với từng loại

ở đó xác định được

ảng pH thích hợp đối với Azotobacter sp

ồn carbon: Nuôi cấy các ong môi trường Ashby carbon khác nhau: glucose, sucrose, maltose, carboxymethyl cellulose (CMC) Điều chỉnh

pH thích hợp, nuôi ở nhiệt độ vòng/phút Sau 72 giờ, xác định ởng, cố định nitơ và sinh tổng

ủa các chủng Azotobacter được

ởng, phát triển của vi

ợc đánh giá thông qua lượng sinh

khối vi khuẩn xác định theo phương pháp đo

độ đục của dịch nuôi cấy trên máy quang phổ

so màu UV/VIS ở bước sóng 600 nm Khả

năng cố định nitơ xác định bằng phương pháp

Nessler Xác định hàm lượng IAA trong môi

trường theo phản ứng màu với thuốc thử

Salkowski

III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Phân lập vi khuẩn Azotobacter

Từ 20 mẫu đất thu thập ở các ruộng trồng

lúa, đã phân lập được 14 chủng vi khuẩn có

khả năng là Azotobacter mọc tạo khuẩn lạc

trên môi trường phân lập đặc hiệu không chứa

nguồn nitơ Trong số 14 chủng đã phân lập, có

7 chủng sinh trưởng, phát triển mạnh hơn trên

môi trường Ashby nên được lựa chọn làm đối tượng cho những nghiên cứu tiếp theo Kết quả nhận dạng 7 chủng vi khuẩn về đặc điểm hình thái khuẩn lạc, hình dạng tế bào vi khuẩn, xác định một số đặc điểm sinh hóa (theo khóa phân loại của Bergey, 1989), cho phép khẳng định

các chủng vi khuẩn này đều là Azotobacter có

khả năng cố định nitơ, gram âm, tạo bào nang với thành dầy, có khả năng di động, có hoạt tính catalase và oxidase, có khả năng đồng hóa mannitol, glucose, lactose, fructose, sucrose (bảng 1)

Bảng 1 Phân lập và nhận dạng các chủng Azotobacter sau 72 giờ nuôi cấy

trên môi trường Ashby mannitol agar ở 30 o C

Gram

Khả năng

di động

Hoạt tính enzyme Khả năng đồng hóa

các loại đường Catalas

e Oxidase Man Glu Fru Lac Suc

Man: Mannitol; Glu: Glucose; Fruc: Fructose; Lac: Lactose; Suc: Sucrose

3.2 Tuyển chọn chủng có khả năng cố định nitơ

Bảng 2 Khả năng cố định nitơ của các chủng

Azotobacter sau 72 giờ nuôi lắc 125 vòng/phút, 30 o C

Ký hiệu

chủng

Hàm lượng NH 4

+ (mg/ml)

Kết quả nhận được (bảng 2) cho thấy cả 7

chủng Azotobacter đều có khả năng cố định

nitơ (phù hợp với lý thuyết vì để các chủng này sinh trưởng được trên môi trường Ashby agar không chứa nitơ thì chúng phải có khả năng cố định N2 thành NH4+) Tuy nhiên, khả năng cố

định nitơ của 7 chủng Azotobacter là khác

nhau: 4 chủng có khả năng cố định nitơ mạnh, sinh NH4+ với hàm lượng trên 3 mg/ml, gồm các chủng AZT1, AZT4, AZT6, AZT7; trong

đó, chủng AZT1 có khả năng cố định nitơ mạnh nhất (3,24 mg/ml), sau đó đến chủng AZT7 (3,18 mg/ml), AZT6 (3,09 mg/ml), AZT4 (3,05 mg/ml)

3.3 Tuyển chọn chủng có khả năng sinh

tổng hợp IAA

Kết quả xác định khả năng sinh tổng hợp

IAA của các chủng Azotobacter (bảng 3) cho

thấy cả 7 chủng vi khuẩn đều sinh tổng hợp

IAA, điều này cũng phù hợp với kết quả

nghiên cứu của Gomare và cộng sự (2013) đã

công bố khả năng sinh Indole là một trong các

đặc điểm đặc trưng của vi khuẩn Azotobacter

Trong đó, có 3 chủng có khả năng sinh tổng

hợp IAA với hàm lượng trên 10 µg/ml, lần lượt

là các chủng AZT7 (11,52 µg/ml), AZT1

(10,72 µg/ml), AZT4 (10,41 µg/ml); 2 chủng

có khả năng sinh IAA cũng khá cao là AZT6

(9,5 µg/ml) và AZT2 (9,36 µg/ml)

Bảng 3 Khả năng sinh tổng hợp IAA của

các chủng Azotobacter sau 72 giờ nuôi lắc

125 vòng/phút, 30 o C

Ký hiệu chủng vi

khuẩn

Hàm lượng IAA (µg/ml)

3.4 Xác định khả năng phân giải phosphate khó tan

Có nhiều bằng chứng khoa học trên thế giới

chứng minh vi khuẩn Azotobacter ngoài khả

năng cố định nitơ, sinh IAA, còn có thể phân giải phosphate khó tan thành phosphate dễ tan

Do vậy, nhiều loại phân bón sinh học cố định nitơ còn có tác dụng tăng cường hiệu quả của việc bón lân vô cơ cho cây trồng Khả năng phân giải phosphate khó tan thành phosphate

dễ tan của 2 chủng Azotobacter đã được tuyển

chọn về khả năng cố định nitơ và sinh IAA đã được xác định Kết quả (bảng 4) chỉ ra cả 2 chủng AZT1 và AZT7 đều có khả năng phân giải phosphate khó tan Hoạt tính phân giải phosphate sau 72 giờ nuôi trên môi trường Pykovskaya agar ở 30oC của chủng AZT1 là D/d = 3,00, chủng AZT7 có D/d = 1,83

Bảng 4 Khả năng phân giải phosohate của Azotobacter sp sau 72 giờ trên môi trường Pykovskaya agar

d - đường kính khuẩn lạc (mm)

Hoạt tính phân giải (D/d)

3.5 Xác định ảnh hưởng của điều kiện nuôi cấy

Kết quả xác định ảnh hưởng của pH, nguồn

carbon bổ sung vào môi trường nuôi cấy đến

sinh trưởng, khả năng cố định nitơ, sinh tổng

hợp IAA của hai chủng AZT1 và AZT7 (bảng 5) cho thấy:

Hai chủng AZT1 và AZT7 có khả năng cố định nitơ và sinh tổng hợp IAA trong môi

trường có pH từ 6 – 9, không cố định nitơ và

sinh tổng hợp IAA trong môi trường có pH 4

và pH 5 Khả năng cố định nitơ và sinh tổng

hợp IAA của hai chủng AZT1 và AZT7 là

mạnh nhất trong môi trường có pH 7 (hàm

lượng nitơ dạng ammonium được tạo ra bởi hai

chủng tương ứng là 3,24 mg/ml và 3,18

mg/ml), giảm nhẹ trong môi trường có pH 6 và

pH 8, giảm mạnh trong môi trường có pH 9

Do vậy, pH môi trường nuôi cấy thích hợp cho nuôi cấy AZT1 và AZT7 là pH 6 - 8, pH thích hợp nhất là pH 7 Kết quả đạt được là phù hợp với nhiều công bố khoa học trên thế giới về pH

thích hợp cho nuôi cấy Azotobacter là từ 7,2 -

8,2 (Aquilanti và cộng sự, 2004; Damir và cộng sự, 2011)

Bảng 5 Ảnh hưởng của pH môi trường và nguồn carbon đến khả năng sinh trưởng, cố định nitơ và

sinh tổng hợp IAA của chủng AZT1 và AZT7

Điều kiện nuôi cấy

Khả năng sinh trưởng, phát triển

Hàm lượng NH 4

+ (mg/ml)

Hàm lượng IAA (µg/ml)

Môi trường bổ sung một trong ba nguồn

carbon glucose, sucrose, mannitol là thích hợp

cho nuôi cấy chủng AZT1 và AZT7 Trong

môi trường bổ sung glucose, khả năng cố định

nitơ và sinh IAA của AZT1 và AZT7 tương

ứng là 3,36 mg/l và 3,32 mg/l NH4+; 10,11

µg/ml và 12,87 µg/ml IAA

Khả năng sinh trưởng, cố định nitơ, sinh

IAA của cả hai chủng giảm nhẹ trong môi

trường bổ sung maltose, giảm mạnh trong môi trường bổ sung CMC Đặc biệt, trong môi trường chứa CMC - hợp chất hữu cơ cao phân

tử, không thể thẩm thấu qua màng tế bào của vi khuẩn, mà vi khuẩn vẫn sinh trưởng, cố định nitơ, sinh IAA, tuy với cường độ yếu, nhưng điều đó cũng chứng tỏ các chủng vi khuẩn này

có khả năng sinh cellulase phân giải CMC thành các phần tử nhỏ hơn để có thể hấp thu

- Đã phân lập được 7 chủng vi khuẩn

năng cố định nitơ, sinh trưởng, phát triển mạnh

trên môi trường Ashby mannitol

chủng vi khuẩn đã được tinh sạch

dạng là vi khuẩn Azotobacter theo khóa phân

loại của của Bergey (1989), với

đặc trưng: gram âm, tạo bào nang v

dầy, có khả năng di động, có hoạt tính c

và oxidase; có khả năng đồng hóa

glucose, lactose, fructose, sucrose

- Đã tuyển chọn được 2 chủng A

sp kí hiệu AZT1 và AZT7 có khả năng cố định

nitơ và sinh tổng hợp IAA với h

Trong môi trường Ashby lỏng (

a

b

d

ĐC AZT1 AZT2 AZT3 AZT4

Một số hình ảnh trong quá trình nghiên cứu

à sinh khối vi khuẩn Azotobacter trên môi trường Ashby agar;

ạng bào nang với thành dầy của vi khuẩn Azotobacter chủng AZT1;

ệm xác định khả năng cố định nitơ; e: thí nghiệm xác định khả năng sinh tổng hợp IAA.

ợc 7 chủng vi khuẩn có khả ởng, phát triển mạnh mannitol agar Các

ợc tinh sạch và nhận

theo khóa phân

ại của của Bergey (1989), với các đặc điểm

ào nang với thành

ờng Ashby lỏng (glucose 20 g;

K2HPO4 0,2 g; MgSO4.7H

K2SO4 0,1 g; CaCO3 5 g;

1000 ml; pH = 7), nuôi cgiờ, chủng AZT1 và AZT7 có khđịnh nitơ tương ứng là 3,36 mg/l và 3,32 mg/l, sinh tổng hợp IAA với hàm lư

10,11 µg/ml và 12,87 µg/ml

- Ngoài khả năng cố định hợp IAA, chủng AZT1 vtính phosphatase (có khphosphate khó tan) và cellulase (có khphân giải cellulose Do vậy, hai chủng ntriển vọng trong sản xuất phân bón vi sinh đa chức năng (cố định nitơ,

sinh trưởng, tăng cường tác dụng của việc bón

c

e

ZT4 AZT5 AZT6 AZT7

Bào nang

ờng Ashby agar;

ầy của vi khuẩn Azotobacter chủng AZT1;

ệm xác định khả năng sinh tổng hợp IAA

.7H2O 0,2 g; NaCl 0,2 g; g; Agar 15 g; nước cất ml; pH = 7), nuôi cấy ở 30oC trong 72

à AZT7 có khả năng cố 3,36 mg/l và 3,32 mg/l,

àm lượng tương ứng µg/ml và 12,87 µg/ml

ả năng cố định nitơ và sinh tổng

ợp IAA, chủng AZT1 và AZT7 còn có hoạt

ase (có khả năng phân giải

e khó tan) và cellulase (có khả năng

ải cellulose Do vậy, hai chủng này có

ản xuất phân bón vi sinh đa , sinh chất kích thích ờng tác dụng của việc bón

Bào nang

lân vô cơ, phân giải cellulose)

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Harunor Rashid Khan, Mohiuddin, Rahman (2008)

Enumeration, isolation and identification of

nitrogen-fixing bacterial strains at seeding stage in rhizosphere of

rice grown in non-calcareous grey flood plain soil of

Bangladesh Journal of the Faculty of Environmental

Science and Technology, Vol 13: 97-101.

2 Ridvan Kizilkaya (2009) Nitrogen fixation

capacity of azotobacter spp strains isolated from soils

in different ecosystems and relationship between them

and the microbiological properties of soils J environ

Biol, 30 (1): 73-82

3 Glickman E, Dessaux Y (1995) A critical

examination of the specificity of the Salkowski reagent for indolic compounds produced by phytopathogenic bacteria Appl Environ Microbiol 61: 793-795

4 Pikovskaya, R.I (1948) Mobilization of phosphorus in soil in connection with vital activities by some microbial species Microbiologia, 17, 362-367

5 Bergey's Manual of Systematic Bacteriology

Azotobacter sp are soil bacterium, Gram-negative, motile, aerobic respiration They have capability of nitrogen

fixing and synthesis of Indole acetic acid (IAA) Azotobacter sp are found in the soil and rhizosphere of many plants 20 soil samples collected from rice rhizosphere region, we isolated Azotobacter strains Among strains

of Azotobacter tested, two strains AZT1 and AZT7 that had the highest ability of N-fixing and synthesis of

IAA After 72 hours of incubation at 30oC, on Ashby medium with 2% glucose, pH 7, AZT1 and AZT7 strains have capable of N-fixing at the level of 3.36 mg/l and 3.32 mg/l, and synthesis of IAA at 10.11 µg/ml and 12.87 µg/ml, respectively Moreover, AZT1 and AZT7 strains have enzyme activity phosphatase, cellulase

Keywords: Azotobacter sp., bacteria, IAA, isolation, nitrogen fixing

Người phản biện : PGS.TS Vũ Quang Nam

Ngày nhận bài : 28/8/2015

Ngày phản biện : 15/9/2015

Ngày quyết định đăng : 20/9/2015

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI LÁ, QUẢ, HẠT

VÀ SỰ NẢY MẦM CỦA HẠT ĐINH ĐŨA (STERROSPERMUM COLAIS)

