Tài phát điển hóa bộ luật dân sự việt nam đáp ứng yêu cầu của thời đại pháp quyền (Tóm tắt trích đoạn)

TÁI PHÁP ĐIỂN HÓA B ộ LUẬT DÂN SỤ VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CỦA THỜI ĐẠI PHÁP QUYỀN B ùi Thị Thanh H ằng, Đ ỗ Giang N a m * Dần n h ậ p Với vai trò quan trọng trong đời sổng nhân loại, cá

TÁI PHÁP ĐIỂN HÓA

B ộ LUẬT DÂN SỤ VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CỦA THỜI ĐẠI PHÁP QUYỀN

B ùi Thị Thanh H ằng, Đ ỗ Giang N a m *

Dần n h ậ p

Với vai trò quan trọng trong đời sổng nhân loại, các bộ luật dân sự (BLDS) thời đại Khai sáng thường được các học già so với những công trình kiến trúc kỳ vĩ, hay ví như Tòa Quốc hội, nơi BLDS được ban hành với tính cách một tuyên ngôn

v ề trật tự cần có trong đời sống dân sự của mỗi quốc gia BLDS còn được ví như một thánh đường uy nghi mà gần gũi, một biểu tượng quốc gia ghi nhận, bảo vệ và ihúc đẩy những mong muốn của nhân dân đối với các quyền tự do căn bản như quyền tư hữu, tự do hợp đồng, tự do lập hội BLDS cũng đưực ví như Tối cao pháp viện, bởi thông qua hoạt động giải thích tư pháp, Thẩm phán - người thường xuyên giải thích, áp dụng BLDS giải quyết các vụ việc dân sự đã trở thành người sáng tạo pháp luật' và thông qua đó đã duy trì sức sống của BLDS

Trong các công trinh kiến trúc đó, có lẽ BLDS Pháp năm 1804 được xem là bộ luật v ĩ đại đầu tiên, tiếp đến là BLDS Đức, BLDS Thụy S ĩ Đây là những sản phẩm của quá trình pháp điển hóa thứ nhất thế kỷ thứ XIX tiến hành dưới ảnh hưởng mạnh mẽ của Cách mạng tư sản Pháp và phản ánh tinh thần của thời đại Khai sáng2 về ý niệm một BLDS hiện đại - một sản phẩm hoàn chỉnh bao quát toàn

bộ đời sống dân sự Ý nghĩa to lớn của thế hệ pháp điển hóa thứ nhất BLDS cũng dược đánh giá chính là những sứ mệnh quan trọng của BLDS được Jiirgen Basedow chỉ ra Đó là:3

* Khoa Luật, Đại học quốc gia Hà Nội.

1, Bùi Thị T h a n h n ằ n g , Đ ỗ G iang N a m , 2 0 1 2 , "T rách nhiệm về tài sàn d o tá c đ ộ n g c ủ a tài sản

gây ra dưới góc nhìn so sánh" Hội thảo Một so van đề ve pháp Luật Dân sự so sánh pháp luật Cộng hòa Liên bang Đức, Cộng hòa Pháp, Nhật Bán, Việt Nam do Đại học Luật Hà Nội

tổ chức ngày 2-3/10/2012

2. Maria Luisa M urillo, The Evolution o f Codification in the Civil Law Legal System: Towards Decodification and Recodification, J Transitional Law and Policy, vol.l 1:1, 1

J U iir g e n B a s e d o w , Transjurisdictional C odification, 83 T ul L R ev 9 7 3 , 2 0 0 8 - 2 0 0 9

447

VIỆT NAM HỌC - KỶ YỂU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN THỨ TƯ

Thứ nhất là hợp nhất luật tư của quốc gia Do đó, BLDS trở thành biểu trưng

cho sự độc lập, thống nhất, tinh thần quốc gia và đánh dấu một kỷ nguyên mới cho

sự cải cách pháp luật của quốc gia Sự ra đời của BLDS được xem là sự xóa bỏ hiệu lực của những luật lệ trong quá khứ, ngược với truyền thống thông luật - nơi mà các đòng chảy luật lệ luôn được tiếp nối và liên tụ c1

Thứ hai là chức năng Hiến pháp Nhiều luật gia, đặc biệt luật gia Pháp đã

chứng minh BLDS Pháp (hay còn gọi là Bộ luật Napoleon) chính là BLDS đã ghi nhận và soi chiếu những giá trị căn bản nhất của xã hội hiện đại, đó là: địa vị pháp

lý bình đẳng giữa các cá nhân, quyền tư hữu, quyền tự do khế ước Theo Jean

Carbonnier, Bộ luật N apoleon chính là Hiến p h á p tư của xã hội Pháp hiện đại.

