Phân tích cấu trúc, chức năng cảnh quan phục vụ phát triển nông lâm nghiệp huyện ee súp, tỉnh đắk lăk (Tóm tắt trích đoạn)

Tiếp cận địa lý tổng hợp, tiếp cận nghiên cứu cảnh quan là cơ sở làm sáng tỏ được những đặc điểm đặc thù của tự nhiên, đặc điểm phân hóa đa dạng và có quy luật của cảnh quan, đồng thời s

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

*****

HOÀNG BẮC

Phân tích cấu trúc, chức năng cảnh quan

phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp

huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội - 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

*****

HOÀNG BẮC

Phân tích cấu trúc, chức năng cảnh quan phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp

huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk

Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường

Mã số: 60850101

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

GS.TSKH Phạm Hoàng Hải

Lời cảm ơn

Trước hết, tôi xin được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới GS.TSKH Phạm Hoàng Hải, người đã trực tiếp hướng dẫn cũng như chỉ bảo về phương pháp làm việc và nghiên cứu cho tôi để tôi có thể hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô trong khoa Địa lý, trường Đại học Khoa học Tự nhiên đã hết lòng dạy bảo, tạo điều kiện tốt cho tôi trong suốt quá trình học tập cũng như hoàn thành khoá luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm khoa Địa lý, phòng Sau đại học trường

Đại học Khoa học Tự nhiên đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các đồng nghiệp, đặc biệt là các cán bộ Phòng Môi trường Địa lý, Viện Địa lý đã hỗ trợ cho tôi trong suốt quá trình làm luận văn Tôi xin trân trọng cảm ơn tập thể các tác giả của Đề tài khoa học cấp Nhà nước TN3/TN03 do GS.TSKH Phạm Hoàng Hải làm chủ nhiệm đề tài đã cho những ý kiến quý báu trong quá trình thực hiện luận văn

Cuối cùng tôi xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã giúp đỡ tôi trong học tập, nghiên cứu khoa học và cuộc sống

Hà Nội, ngày 5 tháng 4 năm 2017

Học viên

Hoàng Bắc

  

MỤC LỤC

MỤC LỤC i

DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT iii

DANH SÁCH CÁC BẢNG BIỂU iv

DANH SÁCH CÁC HÌNH VẼ VÀ SƠ ĐỒ v

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1 Tính cấp thiết 1

2 Mục tiêu 2

3 Nhiệm vụ 2

4 Phạm vi nghiên cứu 3

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 3

6 Cơ sở tài liệu của luận văn 3

7 Cấu trúc của luận án 4

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN CHO MỤC ĐÍCH PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP 5