Hoàng Vũ Thơ

TS.Trường Đại học Lâm nghiệp

TÓM TẮT

Nghiên cứu đặc điểm hình thái lá, quả, hạt và sự nảy mầm của hạt Đinh đũa cho thấy, dạng kép lông chim một

lần lẻ, dài 50 - 60 cm, 13 - 15 lá chét, phiến lá chét hình bầu dục thuôn, dài 15,1 cm, rộng 6,5 cm, không có

lông và không có lá kèm, mép lá nguyên hoặc hơi gợn sóng Cây thường rụng lá vào cuối Xuân, đầu Hè Vỏ

thân cây màu vàng nhạt hoặc nâu nhạt Hoa lưỡng tính, mọc thành chùm, hình loa kèm, màu trắng, đường kính

7,9 cm, 4 nhị đính trên ống tràng, thụ phấn nhờ côn trùng Cây ra hoa theo đợt rải rác từ tháng 5 đến tháng 11

Quả nang dài 86,9 cm, chín tự nứt vào cuối tháng 4 đầu tháng 5 của năm sau, chu kỳ sai quả thường là 3 năm

Hạt nhỏ có cánh dài 3,0 cm, rộng 0,9 cm, không còn cánh dài 0,7 cm, rộng 0,5 cm, khối lượng 1000 hạt đạt

62,5 gram, thu hái xong nên gieo ươm ngay, để lâu có thể giảm sức nảy mầm Tỷ lệ nảy mầm của hạt tươi mới

đạt 56,8%; 56,2% và 55,7% tương ứng với công thức NT; NN và HM Hạt qua cất trữ một năm trong điều kiện

phòng chỉ nảy mầm khi xử lý GA3, 20 ppm, tỷ lệ chỉ đạt 3,4% Thế nảy mầm của hạt tươi mới đạt 38,6%;

37,1% và 35,9% tương ứng với các nghiệm thức NT; NN và HM, của hạt cất trữ 1 năm là 2,5% (HM) Chỉ số

nảy mầm của hạt đạt 2192; 2085 và 2000 tương ứng với NT; NN và HM Thành công của nghiên cứu này góp

phần cung cấp thông tin, cơ sở cho nhân giống Đinh đũa bằng hạt, tạo cây con cho trồng rừng tập trung hay

trồng cây phân tán trong các khuôn viên cơ quan, công sở

Từ khóa: Đặc điểm hình thái lá, nảy mầm của hạt, nhân giống Đinh đũa, quả và hạt

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Đinh đũa (Stereospermum colais) hay Quao

xanh, một loài cây bản địa có phổ sinh thái

rộng, giá trị nhiều mặt, ngoài cung cấp gỗ lớn

có giá trị kinh tế, các bộ phận khác của cây có

thể dùng làm nguyên liệu dược liệu chữa bệnh

hữu hiệu trong các bài thuốc y học cổ truyền

và hiện đại

Tuy nhiên, cho tới nay hiểu biết về loài cây

này chưa nhiều, nhất là những nghiên cứu về

đặc điểm hình thái lá, hoa, quả, hạt và kỹ thuật

nhân giống, gây khó khăn cho gây trồng tập

trung hay trồng phân tán trong các khuôn viên

cơ quan, công sở

Do đó, nghiên cứu đặc điểm hình thái lá,

hoa, quả, hạt và nảy mầm của hạt Đinh đũa

nhằm xác định sức sống và tỷ lệ nảy mầm của

hạt, góp phần cung cấp cây con cho khảo

nghiệm giống, gây trồng và phát triển là hết

và hạt đã cất trữ một năm trong phòng thí nghiệm, nguồn hạt thu từ những cây trội đã được đánh giá, chọn lọc

2.2 Phương pháp nghiên cứu

Đo, đếm xác định kích thước về chiều dài

lá, chiều rộng lá, số lượng lá chét và kích thước lá chét được thực hiện theo phương pháp thông thường, thực hiện riêng và tính theo từng công thức Đo, đến số lượng và kích thước nụ hoa, kích thước các bộ phận của hoa bằng thước kẹp panme

Quan sát mô tả hình thái, đo kích thước quả, hạt bằng thước kẹp panme; xác định khối

lượng 1000 hạt bằng cân điện tử có độ chính

xác 10-4 gram cho từng mẫu riêng biệt, thí

nghiệm lặp lại 3 lần

Xử lý hạt trước khi gieo theo 3 phương

pháp khác nhau: Ngâm hạt trong nước lã thông

thường ở nhiệt độ phòng (20 - 30oC), (kí hiệu

là NT); Ngâm hạt trong nước ở nhiệt độ 40 -

45oC, (kí hiệu là NN) và Ngân hạt trong

hormone (GA3, nồng độ 10 ppm, kí hiệu là

HM), sau đó hạt được rửa sạch dưới vòi nước

chảy Thời gian xử lý cho cả 3 phương pháp là

6 giờ Số liệu thu thập được xử lý theo phương pháp thống kê sinh học thường dùng trong lâm nghiệp trên phần mềm ứng dụng Excel 5.0

III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3.1 Đặc điểm hình thái lá, hoa, quả và hạt của loài Đinh đũa

Lá của loài Đinh đũa dạng kép lông chim một lần lẻ, kích thước khá lớn, số lượng lá chét

từ 13 đến 17 hoặc hơn Kết quả đo đếm các chỉ tiêu về kích thước lá, số lượng lá chét được tổng hợp trong bảng 1

Bảng 1 Hình thái và kích thước lá của loài Đinh đũa

Số liệu bảng 1 cho thấy, lá của Đinh đũa dạng

kép lông chim một lần lẻ, cuống lá dài 8 cm,

chiều dài và rộng là 55,0 và 29,0 cm tương

ứng Trên mỗi lá kép mang từ 13 đến 17 lá

chét, không cuống, chiều dài và chiều rộng là

15,1 và 6,5 cm tương ứng, lớn hơn lá chét của

cây Lát hoa (12 và 5 cm tương ứng) Các lá

chét mọc đối nhau từng cặp, lá cuối to, dài, đầu

lá nhọn, mép lá nguyên hoặc hơi gợn sóng

Tuy nhiên, quan sát thực tế cho thấy có sự

khác nhau về màu sắc lá của loài cây này trong

khu vực nghiên cứu Theo đó, ngoài sự xuất

hiện những cá thể có lá màu vàng xanh, số

lượng lớn, còn phát hiện thấy nhiều cá thể khác

có lá màu xanh thẫm Song nhìn chung số cá

thể có lá màu vàng xanh chiếm ưu thế hơn

Tìm hiểu sâu hơn sự khác nhau về màu sắc

lá có thể là cần thiết, chẳng hạn nghiên cứu về

biến dị màu sắc lá, hay xác định nguồn giống

ban đầu đem trồng (tại rừng thực nghiệm núi

Luốt) được lấy ở một hay nhiều địa điểm,

hoặc có thể từ các xuất xứ khác nhau của cùng

một loài

Kiểu hình lá, hoa, quả thường có hệ số di truyền cao, hay nói cách khác, đặc tính này của con cái được thừa hưởng nhiều hơn những đặc tính khác từ bố mẹ của chúng Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, Đinh đũa là loài rụng lá theo mùa, song lại khác với một số cây thường rụng lá vào mùa Đông, chẳng hạn như Bàng hay Gạo v.v Đinh đũa thường rụng lá vào cuối mùa Xuân đến đầu mùa Hè, cuối tháng 4 đầu tháng 5 hàng năm

Tập tính rụng lá cuối Xuân đầu Hè là một đặc điểm khác lạ, gây chú ý cho nhiều nhà nghiên cứu Chẳng hạn, lựa chọn làm đối tượng cây trồng tại nơi thường xuyên có gió bão vào mùa hè, có thể giảm thiểu thiệt hại do

đổ ngã bởi gió to, bão lớn

Mặt khác, kết quả theo dõi nhiều năm cho thấy, ngay sau thời điểm rụng lá cũng là thời điểm phát tán hạt của chúng Thông thường phải chờ ít nhất 2 tháng sau rụng lá, tán cây với nhiều chồi non mới bật ra và bung lá

Song bù lại những chồi lá non mới xuất hiện

có tốc độ sinh trưởng rất nhanh, không tới 3

tuần lễ, toàn thân cây đã thay bằng một bộ tán

lá mới xanh mướt, cảm giác mát rượi

Trong chọn giống cây rừng, tìm hiểu đặc

điểm vật hậu của một loài cây nào đó là việc

làm bắt buộc Trong nghiên cứu này, đặc điểm

hình thái hoa và kích thước các bộ phận của

chúng được điều tra, đo đếm từ các mẫu thu thập tại hiện trường

Kết quả đo đến kích thước và mô tả đặc hiểm hoa của Đinh đũa được tổng hợp trong bảng 2

Bảng 2 Đặc điểm hình thái và kích thước các bộ phận của hoa loài Đinh đũa

nhánh mang 3 nụ hoa,

nụ giữa lớn hơn 2 nụ bên, tràng hoa dạng ống hình loa, màu trắng

Nhụy hoa Dài vòi nhụy (cm) 4,9 1,3 Nhụy nhô cao hơn nhị

Số liệu bảng 2 và hình 1 cho thấy, Đinh

đũa là loài có hoa lưỡng tính với đầy đủ các

bộ phận của một bông hoa Thời điểm hoa nở

rộ, mỗi bông hoa như chiếc loa đại, màu

trắng sáng, với những chỉ nhị có bao phấn

màu vàng đính xung quanh gốc ống tràng hình loa kèn Đinh đũa là loài cây cho hoa đẹp, có giá trị cho trồng cây cảnh đường phố, khuôn viên cơ quan, công sở, tạo dáng đẹp, rợp mát và ưa nhìn

Hình 1 Nụ hoa và quả non (trái), hoa nở rộ (phải) của loài Đinh đũa

Hoa Đinh đũa dạng chùm, tập trung đầu

cành, mỗi nhánh có 3 nụ hoa, song thường chỉ

có nụ to nhất nhô cao ở giữa có độ hữu thụ cao

hơn Đường kính hoa với ống tràng xòe rộng,

kích thước đạt tới 7 cm hoặc hơn làm cho bông

hoa nổi bật giữa tán lá xanh của cây

Tuy nhiên, chỉ nhị 4, gốc hợp, dài 4,0 cm,

ngắn hơn chiều dài của vòi nhụy (4,9 cm) Mặt

khác, kết quả theo dõi nhiều năm liên tục cho

thấy, chu kỳ sai quả của Đinh đũa thường là 3

năm, điều này rất có ý nghĩa cho việc thu hái hạt để phục vụ nhân giống

Như vậy, cấu trúc hoa với vòi nhụy nhô lên cao hơn mặt phẳng hoa, có thể giúp cho hoa dễ dàng nhận được hạt phấn từ những cây xung quanh hơn là nhận hạt phấn của chính bông hoa đó Nói cách khác, đặc điểm hình thái, cấu trúc hoa của loài Đinh đũa tạo thuận lợi cho gia tăng thụ phấn chéo hơn là tự thụ phấn Một đặc tính đặc biệt quan trọng giúp tăng sức

sống, tính chống chịu và sinh trưởng tốt hơn ở

các thế hệ tiếp theo

Quả nang, hình dáng như quả Đậu đũa

thường dùng trong các bữa ăn gia đình, chính

đặc điểm này nên cây có tên gọi là Đinh đũa

Mặc khác, do có phân bố rộng, cùng với tán lá

có màu xanh nên còn gọi là Quao xanh hay

Quao núi

Trong nghiên cứu này, kết quả điều tra, thu

thập mẫu và đo đếm kích thước quả, hạt của

Đinh đũa được tổng hợp trong bảng 3

Số liệu bảng 3 và hình 2 cho thấy, quả Đinh đũa thường thẳng đến hay hơi xoắn vặn, kích thước chiều dài quả đạt 86,9 cm hoặc hơn, chiều rộng (bề dày) là 1,4 cm Khi chín quả buông thõng với kích thước dài, tạo cảm giác

ưa nhìn, khá thú vị Cắt ngang quả chín cho thấy, một trục hóa gỗ cứng chắc nằm chính giữa quả, đặc điểm này giúp cho quả có khả năng chịu đựng được sức nặng khi mang quả

và hạt của chúng trong suốt thời gian dài Khi chín quả tự nứt dọc theo chiều dài giúp gia tăng khả năng phát hạt cùng một lúc hiệu quả hơn

Bảng 3 Kích thước quả, hạt và khối lượng 1000 hạt của loài Đinh đũa

Ảnh quả Đinh đũa khô (hình 2) cũng cho

thấy, dọc hai bên trục gỗ chính giữa quả là 2

dãy hạt xếp lớp chồng lên nhau theo kiểu mái

lợp Đặc điểm này giúp cho số lượng hạt chứa

đựng bên trong mỗi quả đạt trị số cao hơn, có

thể lên tới vài chục hạt hoặc hơn trên mỗi quả

Hạt của Đinh đũa gần giống hạt Lát hoa, chiều

dài và chiều rộng hạt khi còn cánh đạt 3,0 và

0,9 cm tương ứng, trong khi dạng không còn cánh chỉ tiêu trên chỉ đạt 0,7 và 0,5 cm Tuy nhiên, hạt khá mỏng, phần giữa hơi gồ cao hơn xung quanh, tất cả hạt được xếp chồng lớp một cách khéo léo dọc hai bên trục giữa hóa gỗ cứng chắc của quả nang dài trên nửa mét có thể là hơi xoắn vặn

Hình 2 Hình thái quả (trên) và hạt (dưới) của loài Đinh đũa

Như vậy, rõ ràng với dạng hạt mỏng, có

Bảng 4 Sinh trưởng và hình thái vỏ của loài Đinh đũa

Cây có vỏ màu vàng nhạt, vết nứt vở ít hoặc không rõ; cây có

vỏ màu nâu nhạt, vết nứt dọc nhiều và rõ

7 Chiều dài trung bình vết nứt vỏ 6,8 37,2

Nhưng mọi sự lo lắng của con người về vấn

đề nêu trên có thể không cần thiết Vì như đã

mô tả ở phần trên, thời điểm quả chín và phát

tán hạt giống lại trùng vào thời điểm rụng lá

của cây, khi đó cây thưa thoáng chỉ có thân,

cành, rõ ràng thực vật cũng “khôn ngoan”, tự

biết rụng lá để hạt phát tán đi xa hơn thay vì

phải vận chuyển tương tự

Kết quả xác định một số chỉ tiêu về hạt cho

thấy, khối lượng 1000 hạt đạt 62,5 gram, tương

đương 16.000 hạt/kg hạt, song tương đối ổn

định với hệ số biến động nhỏ (4,4%), trong khi

các chỉ tiêu về kích thước có hệ số biến động

cao hơn (15,1 - 21,7%)