Thứ ba là giúp người dân có thể tiếp cận pháp luật dân sự dễ dàng hơn Mục

đích trước hết của việc tập hợp, sắp xếp các quy phạm pháp luật dân sự có mối quan

hệ hữu cơ với nhau thành m ột bộ luật đom nhất trên cơ sở một chính sách, triết lý nền tảng rõ ràng là tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân tìm kiếm và áp dụng pháp luật, giúp người dân thoát khỏi tình trạng khó khăn khi tiếp cận các văn bản pháp luật riêng lẻ, tản m ạn, qua đó cho phép người dân tin tưởng vào tính ổn định,

sự minh bạch của pháp luật dân sự được xây dựng trên chính sách, triết lý nền tảng

rõ ràng2

Thứ tư là chức năng hệ thống hóa trật tự pháp lý dân sự Tính hệ thống là một

trong những chức năng quan trọng nhất của BLDS, nỏ không chỉ thể hiện ờ cấu trúc của BLDS được sắp xếp theo một trật tự đồng bộ, logic và hợp lý mà còn được thể hiện ờ khả năng đảm bảo giải quyết những vấn đề pháp lý mới nảy sinh cùng với phát triển của khoa học, kỹ thuật và sự thay đổi của nền kinh tế dựa trên những nguyên lý đang được ghi nhận trong BLDS Bên cạnh đó, cấu trúc hệ thống của BLDS gồm các thuật ngữ pháp lý, các quy phạm pháp luật, các chế định pháp luật được phân loại, sắp xếp logic theo trật tự thứ bậc là cơ sở quan trọng hình thành tư duy pháp lý hệ thống cho các luật gia Và đo vậy, đào tạo pháp luật không chỉ giới hạn trong phạm vi truyền tải thông tin luật thực định, mà còn hướng tới phát triển khả năng tư duy trên nền tảng những nguyên lý cơ bản của BLDS để tìm ra những giải pháp cho các tình huống mới nảy sinh Đây chính là lý giải việc BLDS không nhất thiết phải là Bẹj luật hoàn chỉnh, Bộ luật đóng kín, mà là một Bộ luật mở

1 Tác giả cũng cho rằng đây là luận điểm gây nghi ngờ, bời ngay cả khi nhà lập pháp đoạn tuyệt hoàn toàn với nhũng quy tắc, luật lệ cù, họ cũng không thể nào ngay lập tức tác động lên tư duy pháp lý vốn đã gấn bó với những thuật ngữ và phương pháp cùa luật lệ cũ từ trước khi có sự pháp điển hóa.

2 Trong giai đoạn hiện nay, thế giới đã chứng kiến một số hình thức khác cũng đ ả n bảo được chức năng này như tập hợp hóa (consolidation) trong United State Code.

TÁI PHÁP ĐIỂN HÓA L ộ LUẬT DÂN s ự VIỆT NAM.

Như vậy, sự ra đời của các BLDS thuộc thế hệ pháp điển hóa thứ nhất - "BLDS thời đại Khai sáng" là dấu mốc quan trọng trong lịch sử lập pháp của nhân loại, đánh dấu một kỷ nguyên phát triển mới của toàn bộ hệ thống luật tư Tuy nhiên, bước sang thế kv thứ XX với dòng chảy không ngừng của cuộc sống, hệ thống pháp luật, đặc biệt

là pháp luật dân sự đã phải đổi mặt những thách thức to lớn do sự phát triển của khoa học kỹ thuật và kinh tế xã hội Mary Ann Glannon đã nhận định rằng: "Sự thay đổi những quy tắc dân sự chi phối đời sống kinh tế xã hội thể hiện rõ rệt nhất qua khuynh hướng phi pháp điển hóa1, qua quá trình hiến pháp hóa ở quốc gia đó, hay quá trình hài hòa hóa pháp luật và sự chấp nhận các chuẩn mực pháp lý chung bằng việc phê chuẩn các hiệp ước quốc tế" Nói tóm lại, nhận định của Mary Ann Glannon về sự thay đổi căn bản của hệ thống dân luật chỉ đến các xu hướng "phi pháp điển hóa", "hiến pháp hóa", "quốc tế hóa" và "tái pháp điển hóa"

1 Pháp điển hóa, phi pháp điển hóa, tái pháp điển hóa BLDS

1.1 Pháp điển hỏa

Theo Ferdinand Fairfax Stone, pháp điển hóa là một phương pháp để xây dựng hệ thống luật thành văn, trái ngược với hệ thống bất thành văn Pháp điển hóa bao hàm 4 nguyên tác: phải là luật thành văn; phải được sắp xếp theo tính hệ thống; phải được soạn thảo như một cấu trúc duy nhất; phải được soạn thảo bởi các chuyên gia pháp lý3