1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan 5

1.1.1 Trên thế giới 5

1.1.2 Ở Việt Nam 8

1.2 Lý luận nghiên cứu cảnh quan 11

1.2.1 Khái niệm chung về cảnh quan 11

1.2.2 Lý luận và phương pháp luận nghiên cứu cảnh quan 13

1.3 Nguyên tắc, phương pháp xây dựng bản đồ cảnh quan, lý luận đánh giá cảnh quan cho các mục đích thực tiễn 25

1.3.1 Nguyên tắc, phương pháp xây dựng bản đồ cảnh quan 25

1.3.2 Lý luận đánh giá cảnh quan cho mục đích thực tiễn 27

1.4 Phương pháp và quy trình nghiên cứu 28

1.4.1 Quan điểm nghiên cứu 28

1.4.2 Phương pháp nghiên cứu 30

1.4.3 Quy trình nghiên cứu 32

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CÁC NHÂN TỐ THÀNH TẠO CẢNH QUAN VÀ BẢN ĐỒ CẢNH QUAN HUYỆN EA SÚP 34

2.1 Đặc điểm những nhân tố thành tạo cảnh quan huyện Ea Súp 34

2.1.1.Đặc điểm tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên 34

2.1.1.1 Vị trí địa lý 34

2.1.1.2 Đặc điểm địa chất 34

2.1.1.3 Đặc điểm địa hình 38

2.1.1.4 Đặc điểm khí hậu 41

2.1.1.5 Đặc điểm thủy văn 44

2.1.1.6 Đặc điểm thổ nhưỡng 46

2.1.1.7 Đặc điểm sinh vật 53

2.1.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội 59

2.1.2.1 Thực trạng phát triển các ngành kinh tế chính 59

2.1.2.2 Dân số và phân bố dân cư 62

2.1.2.3 Nguồn nhân lực 63

2.1.2.4 Hiện trạng đời sống dân cư 64

2.2 Hệ thống phân loại và bản đồ cảnh quan huyện Ea Súp 64

2.2.1 Hệ thống phân loại cảnh quan áp dụng cho bản đồ cảnh quan huyện Ea Súp tỷ lệ 1/50.000 64

2.2.2 Bản đồ cảnh quan huyện Ea Súp tỷ lệ 1/50.000 65

CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH CẤU TRÚC, CHỨC NĂNG CẢNH QUAN VÀ ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP HUYỆN EA SÚP69 3.1 Phân tích cấu trúc, chức năng cảnh quan huyện Ea Súp 69

3.1.1 Những vấn đề chung về phân tích cảnh quan 69

3.1.2 Cấu trúc cảnh quan huyện Ea Súp 70

3.1.2.1 Cấu trúc đứng của cảnh quan 70

3.1.2.2 Cấu trúc ngang của cảnh quan 72

3.2.2 Chức năng cảnh quan huyện Ea Súp 86

3.2.3 Động lực của cảnh quan khu vực nghiên cứu 89

3.2 Định hướng, bố trí không gian phát triển nông - lâm nghiệp huyện Ea Súp 91

3.2.1 Cơ sở khoa học cho việc định hướng, bố trí không gian các ngành sản xuất 91

3.2.2 Kết quả đánh giá và kiến nghị định hướng, bố trí không gian phát triển nông - lâm nghiệp Huyện Ea Súp 93

KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ 101

1 Kết luận 101

2 Kiến nghị 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

DANH SÁCH CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1: Hệ thống phân loại của A.G Ixatrenko (1961) 18

Bảng 1.2: Hệ thống phân loại của N.A Gvozdexki (1961) 18

Bảng 1.3: Hệ thống phân loại cảnh quan của Nhikolaev 19

Bảng 1.4: Hệ thống phân loại cảnh quan áp dụng cho xây dựng bản đồ Cảnh quan Tây Nguyên, tỉ lệ 1:250.000 22

Bảng 1.5: Hệ thống phân loại áp dụng cho bản đồ CQ Việt Nam tỉ lệ 1:1.000.000 23

Bảng 2.1: Các đặc trưng nhiệt độ không khí (2011-2015) 42

Bảng 2.2 Các đặc trưng về lượng mưa (2011-2015) 42

Bảng 2.3: Các đặc trưng về độ ẩm (2011-2015) 43

Bảng 2.4 Các đặc trưng về số giờ nắng (2011-2015) 43

Bảng 2.5 : Các nhóm đất và loại đất chính ở huyển Ea Súp 46

Biểu 2.6 : Thống kê các loại đất huyện Ea Súp theo độ dốc, tầng dày 52

Bảng 2.7: Danh lục các loài động vật chủ yếu có trong khu vực nghiên cứu 56

Bảng 2.8: Diễn biến diện tích đất nông nghiệp từ 2006- 2015 59

Bảng 2.9: Tăng trưởng và tỷ trọng giá trị sản xuất trong nông nghiệp 60

Bảng 2.10: Một số chỉ tiêu sản xuất ngành lâm nghiệp 2006 đến 2015 61

Bảng 2.11: Diện tích nuôi trồng và giá trị sản xuất thuỷ sản huyện Ea Súp 62

Bảng 2.12 : Biến động dân số huyện Ea Súp giai đoạn 2011 - 2015 63

Bảng 2.13: Hiện trạng dân số, lao động trên địa bàn huyện 63

Bảng 2.14: Hệ thống phân loại cảnh quan huyện Ea Súp 65

Bảng 3.1: Thống kê theo kết quả phân tích hạng cảnh quan 79

Bảng 3.2: Kết quả phân tích loại và dạng CQ 80

Bảng 3.3: Kết quả phân tích, đánh giá cảnh quan và kiến nghị bố trí không gian lãnh thổ huyện Ea Súp 97