Như vậy, từ những kết quả và phân tích

trên, có thể cho phép nghĩ rằng, đặc điểm hình

thái, cấu trúc hoa, kích thước, khối lượng hạt

và sự sắp xếp hạt trong mỗi quả của loài Đinh

đũa không ngoài mục đích giúp cho chúng có

khả năng thích nghi cao với môi trường sống, đặc biệt là thụ phấn chéo và phát tán hạt đi xa Thông thường mỗi loài cây có đặc điểm hình thái, màu sắc vỏ khác nhau Những đặc điểm này thường được các nhà phân loại thực vật sử dụng làm căn cứ cho phép nhận diện ra chúng, nhất là trong các khu rừng tự nhiên Trong nghiên cứu này, đặc điểm hình thái vỏ được điều tra, mô tả và tổng hợp trong bảng 4

và hình 3

Số liệu bảng 4 và hình 3 cho thấy, Đinh đũa

là loài có thân vỏ màu vàng nhạt đến nâu nhạt, với nhiều vết nứt vỏ khá đặc trưng Đặc điểm này giúp cho việc phân biệt và nhận diện chúng trong các khu rừng một cách khá dễ dàng, thuận tiện Chính do vỏ thân cây có màu vàng nhạt nên loài cây này còn có tên tiếng Anh “Yellow snake tree” hay tạm dịch là “cây con rắn vàng”

Hình 3 Hình thái vỏ (trái) và dạng vết nứt (phải) của Đinh đũa tại khu vực núi Luốt

Mặt khác, số liệu bảng 4 cũng cho thấy, tốc

độ sinh trưởng đường kính, chiều cao của Đinh

đũa là khá đến trung bình Kết quả điều tra

cũng cho thấy, những cá thể có vỏ thân màu

nâu nhạt (có số vết nứt vỏ trung bình là 18,2

trên mỗi dm2, chiều dài vết nứt trung bình

khoảng 6,8 cm/vết nứt), thường có trị số đường

kính và chiều cao lớn hơn so với cá thể cùng

loài có vỏ màu vàng nhạt và nứt vỏ nông hơn

Tóm lại, từ những kết quả bước đầu đạt

được ở các phần trên có thể cho phép nhận xét

sơ bộ rằng, Đinh đũa là loài cây bản địa, lá kép

lông chim một lần lẻ, với 13 - 15 lá chét, các lá

chét mép lá nguyên hoặc hơi gợn sóng, cây

rụng theo mùa, thời gian rụng lá thường là cuối

Xuân, đầu Hè Đinh đũa có hoa lưỡng tính,

cánh tràng màu trắng, hình loa kèm, 4 chỉ nhị,

gốc hợp, đính xung quanh ống tràng, vòi nhụy

nhô cao trên mặt phẳng bông hoa

Quả nang, hơi dài, tự nứt, bên trong chứa nhiều hạt mỏng, có cánh, xếp lợp hai bên trục hóa gỗ dọc theo chiều dài quả Khối lượng

1000 hạt đạt 62,5 gram, kích thước chiều dài

dm2 vỏ, chiều dài vết nứt trung bình là 6,8 cm

3.2 Khả năng nảy mầm của hạt ở loài Đinh đũa

Tỷ lệ nảy mầm là chỉ tiêu phản ánh sức sống của hạt, thông thường hạt có sức sống cao thì có tỷ lệ nảy mầm cao và ngược lại Kết quả xác định tỷ lệ nảy mầm của hạt Đinh đũa với các phương pháp xử lý khác nhau được tổng hợp trong bảng 5

Bảng 5 Tỷ lệ nảy mầm của hạt theo các phương pháp xử lý khác nhau

Số liệu bảng 5 và trị số trên cột biểu đồ hình 4

cho thấy, hạt của loài Đinh đũa có tỷ lệ nảy mầm

trung bình và tương đối đồng đều giữa các

phương pháp xử lý, đạt trị số từ 55,7 - 56,8%

Trong đó, xử lý hạt bằng nước thường (NT)

có tỷ lệ nảy mầm đạt 56,8%, trội hơi đôi chút

so với các công thức còn lại trong cùng thí nghiệm Như vậy, với hạt Đinh đũa có thể xử

lý hạt bằng ngâm nước lã thông thường, sau đem gieo vừa đơn giản, thuận tiện

3,4

0 10 20 30 40 50 60

NT NN HM Nghiệm thức

Tỷ lệ (%)

Hạt tươi mới Hạt cất trữ 1 năm

Hình 4 Tỷ lệ nảy mầm của hạt theo nguồn hạt và cách xử lý khác nhau

Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cho thấy có sự

khác biệt giữa hạt tươi mới (vừa thu hái xong

đem gieo ươm ngay) và hạt đã qua cất trữ 1

năm trong điều kiện phòng Chẳng hạn, hạt

tươi mới ở nghiệm thức NT có tỷ lệ nảy mầm đạt 56,8% trong khi hạt cất trữ 1 năm lại không thấy có sự nảy mầm xuất hiện

Bảng 6 Diễn biến nảy mầm của hạt theo thời gian và cách xử lý hạt

Tuy nhiên, cũng hạt cất trữ 1 năm nêu trên,

xử lý bằng GA3 nồng độ 10 ppm như trong

nghiệm thức HM, lại thu được một tỷ lệ nảy

mầm thấp 3,4% Như vậy, đối với hạt Đinh đũa

khi thu hái xong cần đem gieo ngay, để lâu sẽ

giảm sức nảy mầm của hạt Điều này rất có ý

nghĩa thực tiễn đối với nhân giống bằng hạt

cho loài Đinh đũa

Kết quả kiểm tra thống kê cho thấy, phương

pháp xử lý khác nhau không ảnh hưởng rõ rệt

đến tỷ lệ nảy mầm Tuy nhiên, hạt giống đã qua cất trữ 1 năm, xử lý bằng GA3 nồng độ 10 ppm (HM) có tỷ lệ nảy mầm 3,4%, trong khi

xử lý hạt trên bằng các phương pháp (NT) và (NN) lại không thu được kết quả

Chứng tỏ, đối với hạt Đinh đũa mới thu hái, trước khi gieo có thể xử lý bằng nước lã thông thường ở nhiệt độ phòng 20 - 30oC, nhưng hạt

đã qua cất trữ lâu ngày, có thể xử lý bằng GA3 nồng độ 10 ppm

0,0 10,0 20,0 30,0 40,0 50,0 60,0 70,0 80,0

Hình 5 Diễn biến nảy mầm của hạt theo thời gian với các cách xử lý

Số liệu bảng 6 và biểu đồ hình 5 về diễn

biến nảy mầm của hạt Đinh đũa cũng cho thấy,

phương pháp xử lý hạt bằng GA3 có số lượng

hạt nảy mầm đạt trị số cao sau 3 ngày đo đếm,

sớm hơn các nghiệm thức NT và NN 1 ngày

trong cùng điều kiện thí nghiệm

Chứng tỏ, sử dụng GA3 có thể đã xúc tiến

hạt nảy mầm nhanh hơn so với chỉ ngâm hạt

trong nước lã thông thường hay cả khi ngâm

hạt trong nước nóng Tuy nhiên, số lượng hạt

nảy mầm lại đạt trị số cao nhất 74,7 với nghiệm thức NN, giảm dần xuống 69,3 ở nghiệm thức NT và thấp nhất 65,0 là nghiệm thức HM

Thế nảy mầm là một chỉ tiêu quan trọng, phản ánh tốc độ nảy mầm nhanh hay chậm của

lô hạt giống Trong nghiên cứu này, thế nảy mầm của hạt theo các phương pháp xử lý khác nhau được tổng hợp trong bảng 7

Bảng 7 Thế nảy mầm của hạt theo nguồn hạt và cách xử lý khác nhau

Số liệu bảng 7 và hình 6 cho thấy, thế nảy

mầm của hạt Đinh đũa không có sự khác biệt

lớn giữa các phương pháp xử lý hạt, và đạt trị

số trung bình từ 35,9 - 38,6%

Mặc dù không có con số cụ thể về tỷ lệ nảy

mầm, song theo các kết quả nghiên cứu từ các

tài liệu đã công bố (Phạm Hoàng Hộ, 2000;

R.Vijaya Bharathi, B Kumudha Veni,

Jayashree, L Suseela and M Thirumal, 2010;

R Vijaya Bharathi, B Kumudha Veni, Jayashree, L Suseela and M Thirumal, 2010),

tỷ lệ nảy mầm của S colais là rất thấp

Nếu đúng như vậy thì ở Việt Nam, tỷ lệ nảy mầm trung bình của hạt Đinh đũa có nhiều khả quan hơn, tạo thuận lợi cung cấp cây con cho các nghiên cứu về chọn giống

hình 6 cũng cho thấy, hạt có thế nảy mầm cao,

thì cũng cho tỷ lệ nảy mầm cao tương ứng

Tuy nhiên, từ nghiên cứu thực tế cho thấy,

trong cùng thí nghiêm, hạt được xử lý bằng GA3 cho chiều dài rễ lớn hơn so với các công thức thí nghiệm khác trong cùng điều kiện môi trường (hình 7)

Hình 7 Nảy mầm của hạt Đinh đũa theo các phương pháp xử lý khác nhau

Chất lượng gieo ươm của hạt giống là hết

sức quan trọng, có tính chất quyết định đến

chất lượng cây con, cùng với chất lượng di

truyền giúp nâng cao chất lượng rừng trồng

Trong nghiên cứu này, chất lượng gieo ươm

của hạt được phản ánh qua tiêu chí tổng hợp,

đó là: chỉ số nảy mầm của hạt (tích số giữa thế nảy mầm trung bình và tỷ lệ nảy mầm trung bình), nghĩa là hạt có chỉ số nảy mầm cao cũng phản ánh chất lượng hạt giống cao và ngược lại, kết quả của nghiên cứu này được tổng hợp trong bảng 8

Bảng 8 Chỉ số nảy mầm của nguồn hạt theo nghiệm thức khác nhau

Nguồn hạt Thế nảy mầm (%) Tỷ lệ nảy mầm (%) Chỉ số nảy mầm

Hạt tươi, mới 38,6 37,1 35,9 56,8 56,2 55,7 2192 2085 2000 2092,3

Số liệu bảng 8 cho thấy, hạt tươi mới chỉ số

nảy mầm trung binh 2092,3, vượt chỉ số nảy

mầm của hạt đã qua cất trữ một năm tới 738,5

lần Ngoài ra, xử lý hạt bằng nước thường cũng

cho chỉ số nảy mầm cao nhất 2192 Để tìm

hiểu ảnh hưởng của các phương pháp xử lý hạt tới sinh trưởng của cây con giai đoạn vườn ươm, tác giả đã đo đếm chỉ tiêu sinh trưởng đường kính gốc và chiều cao, kết quả tổng hợp trong bảng 9

Bảng 9 Sinh trưởng cây con 4 tháng tuổi theo các phương pháp xử lý hạt khác nhau

Số liệu bảng 9 và biểu đồ hình 8 cho thấy, ở

giai đoạn 4 tháng tuổi, cây con ở nghiệm thức

NT có chỉ số nảy mầm cao thì cũng thu được

trị số cao về đường kính gốc 4,1 mm và chiều

cao 39,5 lớn hơn so với các nghiệm thức khác

trong cùng chỉ tiêu so sánh

Như vậy, một lần nữa chứng tỏ, hạt Đinh

đũa nên gieo ươm ngay khi thu hái, và xử lý

hạt trước khi gieo ươm bằng nước thường, vừa

đơn giản, rẻ tiền và đạt hiệu quả

Ngoài ra, trong nghiên cứu này thử nghiệm gieo ươm trên nền cát và trực tiếp vào bầu đất cũng đã được tiến hành, kết quả sơ bộ cho thấy, hạt gieo trên nền cát sau đó cấy vào bầu đất cho tỷ lệ cây sống cao và chất lượng tốt hơn Điều này rất có ý nghĩa trong gieo ươm nhằm nâng cao tỷ lệ cây xuất vườn và đảm bảo chất lượng cây con cho trồng rừng

39,5

0,0 5,0 10,0 15,0 20,0 25,0 30,0 35,0 40,0 45,0

Hinh 8 Sinh trưởng đường kính gốc và chiều cao theo cách xử lý hạt khác nhau

IV KẾT LUẬN

Từ tất cả các kết quả nghiên cứu đạt được ở

trên, nghiên cứu đi đến kết luận sau:

1) Đinh đũa là loài cây có lá kép lông chim

một lần lẻ, dài 50 - 60 cm, với 13 - 15 lá chét,

phiến lá chét hình bầu dục thuôn, dài 15,1 cm,

rộng 6,5 cm, nhọn thành đuôi ở đầu, không có

lông và không có lá kèm, mép lá nguyên hoặc

hơi gợn sóng Cây thường rụng lá theo mùa

vào cuối Xuân, đầu Hè Vỏ thân cây màu vàng

nhạt hoặc nâu nhạt, khoảng 18,2 vết nức dọc

trên mỗi dm2 vỏ thân, chiều dài vết nứt của vỏ

trung bình 6,8 cm

2) Hoa lưỡng tính, mọc thành cụm dạng

chùy, đường kính hoa 7,9 cm, nhị 4 đính trên

cành tràng hình loa kèm màu trắng, dài 4,0 cm,

vòi nhụy dài 4,9 cm, thụ phấn nhờ côn trùng

Cây ra hoa theo đợt, rải rác từ tháng 5 đến

tháng 11 Quả nang, dài trung bình 86,9 cm, đường kính 0,9 - 2,0 cm, hóa gỗ nhiều hay ít, quả chín tự nứt vào cuối tháng 4, đầu tháng 5 của năm sau, chu kỳ sai quả thường là 3 năm 3) Hạt nhỏ có cánh, vỏ và cánh đều mỏng (gần giống hạt Lát hoa), hạt còn cánh dài trung bình 3,0 cm, rộng trung bình 0,9 cm, hạt không còn cánh dài trung bình 0,7 cm, rộng trung bình 0,5 cm, khối lượng 1000 hạt đạt 62,5 gram, thu hái xong nên gieo ươm ngay, để lâu có thể giảm sức nảy mầm;