Có học giả lại cho rằng pháp điển hóa có thể được hiểu là pháp điển hóa về nội dung và pháp điển hóa về hình thức4 Pháp điển hóa nội dung diễn ra khi ban hành một bộ luật trong đó bao hàm hệ thống các quy tắc pháp lý được cấu trúc một cách hợp lý, logic và thống nhất để thiết lập một trật tự pháp lý mới Trong khi đó, pháp điển hóa về mặt hình thức đơn thuần chi là cách thức tổ chức, tập hợp mang tính kỹ thuật các quy tắc đang có hiệu lực thành các tuyển tập theo những chủ điểm nhất định5 Như vậy, pháp điển hỏa về mặt hình thức thực chất chi là sự tập hợp cơ học các quy phạm pháp luật đang có hiệu lực thi hành, dù có sự sửa đổi về mặt kỹ thuật các quy phạm để đảm bảo tính đồng bộ của bộ pháp điển dược xem xét, thông qua

1 Chuyển dịch một số quy định ra khỏi Bộ luật Dân sự bằng các đạo luật chuyên ngành và các giải thích tư pháp, thông qua việc sừa đổi bổ sung BLDS.

2 Mary Ann G lendon Eỉt Al., Comparative Legal Traditions (1994), p 62.

3 Ferdinand Fairx Stone, Aprimer on Codification, 29 Tul L.Rev.303, 303 (1955).

4 Jean-Loius Bergel, Principal Feature and Method o f codification, 48 La.L.Rev 1073, 1077 (1988); Rémy Cabrillac, Les Enjeux de la Codification en France Les Cahiers de droit, vol

46, n° 1 -2, 2005, p 533-545; Danièle Bourcỉer, L'avenir de la Codification en France et en

A m érique latine. http://www.senat.fr/colloques.

5 Jean-Loius Bergel, đã dan, tr 1080.

449

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỐC TÉ LẦN THỨ T ư

theo trình tự luật định, nhưng không tạo ra sự thay đổi về chính sách pháp lý Ngược lại, pháp điển hóa về mặt nội dung có m ột chủ đích rõ ràng là thiết lập mới một khung pháp lý bền vững và định hướng cho sự phát triển của cả lĩnh vực pháp luật đó Theo nghĩa này, việc xây dựng và ban hành m ột BLDS là ví dụ tiêu biểu nhất cho việc pháp điển hóa về m ặt nội dung bởi việc ban hành BLDS báo hiệu m ộ l cuộc cải cách pháp lý sâu sắc thông qua việc không chỉ thiết lập trật tự pháp lý dân

sự mới mà còn đặt nền tảng và định hướng cho sự vận hành và phát triển của đời sổng dân sự trong tương lai cho quốc gia đó

Chúng tôi cho rằng pháp điển hóa nên được nhìn nhận bao gồm cả quá t ìn h pháp điển - quá trình làm luật và kết quả của quá trình đó Pháp điển hóa BLDS do

đó phải là sự đối thoại dân chủ, cho phép các đông đảo chủ thể tham gia vào quá trình tranh luận m ở về trật tự pháp lý dân sự cần có của quốc gia trong tương lai Sản phẩm của quá trình pháp điển hóa về m ặt nội dung là BLD S do cơ quan lập pháp - cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân ban hành điều chỉnh m ột cách tổng thể và toàn diện các quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân trong đời sống dân sự Vì thế, BLDS cần mang những đặc tính phổ quát chung như tính duy lý, tính hệ thống

và nhất thiết phải phản ánh bản sắc, đặc trưng văn hóa pháp lý của quốc gia dân tộc

Do vậy, qua BLDS, chúng ta có thể thấy được các nguyên tắc thể hiện nền văn hỏa, văn minh của quốc gia đỏ, cũng như các nguyên tác, định hướng cơ bản mà quốc gia đó muốn tuân theo

1.2 P hi ph áp điển hỏa

Pháp điển hóa BLDS được xem là công trình kiến trúc kỳ v ĩ nơi mà tinh thần, nguyên tắc nền tảng được phản ánh trong từng viên gạch tạo nên nó, tuy nhiên khi công trình này được m ở rộng, hay sửa chữa đến mức m à tính kết nối logic giữa các

bộ phận của nó không còn thì tính đom nhất của công trình đó sẽ m ất đi

Bước vào thế kỷ XX, sự thay đổi và phát triển nhanh chóng của đời sống kinh

tế xã hội đã buộc BLDS phải đối mặt với vấn đề này Giải pháp được lựa chọn là nhiều lĩnh vực như hợp đồng lao động, sở hữu trí tuệ, bảo hiểm, cạnh tranh, bảo vệ người tiêu dùng đã được tách khỏi BLDS để tạo thành các đạo luật chuyên biệt Những luật này không đom thuần là bổ sung cho BLDS hay là cụ thể hóa những điều khoản của BLDS, mà hơn thế nó được xem là các tiểu hệ thống có nền tảng triết lý, phương pháp và cẩu trúc đặc thù Quá trình này được gọi là phi pháp điển hóa BLD S1 Giáo sư McAuley nhấn mạnh rằng: "phi pháp điển hóa diễn ra khi các