DANH SÁCH CÁC HÌNH VẼ VÀ SƠ ĐỒ

Hình 1.1: Sơ đồ hệ thống phân loại của Vũ Tự Lập (1974), áp dụng cho NCCQ miền

Bắc Việt Nam 20

Hình 1.2: Sơ đồ quy trình các bước nghiên cứu 33

Hình 2.1: Bản đồ hành chính huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk 35

Hình 2.2: Bản đồ địa chất huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk 36

Hình 2.3: Bản đồ địa mạo huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk 37

Hình 2.4: Bản đồ mô hình số độ cao huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk 39

Hình 2.5 : Bản đồ độ dốc huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk 40

Hình 2.6: Bản đồ đất huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk 49

Hình 2.7: Bản đồ tầng dày dất huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk 50

Hình 2.8: Bản đồ thảm thực vật huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk 55

Hình 2.9: Bản đồ cảnh quan huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk 68

Hình 3.1: Bản đồ đánh giá chức năng cảnh quan huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk 95

Hình 3.2: Bản đồ định hướng, bố trí không gian phát triển nông - lâm nghiệp huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk 100

ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Tính cấp thiết

Phát triển bền vững luôn là tiêu chí hàng đầu trong mọi hoạt động phát triển trong thời đại ngày nay Với sự chuyển mình mạnh mẽ, nước ta đang trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện địa hóa, mục tiêu phát triển kinh tế được đặt lên hàng đầu, nhưng không vì thế chúng ta quên đi các mục tiêu về xã hội và môi trường Phát triển kinh tế đi đôi với bảo vệ môi trường và bảo đảm công bằng xã hội là chủ trương, con đường đúng đắn để hướng Đất nước tới sự phát triển bền vững và ổn định Trong quá trình này, các nghiên cứu cơ bản có vai trò rất quan trọng, nó giúp đưa ra cái nhìn tổng quan và những đánh giá chính xác nhất đối với những vấn đề cụ thể, từ đó đưa ra hướng vận dụng thực tiễn đúng đắn, kịp thời Trong đó, hướng nghiên cứu địa lí luôn giữ vai trò, vị trí quan trọng và được đánh giá rất cao vì khả năng ứng dụng thực tiễn phù hợp và hiệu quả của chúng, đặc biệt là các nghiên cứu theo hướng địa lí tổng hợp, nghiên cứu cảnh quan ứng dụng

Tiếp cận địa lý tổng hợp, tiếp cận nghiên cứu cảnh quan là cơ sở làm sáng tỏ được những đặc điểm đặc thù của tự nhiên, đặc điểm phân hóa đa dạng và có quy luật của cảnh quan, đồng thời sẽ xác định được một cách tổng quát, tổng thể tiềm năng tự nhiên và tài nguyên của lãnh thổ, để qua đó thực hiện việc đánh giá tổng hợp nhằm đề xuất được định hướng và các giải pháp tổ chức lãnh thổ sản xuất vừa phù hợp với điều kiện tự nhiên, vừa đem lại hiệu quả kinh tế cao

Huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk phân bố trọn vẹn trong phạm vi vùng sinh thái đặc thù Ea Súp Đây là một khu vực lãnh thổ có điều kiện tự nhiên hết sức đặc biệt, có các nguồn tài nguyên phong phú, đặc biệt là nguồn tài nguyên rừng khộp của Đăk Lăk và toàn vùng Tây Nguyên, là một khu vực điển hình phân bố các đơn vị cảnh quan rừng rụng lá Qua các nghiên cứu thực tế cho thấy, gần đây, trên địa bàn tỉnh nổi lên vấn đề khá nghiêm trọng đó là việc lạm dụng chặt phá rừng để trồng điều hay cao su, xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đã làm biến đổi nghiêm trọng thực trạng môi trường tự nhiên - sinh thái, đã gây ra những mâu thuẫn, xung đột môi trường, ảnh hưởng tới dân sinh, phát triển kinh tế Bên cạnh đó, Ea súp là một bán bình nguyên, nơi có điều kiện đất đai, khí hậu khá khắc nghiệt, tầng đất canh tác mỏng, dễ ngập úng trong mùa mưa, lượng bốc thoát hơi nước rất mạnh mẽ do có nền nhiệt độ năm cao, đặc biệt có mùa khô kéo dài nên đã có những ảnh hưởng nghiêm trọng, tác động xấu đến việc sinh trưởng, phát triển của thảm thực vật tự nhiên nói chung và nhiều loại cây

trồng, nhất là cây cao su, cây điều Tất cả các tác động tự nhiên, nhân tác đó đã làm cho vốn rừng của khu vực ngày một suy giảm, môi trường sinh thái ngày càng thêm mất cân đối Vấn đề bức thiết hiện đang được đặt ra đối với khu vực lãnh thổ này là phải có những nghiên cứu, đánh giá về thực trạng và biến động sử dụng tài nguyên, đánh giá tổng hợp tiềm năng tự nhiên, tài nguyên của khu vực và từ đó đưa ra được những định hướng sử dụng hợp lý

Xuất phát từ những lý do trên, học viên đã lựa chọn đề tài: “Phân tích cấu trúc,

chức năng cảnh quan phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lăk” cho luận văn Thạc sĩ của mình với hi vọng đóng góp phần nhỏ vào sự phát

triển hướng nghiên cứu cảnh quan ứng dụng nói chung và sự phát triển bền vững của địa bàn nghiên cứu nói riêng

2 Mục tiêu

Luận văn thực hiện nhằm đạt được những mục tiêu cơ bản sau:

- Nghiên cứu làm sáng tỏ đặc điểm tự nhiên, tài nguyên khu vực nghiên cứu trên

cơ sở nghiên cứu cảnh quan huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lắk

- Đề xuất được định hướng và các giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên, phát triển

nông - lâm nghiệp huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lắk

- Phân tích cấu trúc, chức năng cảnh quan huyện Ea Súp, tỉnh Đăk Lắk nhằm xác định sự phù hợp của tự nhiên vùng nghiên cứu cho mục đích phát triển hai loại hình sản xuất chính, quan trọng là nông và lâm nghiệp

- Đề xuất định hướng, bố trí không gian phát triển các ngành nông - lâm nghiệp của khu vực nghiên cứu

4 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi không gian: phạm vi nghiên cứu của luận văn giới hạn trong khu vực

huyện Ea Súp, gồm 10 xã, thị trấn, trong đó có 2 xã là Ia R’vê và Ia Jlơi mới được

thành lập năm 2006

Phạm vi khoa học:

+ Luận văn tập trung nghiên cứu là sáng tỏ đặc điểm đặc trưng của từng đơn

vị cảnh quan và quy luật phân hóa cảnh quan trên lãnh thổ thông qua bản đồ cảnh quan huyện Ea Súp (tỉ lệ 1:50.000), từ đó tiến hành đánh giá tổng hợp phục vụ địa bàn nghiên cứu

+ Trên cơ sở phân tích cấu trúc, chức năng đơn vị cảnh quan đề xuất định hướng

và các giải pháp cho phát triển cây trồng nông - lâm nghiệp ở khu vực nghiên cứu

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

- Ý nghĩa khoa học: Kết quả nghiên cứu làm sáng tỏ về tiềm năng tự nhiên, tài

nguyên thiên nhiên, đặc điểm và sự phân hoá có quy luật của cảnh quan khu vực nghiên cứu; Góp phần hoàn thiện về phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên theo hướng địa lý tổng hợp, cảnh quan học ứng dụng cho một lãnh thổ cụ thể