4) Tỷ lệ nảy mầm của hạt Đinh đũa mới thu hái đạt 56,8; 56,2 và 55,7% với công thức NT;

NN và HM tương ứng Hạt qua cất trữ một năm trong điều kiện phòng chỉ nảy mầm khi xử

lý bằng GA3 nồng độ 20 ppm, tỷ lệ nảy mầm chỉ đạt 3,4% Thế nảy mầm của hạt tươi mới đạt trị số lần lượt là 38,6; 37,1 và 35,9% với

NT; NN và HM tương ứng, trong khi hạt cất

trữ một năm chỉ thu được trị số thấp (2,5%) với

HM Chỉ số nảy mầm của hạt đạt trị số 2192;

2085 và 2000 với NT; NN và HM tương ứng

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đại học Lâm nghiệp (Trung tâm Nghiên cứu thực

nghiệm và Phát triển rừng), (1996) Rừng nghiên cứu

thực nghiệm và sưu tập nguồn gen cây rừng nhiệt đới

Thuyết minh Thiết kế dự toán trồng rừng tại núi Luốt,

Chương Mỹ, Xuân Mai, Hà Tây

2 Phạm Hoàng Hộ (2000) Cây cỏ Việt Nam, Tập II

& Tập III Nxb TP Hồ Chí Minh

3 Hoàng Vũ Thơ (2014) Ảnh hưởng của một số

nhân tố đến khả năng tái sinh của Đinh đũa dưới tán

rừng trồng Tạp chí Khoa học công nghệ lâm nghiệp

(Trường ĐH Lâm nghiệp, 3/2014), tr 36- 42

4 R Vijaya Bharathi, B Kumudha Veni, Jayashree,

L Suseela and M Thirumal (2010) Antioxidant and wound healing studies on different extracts of

Stereospermum colais leaf, Int.J.Res Pharm Sci.Vol-1,

Issue- 4, pp 435- 439 Tamil Nadu, India

www.ijrps.pharmascope.org

5 R Vijaya Bharathi, B Kumudha Veni, Jayashree,

L Suseela and M Thirumal (2010) Antioxidant and wound healing studies on different extracts of

Stereospermum colais leaf, Int.J.Res Pharm.Sci.Vol-1, Issue-4, pp 435-439 Tamil Nadu, India

Studying on morphological characteristics of leaves, fruits and seeds as well as germination of Yellow snake tree show that, it has compound lesf of single feather pattern, 50-60cm in length, consisting 13-15 leaflets long oval-bladed, 6-15.1cm long, 3-6.5 wide, no fur, no stipule It is bisexual tree The flower has 4 staments, attached on the white trumpet-like corolla The flower are in cluster and insect-pollination; flowering time scratters from May to Norvember Capsule fruit is 86.9cm long or more, 0.9cm wide, more or less woody, cracked in late April early May of the next year The seed is small, thin skin, thin-membraned wing, 3.0cm long and 0.9cm wide including the wing; 0.7cm long and 0.5 wide including no wing; 1,000-grain weight seeds 62.5grm, harvested seeds should be sown soon, so long times reduced capacity germination The rate of germination of fresh seed reached 56.8; 56.2 and 55.7% with NT; NN and HM formulas respectively Meanwhile grain storage through one year in room conditions to germinate only when treated with GA3, 20ppm, the rate was only 3.4% The fresh germination 38.6; 37.1 and 35.9% respectively for the treatments NT; NN and HM, and grain storage 1 year is 2.5% (HM) The germination index reached in 2192; 2085 and

2000 with NT; NN and HM respectively The success of this research contribute to providing information, the basis for propagation and seedlings for reforestation or Scattered tree planting in the offices

Key words: Characteristics of leaves, fruits and seeds, propagation of Yellow snake tree, seed of germination

Người phản biện : GS.TS Ngô Quang Đê

Ngày nhận bài : 30/10/2015

Ngày phản biện : 17/11/2015

Ngày quyết định đăng : 28/11/2015

ẢNH HƯỞNG CỦA GIỐNG VÀ MẬT ĐỘ TRỒNG ĐẾN SINH TRƯỞNG VÀ

Mai Hải Châu

ThS Cơ sở 2, Trường Đại học Lâm nghiệp

TÓM TẮT

Nghiên cứu này được tiến hành nhằm xác định giống và khoảng cách trồng phù hợp sản xuất Chùm ngây làm rau theo hướng hữu cơ tại tỉnh Đồng Nai Thí nghiệm hai yếu tố được bố trí theo kiểu lô phụ, 3 lần lặp lại, trên nền phân bò hoai mục với lượng 30 tấn/ha Yếu tố lô chính (A) là 3 mật độ trồng (A1: 100 cây/m2; A2: 133 cây/m2 và A3: 200 cây/m2) và yếu tố lô phụ (B) là 5 giống (B1: giống Chiatai nhập từ Thái Lan; B2: giống thu thập từ Bình Thuận; B3: giống thu thập từ Ninh Thuận; B4: giống thu thập từ Đồng Nai; B5: giống thu thập từ Bà Rịa – Vũng Tàu) Kết quả nghiên cứu cho thấy giống Chùm ngây Ninh Thuận có hàm lượng dinh dưỡng và flavonoid đạt cao nhất; sinh trưởng tốt trong điều kiện sinh thái ở Đồng Nai; năng suất sinh khối đạt 171,7 và 198,7 tấn/ha; năng suất lá thực thu 36,6 và 36,9 tấn/ha tương ứng với hai điểm nghiên cứu Cẩm Mỹ và Trảng Bom Mật độ gieo trồng thích hợp nhất trồng Chùm ngây làm rau là 100 cây/m2 Tổ hợp giống Chùm ngây Ninh Thuận và mật độ 100 cây/m2 cho năng suất lá thực thu đạt 30,53 tấn/ha, hiệu quả kinh tế cao nhất đạt 418 triệu đồng/ha

Từ khóa: Dinh dưỡng, giống Chùm ngây, mật độ, năng suất, flavonoid

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Chùm ngây (Moringa oleifera L.) là loài

cây bản địa thuộc chi Moringa và họ

Moringaceae, hiện được hơn 80 quốc gia trên

thế giới sử dụng rộng rãi trong công nghệ dược

phẩm, mỹ phẩm, nước giải khát, dinh dưỡng và

thực phẩm chức năng Các quốc gia đang phát

triển sử dụng Chùm ngây như dược liệu kỳ

diệu chữa bệnh hiểm nghèo (Fahey, 2005) Lá

Chùm ngây rất giàu dinh dưỡng, hiện được

WHO và FAO xem như là giải pháp ưu việt

cho các bà mẹ thiếu sữa và trẻ em suy dinh

dưỡng, và là giải pháp lương thực cho thế giới

thứ ba (Fuglie, 1999)

Ở Việt Nam, Chùm ngây là cây bản địa mọc

tự nhiên tại các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận,

Đồng Nai, Kiên Giang… Do cây Chùm ngây

có giá trị cao về mặt dinh dưỡng và dược liệu

nên trong những năm vừa qua, phong trào

trồng Chùm ngây với mục đích lấy hạt, sản

xuất bột dinh dưỡng, nguyên liệu sản xuất mì

gói, làm rau xanh đã phát triển ở nhiều tỉnh

thành trong cả nước Tuy nhiên, quy trình

trồng trọt áp dụng để sản xuất Chùm ngây chủ

yếu là dựa vào kinh nghiệm dân gian, mang

tính mày mò tự phát, chưa có giống và kỹ thuật canh tác chuẩn để áp dụng Do đó, việc khai thác giá trị về kinh tế, dinh dưỡng và dược liệu của cây Chùm ngây từ các mô hình canh tác này chưa thật hiệu quả và rộng rãi

Các nghiên cứu về mật độ trồng đã được Foild (1999, 2001), Price (2000), L.H Manh (2005), L.H.Manh (2005), Amaglo (2006), Sanchez (2006) và Goss (2012) thực hiện và chỉ ra rằng mật độ trồng không chỉ ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển của cây Chùm ngây

mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng nguyên liệu lá Chùm ngây Mật độ trồng thay đổi tuỳ thuộc vào giống, mục tiêu sản xuất, kỹ thuật canh tác, điều kiện khí hậu thời tiết, đất đai

Nghiên cứu về giống và chọn tạo giống Chùm ngây rất hạn chế, mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu về đa dạng di truyền, bảo tồn nguồn gen Duy nhất tại Trường Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu, Periyakulam, miền Nam

Ấn Độ đã thành công trong việc phát triển và chọn ra được hai giống Chùm ngây Periyakulam 1(PKM-1) và Periyakulam2 (PKM-2)

Theo quan sát của tác giả, hiện nay ở Việt

Nam xuất hiện hai giống Chùm ngây đọt xanh

và tím, nguồn gốc cũng không rõ ràng Để

đánh giá chắc chắn giống nào có năng suất,

hàm lượng dinh dưỡng, dược liệu cao đòi hỏi

phải có một công trình nghiên cứu một cách

bài bản về vấn đề này

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm tìm

hiểu ảnh hưởng của giống và khoảng cách trồng

đến sinh trưởng, năng suất và chất lượng lá

Chùm ngây trồng với mật độ dày, làm cơ sở cho việc đề xuất quy trình canh tác cây Chùm ngây làm rau theo hướng hữu cơ tại tỉnh Đồng Nai

II VẬT LIỆU, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Vật liệu nghiên cứu

5 giống Chùm ngây gồm 1 giống Chiatai có nguồn gốc từ Thái Lan và 4 giống có nguồn gốc từ các tỉnh Bình Thuận, Ninh Thuận, Đồng Nai và Bà Rịa – Vũng Tàu

Bảng 1 Ký hiệu giống và nguồn gốc của 5 giống Chùm ngây

2.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu

Thí nghiệm được thực hiện từ tháng 5 –

12/2013 trên 2 địa điểm: (1) Đất xám phù sa cổ

thuộc Trung tâm Thực nghiệm và Phát triển

công nghệ, Trường Đại học Lâm nghiệp – Cơ

sở 2, huyện Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai và (2)

Đất đỏ bazan thuộc Trung tâm Sinh học công

nghệ cao, huyện Cẩm Mỹ, tỉnh Đồng Nai

2.3 Phương pháp nghiên cứu

* Nền thí nghiệm:

Các biện pháp kỹ thuật trồng, chăm sóc và

thu hoạch tại hai điểm thí nghiệm được thực

hiện theo quy trình như sau:

- Làm đất: Đất thí nghiệm được cày và bừa

bằng máy cày, sử dụng các công cụ làm đất để

làm sạch cỏ dại và thực bì sau đó lên luống,

phủ bạt nilon, đục lỗ trồng

- Trồng: Hạt giống xử lý nảy mầm và được

gieo ở độ sâu 2 cm, gieo 2 hạt/hố Ở 15 ngày

sau mọc mầm (NSMM) chỉ giữ lại 1 cây khoẻ

1 tuần Sử dụng chế phẩm BT, bột lá Xoan chịu hạn để kiểm soát sâu hại

- Thu hoạch: Bắt đầu thu hoạch ở thời điểm cây 60 NSMM, cắt 5 lần/vụ

* Bố trí thí nghiệm: Thí nghiệm hai yếu tố

được bố trí theo kiểu lô phụ, 3 lần lặp lại, diện tích ô thí nghiệm 12 m2 Yếu tố lô chính (A) là

ba mật độ trồng (A1: 100 cây/m2; A2: 133 cây/m2 và A3: 200 cây/m2; tương ứng với các khoảng cách trồng lần lượt là 5 x 20 cm; 5 x 15

cm và 5 x 10 cm) và yếu tố lô phụ (B) là 5 giống (B1: giống Chiatai nhập từ Thái Lan; B2: giống thu thập từ Bình Thuận; B3: giống thu thập từ Ninh Thuận; B4: giống thu thập từ Đồng Nai; B5: giống thu thập từ Bà Rịa – Vũng Tàu)

* Chỉ tiêu và phương pháp theo dõi:

- Theo dõi chỉ tiêu sinh trưởng theo phương pháp của Toledo và Schultze-Kraft năm 1982

- Chỉ tiêu năng suất: Các cây trong ô thí

nghiệm được cắt ở độ cao cách mặt đất 30 cm,

các lần sau cắt cao hơn lần cắt trước 20 cm, cắt

5 đợt/vụ

Năng suất được phân thành: (1) Năng suất

sinh khối cá thể; (2) năng suất cuống lá (lá

kép); (3) năng suất lá lý thuyết và (4) năng suất

lá thực thu/12 m2

+ Năng suất sinh khối cá thể (g/cây): Năng

suất sinh khối tươi (thu cách mặt đất 30 cm ở

lần thu thứ 1 và các lần thu tiếp cách vị trí cắt

trước 20 cm) của trung bình trên 5 cây ngẫu

nhiên trên mỗi ô thí nghiệm (g/cây)/3 lần lặp

lại Năng suất sinh khối lý thuyết (tấn/ha) =

năng suất sinh khối cá thể x mật độ lý thuyết

(cây/ha) x hệ số quy đổi đơn vị

+ Năng suất cuống lá lý thuyết (tấn/ha):

Năng suất tươi sau khi loại bỏ phần thân cây,

chỉ để lá kép (gồm cuống lá và lá) của trung bình

5 cây ngẫu nhiên trên mỗi ô thí nghiệm (g/cây) x

mật độ lý thuyết x hệ số qui đổi đơn vị

+ Năng suất lá lý thuyết (tấn/ha/lần thu

hoạch): Năng suất ngọn non và lá tươi của

trung bình 5 cây ngẫu nhiên trên mỗi ô thí

nghiệm (g/cây) x mật độ lý thuyết x hệ số qui

đổi đơn vị

+ Năng suất lá thực thu (kg/12 m2/lần thu

hoạch): Năng suất ngọn và lá tươi thực thu

trung bình 3 ô thí nghiệm của 3 lần lặp lại

- Hiệu quả kinh tế: tổng chi (triệu đồng/ha);

tổng thu (triệu đồng/ha); lợi nhuận (triệu

đồng/ha)