1 Francesca M Corrao L ’identite et le Problème de la Decodification des Langages Dans la Communication, www.totetu.org/assets/media/paper/k022_124.pdf Theo Maria Luisa M urillo, học giả người Italia N atilio Irti là người đầu tiên đã đưa khái niệm này vào năm 1978 trong công trình L 'eta Della Decodificazione.

TÁI PHÁP ĐIỂN HÓA B ộ LUẬT DÂN s ự VIỆT NAM.

quy tắc của luật thực định dược thể hiện trong BLDS trở nên không đồng bộ và phân tán" Ở một số quốc gia như Hungary, Balan, phi pháp điển hóa còn nhằm phục vụ nhu cầu hội nhập, đáp ứng khung pháp lý của Liên minh châu Âu

1.3, Tái p h á p điển hóa

Trong hệ thống dân luật, khi đối mặt với các vấn đề dân sự mới phát sinh do

sự vận động phát triển không ngừng của đời sống kinh tể xã hội, cơ chế "giải thích sáng tạo" pháp luật của Tòa án2 hoặc sửa đổi BLDS của cơ quan lập pháp thường được lựa chọn để giải quyết Trong đó, việc sửa đổi bổ sung BLDS có thể được tiến hành triệt để và cơ bản hay sửa đổi bổ sung liên tục, từng bước3 Hai phương pháp này đều xuất phát từ nhu cầu cải cách BLD S và chất liệu sửa đổi thường là những phán quyết mang tính thuyết phục của T òa án hay các học thuyết pháp lý mới mà các luật gia khuyển nghị Tuy nhiên, cho dù áp dụng phương pháp nào thì việc sửa đổi, bổ sung vẫn được đặt trên nền tảng những nguyên lý lập pháp và cấu trúc không khác biệt so với BLD S hiện hành và do đó, mặc dù có thể đem lại những quy tắc pháp lý mới nhưng không thay đổi căn bản cấu trúc logic của BLDS hiện hành

Khác với sửa đổi bổ sung BLDS, tái pháp điển hỏa có mục đích tương tự như pháp điển hóa, đó là nhằm xây dựng một trật tự pháp luật dân sự mang tính duy lý

và tính hệ thống nhưng khác với pháp điển hóa, tái pháp điển hóa là quá ưình ban hành một BLDS mới để thay thế cho BLDS hiện hành, hom thế đây là quá trình tranh luận tiến tới chấp nhận một trật tự pháp luật hiện đại phản ánh nhu cầu của xã hội đương đại4 Do đó, tái pháp điển hóa sẽ dẫn đến việc xóa bỏ hiệu lực của BLDS

cũ, thay bằng một BLDS mới với những quy phạm mới được kết cấu theo cấu trúc hiện đại, hợp lý hơn dựa trên nền tảng của những nguyên lý cơ bản của Luật Dân sự phản ánh tinh thần của xã hội đương đại

Với những lý do cơ bản đó, tái pháp điển hóa được xem là cuộc cải cách pháp luật dân sự to lớn trên 3 phương diện: triết lý pháp lý, nội dung pháp lý và quy trình xây dựng BLDS

1 Michael M cAuley, Proposal for a Theory’ and a Method o f Re codification, 49 Loy L Rev

261 (2 0 0 3 ), 2 7 5

2 Xem thêm Bùi Thị Thanh Hằng, Đỗ Giang Nam, "Hiến pháp với quyền tiếp cận công lý của công dân dưới góc nhìn pháp Luật Dân sự", Văn hỏa pháp luật - lý luận và úng dụng chuyên ngành, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội 2012, tr 312.

3 Ruth L Deech, Law Reform: the Choice of Method, 47 Canadian Bar Review 395 (1969).

4 Michael McAuley, đã dan, tr 262; Elzbieta Traple Im Codification el la Justice Ixs Cahiers de Droit, vol 42, n° 3, 2001, p 681-709.