- Phân tích dinh dưỡng và dược liệu theo

phương pháp của Kass và ctv (1993), gồm:

protein, sắt, kali, canxi, vitamin A, vitamin C

và flavonoid tổng số

- Phân tích thành phần cơ giới và các chỉ

tiêu hoá học của đất trước khi bố trí thí nghiệm

tại Trảng Bom và Cẩm Mỹ, tỉnh Đồng Nai

2.4 Phân tích số liệu: Các số liệu được xử lý

bằng phần mềm EXCEL, SPSS và SAS 9.3

III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3.1 Ảnh hưởng của giống đến sinh trưởng

và năng suất cây Chùm ngây

a Ảnh hưởng của giống đến sinh trưởng cây Chùm ngây

- Chiều cao cây: Hạt giống nảy mầm trong khoảng thời gian từ 10 – 14 ngày sau khi gieo Chiều cao cây trung bình ở tất cả các giống tham gia thí nghiệm tại Trảng Bom và Cẩm

Mỹ tăng cùng với thời gian, có sự khác biệt có

ý nghĩa (p<0,05) ở tuần thứ 1 – 8 Ở cả hai địa điểm quan sát cho thấy, chiều cao cây của các giống tăng nhẹ trong giai đoạn cây từ 1 – 6 tuần tuổi, nhưng tăng mạnh ở tuần thứ 7, 8 Điều này có thể giải thích là ở tuần thứ 7, bộ rễ Chùm ngây đã phát triển khá hoàn thiện, có khả năng hấp thụ dinh dưỡng từ đất tốt nên tốc độ sinh trưởng chiều cao diễn ra mạnh Chiều cao cây đạt cao nhất là giống Ninh Thuận, thấp nhất là giống Chiatai Thái Lan ở hai địa điểm nghiên cứu

- Số lá trên cây: Chỉ tiêu số lá/cây đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành năng suất

lá Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự khác nhau về chỉ tiêu số lá/cây từ lúc gieo đến cây đạt 60 ngày tuổi (tuần thứ 8) Ở Trảng Bom, số lá/cây giữa các giống tham gia thí nghiệm không có sự khác biệt có ý nghĩa (P>0,05) ở tuần tuổi thứ 1, 3, 5, 6, 7 Ngược lại ở Cẩm

Mỹ, số lá/cây giữa các giống tham gia thí nghiệm có sự khác nhau một cách có ý nghĩa (p<0,05) ở các giai đoạn của cây từ lúc gieo đến lúc cây đạt 60 ngày tuổi Ở hai điểm nghiên cứu, số lá trung bình có xu hướng giảm dần từ tuần thứ 1 đến tuần thứ 5, sau đó tăng dần Ở tuần thứ 8, các giống khác nhau có số lá/cây khác nhau có ý nghĩa thống kê (p<0,05), trong đó giống có số lá/cây cao nhất là giống Ninh Thuận đạt 9,02 và 9,22 lá; kế đến là giống Bình Thuận đạt 8,68 và 8,57 lá; giống có

số lá/cây thấp nhất là giống Thái Lan đạt 7,95

và 8,06 lá, tương ứng với hai điểm nghiên cứu Trảng Bom và Cẩm Mỹ (bảng 2) Nghiên cứu

này chỉ ra rằng, các giống Chùm ngây đã phản

ứng không giống nhau với điều kiện thời tiết,

khí hậu và đất đai giữa hai điểm nghiên cứu

- Đường kính thân: Số liệu bảng 2 cho thấy,

đường kính cây của các giống tham gia thí

nghiệm khác nhau có ý nghĩa thống kê (p<0,05)

và giữa các điểm nghiên cứu Có sự tăng lên về

đường kính cùng với thời gian, trước hết là ở

mật độ thưa, sau đó là mật độ trung bình và cuối cùng là mật độ dày Giống có đường kính thân lớn nhất ở 60 ngày sau khi gieo là giống Ninh Thuận đạt 6,85 cm và 7,04 cm; kế đến là giống Bình Thuận 6,42 cm và 6,57 cm; giống có đường kính thấp nhất là giống Thái Lan 5,74

cm và 5,91 cm, tương ứng với hai điểm nghiên cứu Trảng Bom và Cẩm Mỹ

Bảng 2 Ảnh hưởng của giống đến sinh trưởng cây Chùm ngây ở 60 NSMM

Giống

Chiều cao (cm)

Số lá (lá/cây)

Đường kính thân (mm)

Chiều cao (cm)

Số lá (lá/cây)

Đường kính thân (mm)

7,95 d 8,68 b 9,02 a 8,24 c 8,40 c

7,74 c 6,42 b 6,85 a 6,18 b 6,21 b

56,53 e 61,24 c 70,62 a 63,34 b 58,66 d

8,06 c 8,57 b 9,22 a 8,57 b 8,44 b

5,91 c 6,57 b 7,04 a 6,38 b 6,39 b CV%

b Ảnh hưởng của giống đến năng suất và

dinh dưỡng cây Chùm ngây

- Năng suất sinh khối cá thể: Số liệu bảng 3

cho thấy, năng suất sinh khối giữa các giống

khác biệt có ý nghĩa thống kê (p<0,05) ở tất cả

các lần cắt và ở cả hai địa điểm nghiên cứu

Năng suất sinh khối cá thể về cơ bản giảm sút

sau mỗi lần thu hoạch, sự giảm năng suất sinh

khối thể hiện rõ ở lần thu hoạch thứ 2 và thứ 5

Tổng năng suất sinh khối cá thể qua 5 lần cắt

giữa các giống ở hai điểm nghiên cứu có sự

khác biệt về mặt thống kê (p<0,05) Trong đó

năng suất sinh khối cá thể cao nhất là giống

Ninh Thuận (120,48 và 138,98 g/cây), kế tiếp

là giống Bình Thuận (111,92 và 125,63 g/cây), Đồng Nai (105,89 và 130,29 g/cây) và cuối cùng là giống Thái Lan (92,16 và 110 g/cây), tương ứng với hai điểm nghiên cứu Trảng Bom

và Cẩm Mỹ Số liệu nghiên cứu cũng cho thấy, năng suất sinh khối cá thể ở Cẩm Mỹ cao hơn Trảng Bom Sở dĩ điều này là vì Chùm ngây được trồng trên nền đất đỏ bazan giàu dinh dưỡng, thêm vào đó lượng mưa ở khu vực này cũng cao hơn khu vực Trảng Bom, do vậy đã làm tăng năng suất sinh khối cá thể

Bảng 3 Ảnh hưởng của giống đến năng suất sinh khối Chùm ngây

Giống

Cá thể (g/cây)

Lý thuyết (tấn/ha)

NSCL (tấn/ha)

Cá thể (g/cây)

Lý thuyết (tấn/ha)

NSCL (tấn/ha)

TL

BT

92,16 e 111,92 b

130,79 e 159,60 b

48,39 d 58,77 b

110,27 d 125,63 b

156,24 d 178,25 bc

53,38 d 60,46 bc

NT

ĐN

BR

120,48 a 105,89 c 98,23 d

171,79 a 150,77 c 139,61 d

65,49 a 55,19 bc 51,67 cd

138,98 a 130,29 b 117,46 c

198,73 a 184,86 b 166,76 cd

67,88 a 63,26 b 57,00 cd CV%

- Năng suất sinh khối lý thuyết: Số liệu

bảng 3 cho thấy năng suất lý thuyết của các

giống tham gia thí nghiệm ở các điểm nghiên

cứu khác nhau có ý nghĩa thống kê (p<0,05)

Có sự giảm sút năng suất sinh khối lý thuyết

của tất cả các giống theo thời gian cùng với số

lần thu hoạch ở cả hai điểm thí nghiệm Giống

có năng suất sinh khối lý thuyết tổng cộng cao

nhất là giống Ninh Thuận (171,79 và 198,73

tấn/ha), kế đến là giống Bình Thuận, Đồng Nai

và cuối cùng là giống Thái Lan (130,79 và

156,24 tấn/ha), tương ứng với hai điểm nghiên

cứu Trảng Bom và Cẩm Mỹ Không giống kết

quả nghiên cứu ở Trảng Bom, tại Cẩm Mỹ,

giống Đồng Nai lại cho năng suất lý thuyết

cao hơn giống Bình Thuận, điều này chỉ có

thể giải thích là do giống Đồng Nai đã thích

nghi cao với điều kiện khí hậu, thời tiết, đất

đai tại khu vực Cẩm Mỹ nên sinh trưởng, phát

triển tốt hơn

- Năng suất cuống lá (gồm cuống và lá) và năng suất lá (ngọn và lá non) là hai chỉ tiêu quan trọng nhất đối với sản xuất Chùm ngây làm rau ăn lá Kết quả nghiên cứu ở bảng 4 cho thấy, năng suất cuống lá và năng suất lá của các giống tham gia thí nghiệm khác biệt có ý nghĩa thống kê (p<0,05) ở các lần thu hoạch Ở lần thu hoạch đầu tiên, tại thời điểm cây đạt 60 NSMM, năng suất lá đạt cao nhất, sau đó giảm dần và giảm mạnh mẽ ở lần thu hoạch thứ 5 Tổng năng suất lá của các giống sau 5 lần thu hoạch khác biệt có ý nghĩa thống kê (p<0,05), trong đó giống có năng suất lá thực thu cao nhất là giống Ninh Thuận (35,17 và 36,93 tấn/ha), kế đến là giống Bình Thuận (33,43 và 34,32 tấn/ha), Đồng Nai (31,66 và 34,12 tấn/ha), thấp nhất là giống Thái Lan (28,29 và 29,92 tấn/ha), tương ứng với hai điểm nghiên cứu Trảng Bom và Cẩm Mỹ

Bảng 4 Ảnh hưởng của giống đến năng suất lá Chùm ngây

Giống

NSLT (tấn/ha)

NSTT (kg/12m 2 )

NSLT (tấn/ha)

NSTT (kg/12m 2 )

28,29 e 33,43 b 35,17 a 31,66 c 29,85 d

32,75 d 37,10 bc 41,64 a 38,81 b 34,95 c

29,92 e 34,31 b 36,93 a 34,12 b 31,60 c CV%

- Hàm lượng dinh dưỡng và dược liệu:

Hàm lượng dinh dưỡng và dược liệu là chỉ

tiêu rất quan trọng và có ý nghĩa to lớn đối với giá trị của lá Chùm ngây tươi làm rau Kết quả

nghiên cứu về chỉ tiêu hàm lượng một số chất

dinh dưỡng và flavonoid tổng số được thể hiện

ở bảng 5

Số liệu trình bày ở bảng 5 cho thấy, giống

Chùm ngây Bà Rịa có hàm lượng canxi chiếm

cao nhất 4946,0 mg/kg, kế đến là giống Bình

Thuận 4848,0 mg/kg và thấp nhất là giống

Ninh Thuận 2839,0 mg/kg Hàm lượng sắt cao nhất cũng ở giống Bà Rịa đạt 29,0 mg/kg, kế đến là giống Thái Lan (25,5 mg/kg), giống Ninh Thuận (24,1 mg/kg) và thấp nhất là giống Đồng Nai (21,6 mg/kg) Hàm lượng kali giữa các giống khác nhau không đáng kể đạt từ 4136,0 – 4848,0 mg/kg

Bảng 5 Hàm lượng dinh dưỡng và flavonoid tổng số của 5 giống Chùm ngây

Chỉ tiêu Đơn vị

Giống Thái Lan Bình

Thuận

Ninh Thuận Đồng Nai Bà Rịa

Hàm lượng protein của các giống thu nhận

trong nghiên cứu này dao động từ 6,7 – 7,5%,

trong đó giống Ninh Thuận có hàm lượng

protein cao nhất 7,6%, thấp nhất là giống Đồng

Nai 6,7% Kết quả thu được cũng tương tự như

một số công trình đã công bố trước đây Phân

tích hàm lượng protein trong lá Chùm ngây

trồng với mật độ dày tại Ghana đạt 8,4%

(Amaglo, 2006), 193 – 264 g/kg khối lượng

khô theo các tác giả khác (Aregheore, 2002; Al

– Masri, 2003; Foidl và ctv, 1999; L.H Manh

và ctv, 2003; Makkar và Becker, 1996,1997)

Hàm lượng protein trong lá Chùm ngây làm

cho chúng trở thành nguồn protein thô cao nhất

khi so sánh với các cây trồng khác như rau dền

(3,6%), cà pháo (4,6%) (Amaglo, 2006)

Hàm lượng vitamin A và C khác nhau

giữa các giống, trong đó giống Ninh Thuận

có hàm lượng vitamin A, C đạt cao nhất

tương ứng 7197,1 IU/kg và 1479,2 mg/kg

Kết quả này cao hơn nhiều so với báo cáo

của Fuglie (1999)

Hàm lượng flavonoid giữa các giống đạt từ

4,1 – 10,5%, trong đó giống có hàm lượng

flavonoid cao nhất là giống Ninh Thuận (10,5%), kế đến là Bà Rịa (10,4%) và thấp nhất

là Bình Thuận (4,1%) Hàm lượng flavonoid càng cao thì càng có giá trị về mặt dược liệu bởi vì flavonoid có tác dụng kháng sinh, ngăn ngừa các loại bệnh tật (Havsteen, 2002; Middleton và ctv, 2000; Morris và ctv, 2006)

3.2 Ảnh hưởng của khoảng cách trồng đến sinh trưởng và năng suất các giống Chùm ngây

a Ảnh hưởng của mật độ đến sinh trưởng Chùm ngây ở 60 NSMM

Mật độ trồng 200 cây/m2 cho chiều cao cây cao nhất (68,57; 71,12 cm), kế đến là mật độ

133 cây/m2 (58,28; 62,46 cm) và thấp nhất là mật độ 100 cây/m2 (49,89; 52,69 cm)

Số lượng lá/cây khác nhau ở các giai đoạn sinh trưởng, giống và địa điểm nghiên cứu Nhìn chung, số lá/cây ở tuần thứ 5 đạt thấp nhất, sau đó tăng dần từ tuần thứ 6 – 8 Chùm ngây là cây có bộ rễ kém phát triển, giai đoạn đầu, cây con sinh trưởng nhờ vào dinh dưỡng

dự trữ trong hạt, giai đoạn sau (tuần thứ 6) khi

bộ rễ phát triển khá hoàn chỉnh, cây có thể tự

hút nước và chất khoáng trong đất để sinh

trưởng và phát triển, nhờ đó số lá/cây cũng

tăng Kết quả nghiên cứu ở bảng 6 cho thấy,

mật độ 100 cây/m2 có số lá/cây cao nhất đạt

9,41 và 9,46 lá; kế đến là mật độ 133 cây/m2

đạt 8,81 và 8,89 lá và cuối cùng là mật độ 200

cây/m2 đạt 7,16 và 7,37 lá, tương ứng với hai

điểm nghiên cứu Sở dĩ điều này là vì khi mật

độ trồng dày, đến một mức độ nào đó sẽ xảy ra

sự cạnh tranh về không gian dinh dưỡng, ánh

sáng và để thiết lập lại sự cân bằng và giảm sự

cạnh tranh, một giải pháp luôn được thực vật

lựa chọn là hiện tượng tỉa thưa tự nhiên, làm giảm số lá/cây và mật độ cây trên đơn vị diện tích

Đối với đường kính thân, cùng với thời gian, có sự tăng đường kính thân một cách có ý nghĩa thống kê (p<0,01) ở các mật độ trồng khi Chùm ngây đạt 7, 8 tuần tuổi Mật độ trồng

100 cây/m2 có đường kính thân cao nhất (7,05;

7,12 mm), kế đến là mật độ 133 cây/m2 (6,32;

6,32 mm) và cuối cùng là mật độ 200 cây/m2(5,46; 5,45 mm), tương ứng với hai điểm nghiên cứu

Bảng 6 Ảnh hưởng của khoảng cách trồng đến sinh trưởng trung bình

Số lá (lá/cây)

Đường kính thân (mm)

Chiều cao (cm)

Số lá (lá/cây)

Đường kính thân (mm)

100

133

200

49,89 c 58,28 b 68,57 a

9,41 a 8,81 b 7,16 c

7,05 a 6,32 b 5,46 c

52,69 c 62,46 b 71,12 a

9,46 a 8,89 b 7,37 c

7,16 a 6,32 b 5,46 c CV%

Các trung bình cùng ký tự không khác biệt có nghĩa thống kê ở mức xác suất p < 0,05

Đối với chiều cao cây, số liệu chỉ ra rằng

chiều cao cây tăng nhanh nhất ở nghiệm thức

mật độ dày và tăng chậm ở nghiệm thức mật

độ thưa Tuy nhiên, số lá/cây thì ngược lại, số

lá/cây đạt cao nhất ở mật độ thưa và thấp nhất

ở mật độ dày Sự gia tăng mật độ cây trồng

không ảnh hưởng đến sự thể hiện của mỗi cá

thể thực vật khi mật độ cây trồng dưới ngưỡng

gây lên sự cạnh tranh về dinh dưỡng giữa các

cá thể Ở mật độ dày (200 cây/m2) sự cạnh

tranh về các yếu tố thiết yếu như dinh dưỡng,

ánh sáng diễn ra rất mạnh, làm các lá phía dưới

rụng nhiều Ngược lại, các lá ở nghiệm thức

133 cây/m2 và 100 cây/m2 nhận đủ yếu tố sinh

trưởng cần thiết thì phát triển bình thường bởi

mức độ cạnh tranh của các yếu tố vẫn đảm bảo

trên ngưỡng cạnh tranh giữa các cá thể

b Ảnh hưởng của khoảng cách trồng đến

năng suất các giống Chùm ngây

Kết quả nghiên cứu cho thấy, năng suất sinh khối cá thể tổng cộng sau 5 lần thu hoạch khác biệt có ý nghĩa thống kê (p<0,05), trong đó mật

độ thưa cho năng suất sinh khối cá thể cao nhất (108,86; 132,95 g/cây), theo sau là mật độ trung bình (110,51; 126,14 g/cây) và cuối cùng

là mật độ dày (97,84; 60,80 g/cây), tương ứng hai điểm nghiên cứu (bảng 7) Có sự khác biệt thống kê ở mức xác suất (p<0,05) về năng suất sinh khối lý thuyết và năng suất cuống lá trồng

ở mật độ khác nhau và ở các lần thu hoạch

Mật độ dày (200 cây/m2) cho năng suất sinh khối lý thuyết cao nhất (195,69; 230,19 tấn/ha), kế đến là mật độ trung bình (133 cây/m2) (146,98; 167,77 tấn/ha) và cuối cùng

là mật độ thưa (100 cây/m2) (108,86; 132,95 tấn/ha), tương ứng hai điểm nghiên cứu

Bảng 7 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến năng suất sinh khối Chùm ngây

Mật độ

(cây/m 2 )

Cá thể (g/cây)

Lý thuyết (tấn/ha)

NSCL (tấn/ha

Cá thể (g/cây)

Lý thuyết (tấn/ha)

NSCL (tấn/ha)

100

133

200

108,86 a 110,51 a 97,84 b

108,86 c 146,98 b 195,69 a

49,04 c 63,76 a 54,91 b

132,95 a 126,14 ab 115,09 b

132,95 c 167,77 b 230,19 a

53,18 c 67,22 a 60,80 b CV%

Các trung bình cùng ký tự không khác biệt có nghĩa thống kê ở mức xác suất p < 0,05

Thí nghiệm ở Trảng Bom cho thấy, tổng

năng suất lá ở mật độ trồng trung bình (133

cây/m2) đạt cao nhất 38,62 tấn/ha, kế đến là ở

mật độ dày đạt 33,92 tấn/ha và cuối cùng là

mật độ thưa đạt 30,33 tấn/ha Tương tự, ở Cẩm

Mỹ, năng suất lá đạt cao nhất ở mật độ trung

bình (40,33 tấn/ha), kế đến là mật độ dày đạt

36,48 tấn/ha và cuối cùng là mật độ thưa đạt

34,34 tấn/ha Từ kết quả nghiên cứu này cho

thấy, năng suất lá của thí nghiệm bố trí ở Cẩm

Mỹ cao hơn Trảng Bom từ 2 – 4 tấn/ha

Năng suất sinh khối cá thể ở 60 NSMM của

các nghiệm thức khác nhau khác biệt có ý nghĩa thống kê (p<0,05) Kết quả quan sát ở cả hai điểm nghiên cứu chỉ ra, năng suất sinh khối

cá thể cao nhất là ở mật độ trồng dày, theo sau

là mật độ trồng trung bình và cuối cùng là mật

độ trồng thưa Năng suất lá tổng cộng của các lần thu hoạch/ha cũng có sự khác biệt có ý nghĩa (p<0,05) (bảng 8) Năng suất sinh khối

lý thuyết đạt 195,69 tấn/ha (Trảng Bom) và 130,19 tấn/ha (Cẩm Mỹ) ở mật độ 200 cây/m2, cao hơn so với báo cáo của Foidl (2001) được thực hiện ở Nicaragua (97,10 tấn/ha), Amaglo (2006) thực hiện ở Ghana (101,52 tấn/ha)

Bảng 8 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến năng suất lá Chùm ngây

Mật độ

(cây/m 2 )

NSLT (tấn/ha)

NSTT (tấn/ha)

NSLT (tấn/ha)

NSTT (tấn/ha)

100

133

200

30,33 c 38,62 a 33,92 b

30,22 b 30,99 b 33,82 a

34,34 b 40,33 a 36,48 b

32,52 b 32,12 b 35,48 a CV%

Sự giảm năng suất cá thể lại được bù vào

nhiều hơn nhờ số lượng cây trên đơn vị diện

tích và điều này làm tăng năng suất khi tăng

mật độ cây trồng (Ball và ctv, 2000) Tuy

nhiên, trên bình diện sản xuất, việc lựa chọn

mật độ phù hợp để trồng không nhất thiết phải

là mật độ cho năng suất cao nhất Trong quá

trình sản xuất nông nghiệp nói chung và sản

xuất rau nói riêng, để tạo ra được sản phẩm có năng suất cao, phẩm chất tốt, đáp ứng yêu cầu của người tiêu dùng thì người sản xuất luôn tính tới hiệu quả kinh tế, tức là đầu tư như thế nào để tăng năng suất cây trồng trên đơn vị diện tích và phải luôn tỷ lệ thuận với giá trị kinh tế mà mức đầu tư đó đem lại Trong nghiên cứu này, mặc dù năng suất lá ở mật độ

thưa (100 cây/m2) thấp hơn so với mật độ trung

bình và dày, nhưng tỷ lệ cây chết sau mỗi lần

thu hoạch và mức chí phí sản xuất lại thấp hơn

so với mật độ trung bình và dày

3.3 Ảnh hưởng tổng hợp giữa giống và

khoảng cách trồng đến sinh trưởng và năng

suất Chùm ngây

Ảnh hưởng giữa giống và mật độ trồng đến

số lá/cây Chùm ngây ở thời điểm 60 NSMM

(tuần thứ 8) có ý nghĩa về mặt thống kê ở cả

hai điểm nghiên cứu (p<0,05) Ở Trảng Bom,

giữa các kiểu kết hợp có sự xếp hạng khá rõ

ràng theo mật độ và giống, trong đó kiểu kết

hợp giữa giống Ninh Thuận với mật độ thưa

(100 cây/m2) cho số lá/cây đạt cao nhất, kế đến

là giống Bình Thuận với mật độ thưa và cuối

cùng là kiểu kết hợp giữa giống Thái Lan với

mật độ trồng dày (200 cây/m2) Tương tự ở

Cẩm Mỹ, sự kết hợp giữa giống Ninh Thuận

với mật độ trồng thưa cho số lá/cây đạt cao

nhất, kế đến là kiểu kết hợp giữa giống Bình

Thuận và Đồng Nai với mật độ trồng thưa và

cuối cùng là giữa giống Thái Lan với mật độ

là mật độ thưa Kiểu kết hợp giữa giống Bà Rịa, Thái Lan với mật độ trung bình và giữa giống Thái Lan với mật độ dày cho đường kính thân nhỏ, không có xếp hạng Ở Cẩm Mỹ, kiểu kết hợp giữa giống Ninh Thuận với mật độ trung bình cho đường kính thân to nhất, kế đến

là với mật độ thưa, cuối cùng là kiểu kết hợp giữa giống Thái Lan với mật độ dày

Số liệu trình bày ở bảng 10 cho thấy, không

có sự ảnh hưởng rõ nét giữa giống và mật độ trồng đến năng suất sinh khối, năng suất lá Kiểu kết hợp giữa giống Ninh Thuận với mật

độ dày cho năng suất sinh khối, năng suất lá đạt cao nhất, kế đến là kiểu kết hợp giữa giống Đồng Nai với mật độ trồng dày và thấp nhất là kiểu kết hợp giữa giống Thái Lan với mật độ trồng thưa

Bảng 9 Ảnh hưởng của giống và khoảng cách trồng đến sinh trưởng Chùm ngây ở thời điểm 60 NSMM

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng giống và

mật độ trồng có ảnh hưởng đến sinh trưởng và

năng suất Chùm ngây, ảnh hưởng rõ rệt đến

năng suất sinh khối, đường kính thân và năng

suất lá Vì vậy, việc sản xuất Chùm ngây như

nguồn rau ăn lá sẽ yêu cầu các yếu tố khác

nhau trong đó mật độ là yếu tố được quan tâm

Sau khi xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu

quả sản xuất Chùm ngây làm rau theo hướng

hữu cơ bao gồm: Giống thích hợp với điều

kiện sinh thái ở Đồng Nai, có hàm lượng dinh

dưỡng và dược tính cao; số cây mất đi sau mỗi

lần cắt; điều kiện canh tác trên đồng ruộng;

mật độ tối ưu thì giống phù hợp để trồng là

giống Ninh Thuận và mật độ trồng là 1 triệu

và mật độ dày (200 cây/m2) Sở dĩ như vậy là

vì Chùm ngây trồng trong điều kiện mật độ quá dày dẫn đến sự cạnh tranh về không gian dinh dưỡng làm một số cây chết, giảm năng suất Ngoài ra, các khoản chi phí như lượng giống, công lao động ở mật độ dày luôn cao hơn trồng ở mật độ thưa

Giống Chùm ngây Ninh Thuận cho hiệu quả kinh tế cao nhất, kế đến giống Bình Thuận và thấp nhất là giống Thái Lan Giống Chùm ngây

Ninh Thuận có sinh trưởng, phát triển khá tốt

với điều kiện sinh thái trên địa bàn tỉnh Đồng

Nai, cho hiệu quả kinh tế vượt trội với các

giống khác khi trồng ở mật độ thưa (1 triệu

cây/ha) đạt 418 triệu đồng/ha

IV KẾT LUẬN

- Giống Chùm ngây Ninh Thuận có hàm

lượng dinh dưỡng và flavonoid đạt cao nhất

(2.839 mg/kg Ca; 24,1 mg/kg Fe; 4314 mg/kg

K; 7,6% protein; 7197,1 IU/kg vitamin A;

1479,2 mg/kg vitamin C; flavonoid: 10,5%),

sinh trưởng tốt trong điều kiện sinh thái ở

Đồng Nai, cho năng suất lá thực thu cao từ

29,30 – 30,77 tấn/ha

- Mật độ gieo trồng thích hợp nhất trồng

Chùm ngây làm rau theo hướng hữu cơ trên địa

bàn tỉnh Đồng Nai là 100 cây/m2 Giống Chùm

ngây Ninh Thuận và mật độ trồng 1 triệu

cây/ha cho năng suất lá thực thu đạt 30,53

tấn/ha và hiệu quả kinh tế là 418 triệu đồng/ha

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Al-Masri M.R (2003) An in vitro evaluation of

some unconventional ruminant feeds in terms of the organic matter digestibility, energy and microbial

biomass Trop Anim Health Prod 35: 155–167

2 Amaglo N.K., Timpo G.M., Ellis W.O and Bennett R.N (2006) Effect of spacing and harvest frequency on

the growth and leaf yield of moringa (Moringa oleifera Lam), a leafy vegetable crop In Moringa and other

highly nutritious plant resources: Strategies, standards and markets for a better impact on nutrition in Africa

Accra, Ghana, November 16-18, 2006

3 Aregheore E.M (2002) Intake and digestibility of

Moringa oleifera-batiki grass mixtures for growing

goats Small Rum Res 46: 23–28

4 Ball R.A., Purcell L.C., and Vories E.D (2000)

Short-season soybean yield compensation in response to

population and water regime Crop Sci 40: 1070–1078

5 Fahey J.W (2005) Moringa oleifera: a review of the medical evidence for it’s nutritional, therapeuotic

and prophylactic properties Part 1.Tree For Life

Journal: 1-5

EFFECT OF VARIETIES AND SPACING ON THE GROWTH

AND LEAF YIELD OF DRUMSTICK TREE (Moringa oleifera Lam),

A LEAFY VEGETABLE CROP

Mai Hai Chau SUMMARY

A serries of experiments were performed to investigate varieties and spacing effects on the growth, leaf yield

and quality of Moringa Oleifera L at Trang Bom and Cam My district of Dong Nai province The spacing (5 x

20 cm, 5 x 15 cm, 5 x 10 cm) and the 5 varieties (TL, BT, NT, DN, BR) were studied in a completely

randomised split plot design with three blocks The variety of Ninh Thuan was found to be richest in nutrients

and flavonoid (Ca:2839 mgkg-1; Fe: 24.1 mgkg-1; K: 4314 mgkg-1; Protein: 7.6%; vitamin A: 7197.1 IU kg-1;

vitamin C: 1479.2 mgkg-1; flavonoid: 10.5%), produced the highest fresh matter yield, 171.7 and 198.7 Mg ha-1,

and fresh leaf yield, 36.6 and 36.9 Mg ha-1, at Trang Bom and Cam My district, respectively The close spacing

(5 x 10 cm) gave the highest leaf yields, 33.8 and 35.4 Mg ha-1 respectively But, the combination of variety

Ninh Thuan and wide spacing have the highest profit, 418 millon VN dong per ha after 5 cutting times The

studies showed that optimum variety of Moringa and spacing in Dong Nai province were Ninh Thuan and 5 x

20 cm (1 millon plants per hectare)

Key words: Flavonoid, Moringa oleifera L., Nutrient, space, yield

Người phản biện : PGS.TS Phạm Xuân Hoàn

Ngày nhận bài : 15/10/2015

Ngày phản biện : 10/11/2015

Ngày quyết định đăng : 20/11/2015

ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ VÀ HÌNH THÁI

LOÀI ĐỖ QUYÊN HOA TRẮNG HỒNG (Rhododendron cavaleriei H Lév.)