451

VIỆT NAM HỌC - KỶ YỂU HỘI THẢO QUỐC TẾ LẰN THỨ TƯ

Tái pháp điển hóa trong xã hội hiện đại, theo Michael McAuley, có sự khác biệt so quá trình pháp điển hóa diễn ra vào thế kỷ XIX đó là việc tạo ra một BLDS với chức năng giáo dục, phổ biến pháp luật dân sự cho người dân' Michael McAuley nhấn mạnh rằng quá trình tái pháp điển hóa BLDS phải phản ánh được 3

đặc tính cơ bản: thứ nhất, BLDS phải được thiết kế đơn giản và dễ hiểu đổi với những người dân bình thường; thứ hai, nó phải đưa ra được một tuyên bố hợp lý và toàn diện về trật tự pháp luật dân sự; và thứ ba; nó phải thể hiện quy tắc pháp lý

dưới những cách thức và phương tiện mà những người không phải chuyên gia cũng

có thể hiểu được2 Ông cho rằng do các học thuyết pháp lý là những thứ những người dân bình thường không thể dễ dàng tiếp cận, nên quá trình tái pháp điển hóa phải xây dựng được hệ thống các định nghĩa thuật ngữ và những v í dụ, minh họa để giải thích cho các quy phạm pháp luật Nói cách khác, trật tự pháp lý hiện đại mà quá trình tái pháp điển hóa tuyên bổ không chỉ giới hạn trong quá trình tái tạo lại những thiết chế của luật tu, mà nó còn mở rộng tới việc công bố và truyền bá những tri thức pháp lý, những hiểu biết về từng nguyên lý và quy tắc cụ thể xoay quanh những chế định đó Ông cũng cho rằng, để đáp ứng nhu cầu của xã hội trong thời đại kỹ thuật số, BLDS thậm chí cần được cơ quan lập pháp chính thức ban hành dưới "2 phiên bản (versions)" - một phiên bản là bản chính văn, phiên bản còn lại là bản chính văn đó dưới dạng kỹ thuật sổ hay e-codes (BLDS điện tử) cùng với những hướng dẫn, giải thích áp dụng với thiết kế sao cho bất cứ một người dân bình thường nào cũng có thể tiếp cận không chỉ chính điều khoản cần ữa cứu mà còn có thể dễ dàng tiếp cận những điều khoản liên quan chỉ bằng một củ kích chuột3.

Có thể nói, những chuẩn mực về BLDS tương lai mà Michael McAuley đề ra rất gần với mô hình và triết lý của BLDS Napoleon - BLDS được xây dựng cho những người dân bình thường, với những ngôn ngừ thanh lịch nhưng dễ hiểu, dễ tiếp cận cho cả những người không phải luật gia Tuy nhiên, Michael McAuley đã

bỏ qua chưa phân tích về mô hình BLDS Đức - một mô hình cũng có sức sổng mãnh liệt mặc dù có phong cách và kỹ thuật trái ngược với BLDS Pháp Hom thế, các mô hình tái pháp điển hóa BLDS tiêu biểu gần đây nhất như BLDS Hà Lan, BLDS Quebec đều được đánh giá là không hề đơn giản và dễ hiểu chút nào đối với người dân bình thường4.

1 Michael McAuley, đã dẫn, tr 284.

2 Michael McAuley, đã dẫn, tr 278.

3 Michael McAuley, đã dẫn, tr 285.

4 B Wessel, Civil code revision in the Netherland: System, Contents and Future, 41 Nethcrland

International law review 163, (1994), at 166

TÁI PHÁP ĐIỂN HÓA B ộ LUẬT DÂN s ự VIỆT NAM.

Do đó, có thể nói mong muốn tái pháp điển hóa BLDS với mô hình BLDS lý tưởng cho tất cả mọi người là khó khả thi trên thực tiễn1, tuy nhiên những ý tưởng

dề xuất của McAuley về BLDS đáp ứng đặc trưng về tính đa dạng và sự lên ngôi của khoa học công nghệ trong xã hội hiện đại rất đáng để chủng ta lưu ý

2 Tái pháp điển hóa Bộ luật Dân sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa

V iệt Nam

2.1 Bộ luật Dân sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam : Pháp điển hóa, ph i pháp điển hỏa hav tái pháp điển hỏa

BLDS năm 1995 - BLDS đầu tiên của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, được đánh giá là bước ngoặt trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam thời kỳ Đổi mới2, cũng như trong lịch sử pháp quyền nói chung của xã hội Việt N am 3