TẠI VƯỜN QUỐC GIA TAM ĐẢO

Đặng Văn Hà

TS Trường Đại học Lâm nghiệp

TÓM TẮT

Bài báo trình bày một số kết quả nghiên cứu về đặc điểm phân bố, cấu trúc rừng và đặc điểm hình thái Đỗ

quyên hoa trắng hồng tại Vườn Quốc gia Tam Đảo Nghiên cứu đã xác định được Đỗ quyên hoa trắng hồng

phân bố ở độ cao từ 700 m – 1388 m, tập trung nhiều ở sườn núi phía Đông – Bắc với độ cao từ 900 m – 1388 m

Các loài ưu thế trong tổ thành tầng cây cao tại khu vực có Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố bao gồm: Giổi

nhung, Cứt ngựa, Sồi phảng, Nanh chuột, Re hương, Thị núi, Kháo lá bắc to, Dẻ đỏ, Dẻ tùng sọc trắng hẹp Tổ

thành các loài cây tái sinh tại khu vực có Đỗ quyên phân bố khá phong phú, trong đó số lượng cây tái sinh của

các loài Đỗ quyên chiếm tỷ lệ cao so với số lượng cây tái sinh của các loài khác Cây bụi, thảm tươi trong khu

vực nghiên cứu có độ cao trung bình 0,25 - 1,45 m với độ che phủ khoảng 50 - 58% Đặc biệt nghiên cứu đã

khẳng định rằng, tại khu vực Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố đất có đặc tính: đất hơi chua, độ phì và các chỉ

tiêu khác từ mức trung bình trở lên, thành phần cơ giới thịt nhẹ

Từ khoá: Đỗ quyên, Đỗ quyên hoa trắng hồng, rừng Tam Đảo, thực vật Tam Đảo

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Đỗ quyên là tên gọi chung cho các loài cây

trong chi Đỗ quyên (Rhododendron sp.) thuộc

họ Đỗ quyên (Ericaceae) Hiện nay trên thế

giới đã phát hiện có khoảng 850 - 1000 loài Đỗ

quyên Hoa Đỗ quyên đẹp, nhiều màu sắc, cây

cho hoa màu đỏ, màu tím, màu vàng, màu

hồng, màu trắng… Chính vì Đỗ quyên có hoa

đẹp độc đáo, hoa nở rộ vào mùa xuân, mùa hoa

kéo dài nên hiện nay Đỗ quyên rất được ưa

chuộng trên thị trường cây cảnh và được xem

là loại cây cảnh quý, sang trọng chơi trong dịp

Tết Theo nghiên cứu của Nông Văn Duy,

2014, Đỗ quyên ngoài tác dụng làm cảnh còn

có một số tác dụng khác như: chiết suất lấy

tinh dầu, gỗ dùng làm đồ thủ công mỹ nghệ, và

đặc biệt một số loài còn có thể làm thực phẩm,

dược liệu…

Đỗ quyên hoa trắng hồng (Rhododendron

cavaleriei H Lév.) có tên đồng nghĩa là

Rhododendron dentampullum Chun ex P C

Tam; R henryi Hance var pubescens K M

Feng & A L Chang Ở Việt Nam, Đỗ quyên hoa

trắng hồng phân bố ở một số tỉnh như Lào Cai,

Ba Vì, Lâm Đồng, Vĩnh Phúc…, đặc biệt phân

bố nhiều ở Vườn Quốc gia Tam Đảo và Vườn Quốc gia Hoàng Liên (Trần Thị Thanh, 2010)

Tam Đảo là dãy núi cao ở phía đông Bắc

Bộ, nằm tiếp giáp với đồng bằng Bắc Bộ Đây

là nơi hội tụ của hệ thực vật Nam Trung Hoa

và Bắc Việt Nam nên tổ thành loài cây ở đây khá phong phú Hệ thực vật rừng Tam Đảo có những nét rất đặc trưng của hệ thực vật rừng nhiệt đới ẩm và á nhiệt đới núi cao, bên cạnh những loài cây cho gỗ, dược liệu quý thì đây cũng là nơi hội tụ của nhiều loài cây cảnh quý hiếm như các loài trong họ Orchidaceae, Theaceae và Ericaceae… Trong những năm gần đây, việc khai thác cây cảnh quý ở Vườn Quốc gia Tam Đảo đem bán ra thị trường đang diễn ra khá mạnh Những loài cây bị khai thác với số lượng lớn như Phong lan, Địa lan, Trà,

Đỗ quyên…, có những loài bị khai thác gần như không còn hoặc còn với số lượng rất ít như

Đỗ quyên hoa vàng, Phong lan, Địa lan Theo đánh giá, các loài Đỗ quyên được khai thác từ rừng đưa bán ra các vùng khác rất khó tồn tại

vì thiếu những hiểu biết về đặc điểm sinh vật học của loài Chính vì thế, để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người chơi hoa Đỗ quyên,

đồng thời góp phần duy trì, bảo tồn và phát

triển loài cây này thì việc tìm hiểu đặc điểm

phân bố và hình thái của các loài Đỗ quyên nói

chung, Đỗ quyên hoa trắng hồng nói riêng là

việc làm rất cần thiết và cấp bách

II NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Địa điểm nghiên cứu

Do phạm vi khu vực nghiên cứu rộng lớn,

địa hình phức tạp, hiểm trở, nên tác giả tập

trung nghiên cứu tại 3 địa điểm đặc trưng: đỉnh

Phù Nghĩa, đỉnh Thạch Bàn và đỉnh Quạ Há

2.2 Nội dung nghiên cứu

- Đặc điểm phân bố của Đỗ quyên hoa trắng

hồng theo đai độ cao và hướng sườn núi;

- Đặc điểm cấu trúc rừng nơi có Đỗ quyên

hoa trắng hồng phân bố;

- Đặc điểm tái sinh tự nhiên ở khu vực phân

bố của Đỗ quyên hoa trắng hồng;

- Đặc điểm thổ nhưỡng nơi Đỗ quyên hoa

trắng hồng phân bố;

- Đặc điểm hình thái Đỗ quyên hoa trắng

hồng tại khu vực nghiên cứu

2.3 Phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp kế thừa: Thu thập các tài liệu

có liên quan như: Bản đồ hiện trạng tài nguyên

rừng; tài liệu về khí tượng thuỷ văn, điều kiện

tự nhiên, dân sinh kinh tế khu vực nghiên cứu;

các tài liệu nghiên cứu về Đỗ quyên…

* Phương pháp ngoại nghiệp:

- Đặc điểm phân bố Đỗ quyên hoa trắng hồng

+ Phỏng vấn cán bộ và nhân dân địa phương

về tình hình xuất hiện loài Đỗ quyên hoa trắng

hồng trong khu vực nghiên cứu;

+ Căn cứ vào bản đồ địa hình và bản đồ

hiện trạng tài nguyên rừng, xác định danh giới

khu vực điều tra và vạch tuyến điều tra trên

bản đồ;

+ Điều tra sơ thám ngoài thực địa để nắm

bắt được đặc điểm địa hình và sơ bộ về tình

hình xuất hiện cũng như phân bố của loài Đỗ

quyên hoa trắng hồng, cụ thể: dạng địa hình, đai độ cao, các kiểu rừng, trạng thái rừng… Trên cơ sở đó xác đinh các tuyến điều tra và dự kiến các vị trí lập ô tiêu chuẩn;

+ Thu thập số liệu về đặc điểm phân bố: mỗi đỉnh núi thiết kế 6 tuyến điều tra theo hình nan quạt hướng từ trên đỉnh xuống chân theo các hướng khác nhau Các tuyến này kéo dài cho đến khi không còn gặp sự xuất hiện của

Đỗ quyên hoa trắng hồng;

+ Trên các tuyến điều tra chọn ra tuyến có loài Đỗ quyên trắng hồng phân bố nhiều nhất

để tiến hành lập các ô tiêu chuẩn (OTC) 2000

m2 (40 x 50) ở các độ cao khác nhau, cạnh dài của OTC song song với đường đồng mức Xác định mật độ Đỗ quyên hoa trắng hồng trong các OTC

- Đặc điểm cấu trúc rừng tự nhiên nơi có Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố:

+ Điều tra tầng cây cao: Trên các OTC 2000

m2 đã chọn tiến hành đo đường kính, chiều cao của tất cả các cây có D1.3>6 cm;

+ Điều tra cây bụi, thảm tươi: Trên OTC

2000 m2, tiến hành lập 4 OTC dạng bản ở 4 góc và 1 ô ở giữa, kích thước mỗi ô 5 x 5 m Trong mỗi ô dạng bản điều tra số lượng, chiều cao và độ che phủ của từng loài

- Đặc điểm thổ nhưỡng nơi Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố:

Để tìm hiểu đặc điểm thổ nhưỡng nơi có Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố, do điều kiện địa hình phức tạp, đi lại khó khăn nên chúng tôi tiến hành nghiên cứu 2 phẫu diện đất: 1 tại đỉnh Phù Nghĩa, 1 tại đỉnh Thạch Bàn Phẫu diện đất được đào ở chính giữa OTC và được

mô tả theo mẫu biểu điều tra trong giáo trình đất của trường Đại học Lâm nghiệp

- Đặc điểm hình thái Đỗ quyên hoa trắng hồng:

Để nghiên cứu đặc điểm hình thái, vật hậu của Đỗ quyên hoa trắng hồng, nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp quan sát kết hợp với

đo đếm, mô tả ở thực địa, thu thập số liệu cho

một số nội dung sau: Hvn, D00, D1.3, kích thước

hoa, lá, quả Dung lượng cần thu thập ít nhất là

30 cây

+ Đặc điểm về lá: Từ kết quả điều tra về

D00, D1.3, Hvn trên mỗi ô tiêu chuẩn, chọn ra

một cây tiêu chuẩn trung bình, trên cây tiêu

chuẩn chọn ra 9 cành: 1 cành ở ngọn, 4 cành ở

giữa tán, 4 cành ở dưới tán, theo hướng Đông -

Tây - Nam - Bắc Trên mỗi cành chọn ngẫu

nhiên 4 lá đã thành thục, không sâu bệnh,

không dị dạng và không bị tổn thương cơ giới

để đo đếm các chỉ tiêu về lá: Hình dạng lá,

chiều dài, chiều rộng, chiều dài cuống lá, số

lượng gân lá, màu sắc lá…

+ Đặc điểm về hoa: Hoa được thu hái ngẫu

nhiên với số lượng lớn hơn 30, đang phát triển

bình thường, không bị sâu bệnh, không bị tổn

thương cơ giới Quan sát, mô tả và đo đếm các

chỉ tiêu sau: Màu sắc, chiều dài cuống, đường

kính hoa, chiều cao hoa, chiều cao ống

* Phương pháp xử lý số liệu:

- Tính toán các trị số trung bình và các trị số

đặc trưng mẫu của loài: Dung lượng mẫu quan

sát để tính toán cho các nội dung đều >30; các

trị số trung bình của loài được tính theo

phương pháp bình quân cộng;

- Xác định mật độ loài: (N/ha): N=N0 x 10000/S0 Trong đó, N là số cây/ha, N0 là số cây của loài có trong ô điều tra, S0 là diện tích

ô tiêu chuẩn điều tra;

- Xác định tổ thành loài cây: Ntb= N/m Trong đó, Ntb là số cây trung bình của một loài, N là tổng số cây điều tra, m là số loài điều tra Những loài được xác định là những loài chính khi có N>Ntb thì được tham gia vào trong công thức tổ thành rừng nơi có Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố;

- Số liệu thu thập được chỉnh lý và tổng hợp bằng phần mềm Excel

III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3.1 Đặc điểm phân bố loài Đỗ quyên hoa trắng hồng theo đai độ cao và hướng sườn núi

Độ cao và hướng sườn núi là nguyên nhân

cơ bản làm thay đổi nhiệt độ, độ ẩm, chế độ gió, chế độ ánh sáng… Những nhân tố này ảnh hưởng đến sự phân bố của các loài thực vật nói chung và Đỗ quyên hoa trắng hồng nói riêng Kết quả điều tra về phân bố của Đỗ quyên hoa trắng hồng tại 3 đỉnh Phù Nghĩa, Thạch Bàn, Quạ Há được tổng hợp trong bảng 1

Bảng 1 Đặc điểm phân bố Đỗ quyên hoa trắng hồng theo đai độ cao và hướng sườn núi