Việc xây dựng BLDS năm 1995 được bắt đầu ngay từ năm 1980 với Quyết định thành lập Ban D ự thảo BLDS của Hội đồng Bộ trưởng với mong muốn "xây dựng được mặt bàng pháp luật dân sự cho sự phát triển của giao lưu kinh tế dân sự"4 Tuy nhiên, chỉ sau Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986, khi mà các đạo luật, pháp lệnh quan trọng5 lần lượt được ban hành như những bước đi đầu tiên kiến tạo khung pháp lý mới cho các quan hệ dân sự theo tinh thần đổi mới, thì công việc xây dựng BLDS mới có những bước khởi sắc đáng kể.6

1.Rémi Cabrillac, Les Difficulties d ’une Recodification: Approche General, www.univ-

montpl.fr/contenƯ /l/ /difĩìcultes

2 Hoàng Thể Liên, Nguyễn Đức Giao, Bình luận khoa học Bộ luật Dân sự Việt Nam, Tập 1

Những quy định chung, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, tr 9

3 Nguyễn Đình Lộc, Hai trăm năm Bộ luật Dân sự Cộng hòa Pháp và sự phát triển cùa pháp Luật Dân sự Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo Kỳ niệm 200 năm Bộ luật Dân sự Pháp, Hà Nội,

3-5 tháng 11 năm 2004.

4 Nguyễn Đình Lộc, Hai trăm năm Bộ luật Dân sự Cộng hòa Pháp và sự phát triển của pháp Luật Dân sự Việt Nam, Sđd.

5 Luật Hôn nhân gia đình ban hành nãm 1986, Luật Đất đai năm 1987, Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam năm 1987, Luật Công ty, Luật Doanh nghiệp tư nhân năm 1991 Pháp lệnh về chuyển giao công nghệ năm 1988, Pháp lệnh Sở hữu công nghiệp năm 1989, Pháp lệnh hợp đồng kinh tế năm Ị 989, Pháp lệnh thừa kế năm 1990, Pháp lệnh nhà ở, Pháp lệnh hợp đồng dân sự năm 199! ,

6 Dự thảo đầu tiên ra đời năm 1991 và chi trong thời gian ] năm đã có tới dự thảo IV vào cuối năm 1992 Từ năm 1992-1994 lần lượt các dự thảo V,VI,VII,VUI và IX đã được hoàn thành

đổ đến tháng 6 năm 1994 Dự thảo BLDS - dự thảo IX được chính thức trinh xin ý kiến đại biểu Quốc hội D ự thảo số XI đã được trình xin ý kiến Bộ Chính trị, Dự thảo XII ra đời đã dược công bố rộng rãi để toàn dân góp ý kiến Tại kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa IX tháng 10 năm 1995 đã thông qua BLDS Việt Nam.

4 5 3

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TẾ LÀN THỨ TƯ

So với các BLDS thuộc thế hệ pháp điển hóa thứ nhất, có thể thấy rõ BLDS năm 1995 của N hà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam không phải là BLDS của thời đại Khai sáng, nhưng cũng không phải là BLDS thuộc thế hệ pháp điển hóa thứ hai - những BLDS được ban hành khẳng định sự độc lập quốc gia trong thập niên 1950, 1960 mà là BLDS "của thời kỳ Đổi mới", với m ục tiêu xây dựng một nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa Theo đó, BLDS năm 1995 thừa nhận các quyền tự do căn bản để vận hành nền kinh tế thị trường, tiêu biểu như quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu tư nhân vói tư liệu sản xuất, quyền tự do giao kết hợp đồng và hướng tới một mục tiêu quan trọng là hội nhập quốc tế, m ở rộng hoạt động kinh tế đối ngoại, thu hút đầu tư nước ngoài với những chuẩn mực quốc tế như đảm bảo nguyên tắc thượng tôn pháp luật, bảo vệ nhân quyền đã được Hiến pháp năm 1992 tuyên bố long trọng với quốc dân và thế

giới Với kỳ vọng đó, BLDS năm 1995 đã đóng hai vai trò nền tảng Thứ nhất,

khẳng định các nguyên tác căn bản như: tự do kinh doanh, tự do giao kết hợp đồng,

tự do sáng tạo, quyền sở hữu thu nhập hợp pháp, tôn trọng quyền sở hữu và thứ hai

là đưa ra một số nguyên tắc mới về pháp luật hợp đồng, nghĩa vụ dân sự, quyền sở hữu và tài sản1 Với vai trò đó, BLDS Việt Nam năm 1995 có những khác biệt về triết lý, cấu trúc, phong cách và cả về nội dung so với các BLDS thuộc hai thể hệ pháp điển hóa trước đó

Trong nghiên cứu về pháp điển hóa các BLDS hiện đại tách rời với các công trình pháp điển hóa thời kỳ Khai sáng, H Patrick Glenn đã lựa chọn phân tích BLDS Quebec, BLDS N ga và BLDS Việt Nam 2 và cho rằng trong số 3 bộ luật, BLDS Việt Nam năm 1995 là bộ luật đưa ra một tuyên ngôn minh thị, rõ ràng nhất

về "triết lý" của mình, với tuyên bố "Pháp luật dân sự V iệt N am là "công cụ pháp lý" thúc đẩy giao lưu dân sự, tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển kỉnh tế xã hội của đất nước", "BLDS góp phần bảo đảm cuộc sống cộng đồng ổn định, lành mạnh, giữ gìn và phát huy truyền thống đoàn kết, tương thân tương ái, thuần phong,

mỹ tục và bản sắc văn hóa dân tộc hình thành trong lịch sử lâu dài xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc Việt Nam" và BLDS Việt Nam năm 1995 góp phần "xây dựng nền kinh

tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, thực hiện mục tiêu dân giàu nước mạnh xã hội công bằng văn minh" được các nhà lập pháp Việt Nam nêu trong Lời Nói đầu của BLDS năm 1995 Tuy nhiên, H Patrick Glenn cũng nhận định rằng ngôn từ của Lời

1 Pierre Bezard, Hai trăm năm Bộ luật Dân sự Pháp và ảnh hưởng đối với Bộ luật Dân sự Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo Kỷ niệm 200 năm Bộ luật Dân sự Pháp, Hà Nội, 3-5 tháng 11 năm 2004

2 H Patrick Glenn, The Grounding o f Codification, 31 u c Davis L Rev 765 (1998).

TÁI PHÁP ĐIỂN HÓA B ộ LUẬT DÂN s ự VIỆT NAM.

Nói đầu của BLDS năm 1995 không phải là ngôn từ có sức trường tồn theo thời gian và không phản ánh tinh thần của nền pháp quyền tự nhiên theo quan điểm của BLDS Pháp hay BLDS Đức, mà mang nặng dấu ấn của lịch sử N ho giáo kết hợp với tư tưởng định hướng xã hội chủ nghĩa1 Nhận định này của H Patrick Glenn chứng tỏ BLDS Việt Nam đã hoàn thành chức năng thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam, ít nhất dưới con mắt của nhà bình luận nước ngoài Tuy nhiên, điều đáng tiếc là mục đích tác giả chứng minh trong bài viết là sự khác biệt về bối cảnh pháp điển của thế hệ pháp điển hóa sau với các BLDS thời kỳ Khai sáng, nên tác giả chưa đi sâu phân tích chủ đích của BLDS như mong muốn xây dựng khung pháp lý dân sự cho nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, hay mối quan hệ của BLDS Việt Nam năm 1995 với các đạo luật khác trong lĩnh vực luật tư - thực tiễn pháp lý đặc thù của Việt Nam Chẳng hạn trong lĩnh vực pháp luật hợp đồng, ngay cả khi BLDS năm 1995 đã có hiệu lực thì vẫn tồn tại song hành văn bản điều chỉnh quan hệ hợp đồng có nội dung hoàn toàn khác như Pháp lệnh hợp đồng kinh tế năm 1989

Như vậy, BLDS năm 1995 mặc dù được xem là công trình pháp điển hỏa đồ

sộ nhất trong hệ thống pháp luật Việt Nam tính đến thời điểm đó, nhưng do hạn chế

về lý luận (quan điểm cứng nhắc về lý thuyết các ngành luật) nên Việt Nam chưa

nhận thức đ ư ợc đầy đủ m ối quan hệ luật chung - luật chuyên ngành của BLDS năm

1995 với các văn bản luật tư khác và do đó BLDS năm 1995 chưa thực sự trở thành luật nền tảng của luật tư ở Việt Nam

Lấy cảm hứng từ Luật La Mã, các BLDS trên thế giới thường được cấu trúc theo 2 mô hình: mô hình Institutiones tập trung vào chức năng của các chế định và

mô hình Pandekten áp dụng một phương pháp tiếp cận trừu tượng hơn và có hệ thống trong cấu trúc hệ thống và phân loại từ các nguyên tắc cơ bản và chung đến các lĩnh vực pháp luật cụ thể - cấu trúc các quy định mang tính lý luận2

Tiêu biểu cho mô hình Institutiones là BLDS Pháp năm 1804, cấu trúc theo cách tiếp cận dùng hoặc mở rộng quy tắc lý thuyết của trường hợp cụ thể cố gắng điều chỉnh các trường hợp có thể (casuistry)3 gồm Chương M ở đầu và 3 quyển: Quyển 1 về Người (Cá nhân); Quyển 2 về Tài sản và những thay đổi về Sở hữu; Quyển 3 về Các phương thức xác lập quyền sở hữu

1 H Patrick G lenn, Sđd.

2 Morishima Aikyo, "Các nội dung cần nghiên cứu chuẩn bị cho việc sửa đổi Bộ luật Dân sự năm 2005 của Việt Nam", Báo cáo tại Hội thảo "Những vấn đề cần sửa đoi, bo sung trong

Bộ luật Dân sự năm 2005", Bộ Tư pháp và JICA phối hợp tổ chức ngày 25-27/8/2010 tại Đồ Sơn, Hải Phòng.