STT Khu vực điều tra Đai độ cao (m) Sườn Đông – Bắc Sườn Tây – Nam

Qua bảng 1 ta thấy, Đỗ quyên hoa trắng

hồng phân bố từ độ cao 700 m trở lên, ở độ cao

dưới 700 m không thấy loài này phân bố Càng

lên cao thì mật độ phân bố của Đỗ quyên hoa

trắng hồng càng dầy, và đặc biệt ở độ cao 1100

- 1388 m Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố

nhiều nhất với 270 cây/ha (đỉnh Quạ Há),

225 cây/ha (đỉnh Thạch Bàn) và 255 cây/ha

(đỉnh Phù Nghĩa) Như vậy, độ cao có ảnh

hưởng rõ rệt đến sự phân bố của Đỗ quyên

hoa trắng hồng

Cũng từ kết quả điều tra trong bảng 1 ta

thấy, hướng sườn núi cũng là một nhân tố quan

trọng ảnh hưởng đến sự phân bố của Đỗ quyên

hoa trắng hồng Cùng một loài cây, cùng một

đai độ cao nhưng hướng sườn núi khác nhau

thì sự phân bố của loài cũng khác nhau, ở sườn

Đông - Bắc mật độ phân bố Đỗ quyên nhiều

hơn so với sườn Tây - Nam, cụ thể: Tại đai độ

cao 1100 - 1300 m, đỉnh Phù nghĩa có mật độ

phân bố là 255 cây/ha (sườn Đông - Bắc) và

100 cây/ha (sườn Tây - Nam), đỉnh Thạch bàn

có mật độ phân bố là 225 cây/ha (sườn Đông

-Bắc) và 90 cây/ha (sườn Tây - Nam), đỉnh Quạ

há có mật độ phân bố là 270 cây/ha (sườn

Đông - Bắc) và 125 cây/ha (sườn Tây - Nam)

Như vậy, độ cao và hướng sườn núi có ảnh hưởng rõ rệt đến sự phân bố của Đỗ quyên hoa trắng hồng Tại khu vực nghiên cứu, loài Đỗ quyên này phân bố ở độ cao 700 m trở lên và càng lên cao thì mật độ phân bố của loài càng dày Ở cả 3 địa điểm nghiên cứu: đỉnh Phù Nghĩa, Thạch Bàn và Qụa Há, Đỗ quyên hoa trắng hồng tập trung phân bố ở sườn Đông - Bắc tại đai độ cao 1100 - 1388 m

3.2 Đặc điểm cấu trúc rừng nơi Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố

3.2.1 Cấu trúc tổ thành tầng cây cao tại khu vực có Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố

Kế thừa kết quả nghiên cứu về đặc điểm phân bố của loài, chọn 6 OTC nơi có Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố nhiều nhất để tiến hành điều tra trạng thái của rừng và thu được kết quả như sau: Các trạng thái rừng nơi có Đỗ quyên phân bố đều thuộc trạng thái rừng IVb với độ tàn che từ 0,6 - 0,7, ở độ cao 900 m trở lên và nằm trong khu bảo vệ nghiêm ngặt của Vườn quốc gia Tam Đảo Từ kết quả điều tra, nhóm nghiên cứu xác định được công thức tổ thành tầng cây cao trong các ô tiêu chuẩn như trong bảng 2

Bảng 2 Tổng hợp công thức tổ thành tầng cây cao nơi có Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố

Dẻ đỏ + các loài khác

2 1100 - 900 Đông – Bắc

0,46 Giổi nhung + 0,43 Thông tre lá dài + 0,43 Cứt ngựa + 0,37 Sồi phảng + 0,34 Thị núi + 0,31 Nanh chuột + 0,28 Kháo lá bắc to + 0,25 Kháo vàng + 0,22 Dẻ tùng sọc trắng hẹp + 0,18 Re hương + các loài khác

Đỉnh Thạch

Bàn 3 1388 - 1100 Đông – Bắc

0,53 Re hương + 0,5 Mỡ hải nam + 0,46 Giổi nhung + 0,39 Nanh chuột + 0,39 Dẻ tùng sọc trắng hẹp + 0,35 Cứt ngựa + 0,32 Sồi phảng + 0,32 Kháo vàng + 0,21 Hoàng mộc + 0,21 Thông tre lá ngắn + 0,21 Dẻ đỏ + các loài khác

4 1100 - 900 Đông – Bắc

0,28 Cứt ngựa + 0,26 Nanh chuột + 0,23 Dẻ đỏ + 0,23 Sồi phảng + 0,23 Kháo vàng + 0,23 côm rừng + 0,21 Dẻ lá tre + 0,21 Dẻ tùng sọc trắng hẹp + 0,21 Dẻ cau + 0,18 Trọng đũa tuyến + 0,15 Chắp xanh + 0,15 Hoàng mộc + 0,15 Re hương + các loài khác

Đỉnh Quạ

Há 5 1300 - 1100 Đông – Bắc

0,55 Re hương + 0,51 Mỡ hải nam + 0,46 Giổi nhung + 0,33 Nanh chuột + 0,32 Dẻ tùng sọc trắng hẹp + 0,35 Cứt ngựa + 0,32 Sồi phảng + 0,32 Kháo vàng + 0,21 Thông tre lá ngắn + 0,21 Dẻ đỏ + các loài khác

6 1100 - 900 Đông – Bắc

0,31 Cứt ngựa + 0,27 Nanh chuột + 0,25 Dẻ đỏ + 0,22 Sồi phảng + 0,21 Kháo vàng + 0,23 Côm rừng + 0,21 Dẻ lá tre + 0,24 Dẻ tùng sọc trắng ẹp + 0,21 Dẻ cau + 0,15 Trọng đũa tuyến + 0,17 Chắp xanh + 0,15 Hoàng mộc + 0,14 Re hương + các loài khác

Từ 6 công thức tổ thành trên cho thấy, tại các

ô tiêu chuẩn, nơi có Đỗ quyên hoa trắng hồng

phân bố, các loài Giổi nhung (Michelia

foveolata Merr Ex Dandy), Cứt ngựa

(Achidendron balansae (Oliv.) I Nielsen), Sồi

phảng (Lithocarpus fissus Champ ex Benth),

Nanh chuột (Cryptocarya lenticellata Lecomte),

Re hương (Cinnamomum iners Reinw), Thị núi

(Diospyros montana Roxb.), Kháo lá bắc to

(Machilus grandibracteata S K Lee et F N

Wei), Dẻ đỏ (Lithocarpus ducampii (Hikel &A

Camus) A Camus), Dẻ tùng sọc trắng hẹp

(Amentotaxus argotaenia (Hance) Pilg) là

những cây ưu thế, chiếm với số lượng lớn Như vậy, có thể nhận định rằng Đỗ quyên hoa trắng hồng là loài cây chịu bóng, thích nghi với độ tàn che 0,6 - 0,7 của rừng với các loài cây chủ yếu là: Giổi nhung, Cứt ngựa, Re hương, Thị núi,

Kháo lá bắc to (Machilus grandibracteata S K

Lee et F N Wei), Dẻ tùng sọc trắng hẹp, Mỡ hải

nam (Manglietia hainanensis Dandy) và Dẻ đỏ

3.2.2 Đặc điểm tái sinh rừng tự nhiên nơi có

Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố

Kết quả điều tra cây tái sinh trên các ô tiêu chuẩn được tổng hợp trong bảng 3

Bảng 3 Tổ thành cây tái sinh nơi có Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố

Số

Số lượng %

Số lượng %

Số lượng %

Từ kết quả điều tra tổ thành cây tái sinh ở

bảng 3 cho thấy, thành phần các loài cây tái

sinh ở khu vực nghiên cứu khá phong phú và

đa dạng (24 loài), trong đó số lượng cây tái sinh của các loài Đỗ quyên trên các ô tiêu chuẩn đều chiếm tỷ lệ cao so với tỷ lệ cây tái

sinh của các loài khác Ngoài các loài Đỗ

quyên, một số loài cũng có tỷ lệ cây tái sinh

cao như: Cứt ngựa, Kháo vàng (Machilus

odoratissima Nees), Nhựa ruồi (Ilex cymosa

Blume), Giổi nhung, Thị núi, Nanh chuột, Re

hương, Sồi phảng (Lithocarpus fissus Champ

ex Benth), Dẻ đỏ Các loài khác, tỷ lệ cây tái

sinh rất thấp, chỉ chiếm 1 - 2% Qua trên có thể

nhận định rằng, mức độ các loài cây tham gia

trong tổ thành cây tái sinh so với tổ thành cây

mẹ có trong khu vực là khá phù hợp

3.2.3 Cây bụi, thảm tươi

Cây bụi, thảm tươi là thành phần quan trọng

trong quần xã hệ sinh thái rừng, tham gia vào

quá trình hình thành đất rừng thông qua vật rơi rụng và hoạt động của bộ rễ Ngoài ra, cây bụi thảm tươi còn tham gia vào quá trình tạo lập hoàn cảnh sinh thái rừng, quá trình tiểu tuần hoàn nước, làm hạn chế dòng chảy bề mặt và tăng cường lượng nước thấm trong đất, từ đó tham gia vào quá trình hình thành tiểu khí hậu rừng Để điều tra, đánh giá cây bụi, thảm tươi tại khu vực nghiên cứu, chúng tôi đã tiến hành điều tra ở 30 ô dạng bản trong 6 OTC 2000 m2tại 3 khu vực nghiên cứu: đỉnh Phù Nghĩa, đỉnh Thạch Bàn, đỉnh Quạ Há Kết quả điều tra

về cây bụi, thảm tươi tại khu vực được thống

kê trong bảng 4

Bảng 4 Bảng điều tra cây bụi thảm tươi

Địa điểm OTC Độ che phủ Hvn (m) Loài cây bụi, thảm tươi

Đỉnh Phù

Nghĩa

1 58 1,44 Địa lan, Dương xỉ, Sặt, Lá dong,

Cẩm cang lá dài, Trầu tiên, Kè, Sừng hươu, Cỏ lá tre, Cỏ mác, Vạn niên thanh, Trọng đũa gỗ, Râu hùm, Trúc gai, Ô rô, Cơm cháy, Lá khôi, Sa nhân, Cao cẳng, Mía dò, Cơm nếp…

Qua bảng 4 ta thấy, cây bụi thảm tươi trong

khu vực nghiên cứu có chiều cao bình quân từ

1,32 – 1,45 m với độ che phủ khoảng 50 –

58% Thành phần cây bụi thảm tươi chủ yếu

tại khu vực nghiên cứu: Địa lan, Dương xỉ,

Sặt, Lá dong… Đặc biệt, tại 3 đỉnh nghiên

cứu, ngoài các loài cây kể trên thì các loài Đỗ

quyên (những cây thấp) cũng là thành phần chính tham gia vào tầng cây bụi, thảm tươi trong khu vực

3.3 Đặc điểm thổ nhưỡng nơi Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố

Kết quả mô tả phẫu diện và các chỉ tiêu phân tích được tổng hợp trong bảng dưới đây:

Bảng 5 Một số đặc điểm cơ bản của phẫu diện đất

STT Chỉ tiêu điều tra

Phẫu diện đất tại đai độ cao 900-1100m, đỉnh Phù Nghĩa (Phẫu diện 1)

Phẫu diện đất tại đai độ cao 1200-1388m, đỉnh Thạch Bàn (Phẫu diện 2)

8 Kết cấu Hạt – viên Hạt – viên

Bảng 6 Kết quả phân tích các chỉ tiêu lý – hoá các phẫn diện đất

3.4 Đặc điểm hình thái Đỗ quyên hoa trắng hồng tại khu vực nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu các chỉ tiêu liên quan đến hình thái của loài Đỗ quyên hoa trắng

Số lượng gân lá

Đường kính hoa

TB (cm)

Chiều cao hoa TB (cm)

Độ dài cuống hoa

TB (cm)

03 3,60 15,30 13,50 x 4,55 13,97 6,22 4,26 3,04

Từ bảng số liệu 7 ta thấy rằng, Đỗ quyên

hoa trắng hồng tại các OTC có các chỉ tiêu về

hình thái tương tự nhau Trong tất cả các chỉ

tiêu quan sát và đo đếm được chỉ có duy nhất

chỉ tiêu về chiều cao vút ngọn là có sự khác

biệt đáng kể, còn các chỉ tiêu khác về hình thái

như đường kính thân, kích thước hoa, lá gần

như không có sự khác biệt nào Từ bảng số liệu

trên ta thấy rằng, chiều cao vút ngọn Đỗ quyên

hoa trắng hồng dao động từ 3,6 m – 4,12 m và

cây tại những vị trí thấp luôn có xu hướng cao

hơn cây ở những vị trí gần đỉnh Sự khác nhau

về chiều cao Đỗ quyên hoa trắng hồng có thể

là bị ảnh hưởng bởi đặc điểm của địa hình, đất đai, và chiều cao của tổ thành rừng tại các vị trí cây phân bố

Các đặc điểm khác của Đỗ quyên hoa trắng hồng (màu sắc thân, màu sắc và cấu trúc hoa, đặc điểm và màu sắc lá…) không có sự khác biệt đáng kể so với phần mô tả chung như đã trình bày ở trên

IV KẾT LUẬN

- Đỗ quyên hoa trắng hồng phân bố ở đai độ

cao từ 700 m đến 1388 m, tập trung nhiều ở

sườn núi phía Đông – Bắc với độ cao từ 900 m

đến 1388 m

- Các trạng thái rừng có Đỗ quyên hoa trắng

hồng phân bố đều thuộc trạng thái rừng IVb

với độ tàn che từ 0,6 - 0,7, tập trung nhiều ở độ

cao từ 900 m trở lên Tổ thành tầng cây cao

chủ yếu là các loài: Nanh vàng, Cứt ngựa, Sồi

phảng, Nanh chuột, Re hương, Thị núi, Kháo

tỷ lệ cây tái sinh của các loài khác

- Cây bụi, thảm tươi trong khu vực nghiên cứu có chiều cao trung bình 1,32 - 1,45 m với

độ che phủ 50 - 58% với thành phần chủ yếu là Địa lan, Dương xỉ, Sặt, Lá dong…

- Đỗ quyên hoa trắng hồng thích hợp với điều kiện đất hơi chua, thành phần cơ giới thịt nhẹ, và độ phì của đất từ trung bình trở lên

Hình 1 Cành mang hoa

(Nguồn: Đặng Văn Hà)

Hình 2 Đặc tả hoa và lá

(Nguồn: Đặng Văn Hà)