3 Xem Civil Code, http://en.wikipedia.org/wiki/Civil code; Corpus Juris Civilis, http://en.wiki pedia.org/wiki/Corpus_Juris_Civilis

455

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỐC TẾ LẦN THỨ TƯ

Tiêu biểu cho mô hình Pandekten là BLDS Đức năm 1896 Mô hình này có nguồn gốc từ trường phái Pandetist - một nhóm thuộc trường phái lịch sử của thế kỷ

XIX, được đặt tên theo nguồn cơ bản của Luật La M ã cổ - the D igest (chữ Latinh của thuật ngữ Hy Lạp Pandects) với tư cách là phần chính của Corpus Juris Civiỉis

(tập hợp các chế định dân sự do Hoàng đế La M ã Justinian ban hành năm 533) R a đời sau BLDS Pháp gần 100 năm và khác với cấu trúc theo chức năng của BLDS Pháp, BLDS Đức được cấu trúc thành 5 quyển: Quyển 1: Quyển N hững quy định chung; Quyển 2: Quyển Trái vụ; Quyển 3: Vật quyền; Quyển 4: Quyển Luật gia đình; và Quyển 5: Quyển Luật thừa kế c ấ u trúc này của BLDS Đ ức được xây dụmg trên cơ sở các tác giả của BLDS Đức cho rằng tính hệ thống trong Bộ luật Dân sự Pháp quá giản đom và theo họ, "một hệ thống chỉ tốt khi mà nỏ - bằng việc tổng quát hóa và trừu tượng hóa ở m ức độ cao - cung cấp một công cụ bền vững và phù hợp,

để thậm chí những luật gia trong tương lai cũng có thể sử dụng nhằm giải quyét những vấn đề pháp lý xuất hiện trong tương lai, mà những nhà lập pháp hiện tại còn chưa biết tớ i"1 Đặc trưng của BLDS Đức là bắt đầu bằng phần những quy định chung - một phần độc lập, có tính trừu tượng khái quát hóa rất cao, đưa những nguyên lý chung được áp dụng kết hợp với những điều khoản luật trong các quyển sau để điều chỉnh những lĩnh vực cụ thể

Đối chiếu 2 mô hình trên, mặc đù được sự giúp đỡ rất hiệu quả của các luật gia người Pháp nhưng có thể thấy cấu trúc của BLDS năm 1995 gồm 7 Phần: N hững quy định; Tài sản và Quyền sở hữu; Nghĩa vụ dân sự và Hợp đồng dân sự; Thừa kể; Chuyển quyền sử dụng đất; Quyền sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ ; v à Quan hệ dân sự có yểu tố nước ngoài đã không theo mô hình của BLDS Pháp m à bắt đầu bằng Phần Quy định chung - một sự lựa chọn được C hánh Tòa thương mại Tòa án tư pháp tối cao Cộng hòa Pháp - Pierre Bezard đánh giá cao với lập luận:

"Phần 1 là cơ sở để người nước ngoài có thể hiểu rõ thực trạng xã hội Việt Nam hiện tại cũng như nắm bắt được những thay đổi đang và sẽ diễn ra ở Việt N am bởi những quy đỊnh chung này đã thể hiện một cách hết sức rõ ràng, thể hiện sâu sắc những thay đổi cơ bản trong những chính sách kinh tế và pháp luật của Việt Nam"2 Hom thế, không chỉ trong Phần Quy định chung, các Phần còn lại của BLDS (trừ Phần Quyền sở hữu trí tuệ và Phần Quan hệ có yếu tố nước ngoài), đều được bắt đầu bàng Chương N hững quy định chung Với kết cấu như vậy rõ ràng các nhà soạn

1 Jurgen KeBler, "Một vài suy nghĩ về pháp điển hóa và luật so sánh", Hội thảo Một sổ vấn đề

vé pháp Luật Dán sự - so sánh pháp luật Cộng hòa Liên bang Đức, Cộng hòa Pháp, Nhật Bàn và Việt Nam Hà Nội, ngày 2-3/10/2012.

2 Pierre Bezard, Hai trăm năm Bộ luật Dân sự Pháp và ảnh hưởng đoi với Bộ luật Dán sự Việt Nam.