- Ý nghĩa thực tiễn: Những định hướng không gian phát triển cho nông - lâm

nghiệp đề xuất sẽ góp phần cho việc xác lập chiến lược phát triển bền vững kinh tế xã hội khu vực huyện Ea Súp nói riêng cũng như cho tỉnh Đăk Lăk nói chung

6 Cơ sở tài liệu của luận văn

Trong luận án đã thu thập, hệ thống hoá và xử lý các thông tin thu được từ nhiều nguồn khác nhau, đồng thời qua nhiều chuyến khảo sát thực địa, qua những

đề tài nghiên cứu mà học viên được trực tiếp tham gia trên địa bàn huyện Ea Súp,

đã tích luỹ được một lượng kiến thức về lý luận và thực tiễn, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình thực hiện các nhiệm vụ đặt ra của luận văn Luận văn được thực hiện trên cơ sở tài liệu như sau:

* Tư liệu bản đồ

* Tư liệu ảnh viễn thám

* Các tài liệu mang tính lý luận về nghiên cứu địa lý học, các tài liệu về điều kiện

tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, tỉnh Đăk Lăk nói chung và huyện Ea Súp nói riêng của các cơ quan, ban ngành trong huyện và tỉnh Các đề tài, dự án nghiên cứu trên địa bàn, các báo cáo khoa học, các luận án và tóm tắt luận án, các công trình nghiên cứu khác của các tác giả trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài luận văn

* Các tư liệu quan sát, ghi chép và phân tích trong quá trình khảo sát thực địa

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần đặt vấn đê, kết luận, tài liệu tham khảo , nội dung của luận án được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận nghiên cứu cảnh quan cho mục đích phát triển nông –

lâm nghiệp

Chương 2: Đặc điểm các nhân tố thành tạo cảnh quan và bản đồ cảnh quan huyện

Ea Súp

Chương 3: Phân tích cấu trúc chức năng, cảnh quan và đề xuất định hướng không

gian phát triển nông - lâm nghiệp huyện Ea súp

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN CHO MỤC

ĐÍCH PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP 1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan

1.1.1 Trên thế giới

Việc nghiên cứu sử dụng lãnh thổ trên quan điểm tổng hợp đã trải qua một thời gian khá dài với nội dung phong phú gắn với tên tuổi của nhiều nhà khoa học trong nước cũng như trên thế giới Đối với lĩnh vực nghiên cứu cảnh quan và phân tích, đánh giá cảnh quan để phục vụ cho mục đích phát triển kinh tế - xã hội thì từ trước đến nay

đã có rất nhiều công trình của các tác giả thuộc nhiều trường phái khác nhau

Mở đầu cho hướng nghiên cứu này là các công trình khoa học của V.V

Dokutsaev (1846 - 1903), nhà bác học người Nga, trong Học thuyết về đất của mình,

ông đã phân tích được mối quan hệ chặt chẽ và tạo điều kiện lẫn nhau giữa giới hữu cơ

và giới vô cơ Ông cho rằng thổ nhưỡng là hàm số của tất cả các yếu tố địa lí khác

như: mẫu chất, khí hậu, sinh vật,… - những biểu hiện rõ rệt nhất các yếu tố của tổng hợp thể tự nhiên Vì thế, từ khái niệm thổ nhưỡng, Dokutsaev đã đi tới những quan niệm đầu tiên về địa tổng thể (năm 1892), và dựa vào tư tưởng này, Dokutsaev đã kiên

quyết gạt bỏ quan điểm thực dụng đối với tự nhiên và kiên trì nhấn mạnh rằng: bất kì hành động can thiệp nào vào tự nhiên đều phải dựa trên cơ sở sự hiểu biết những quy luật của tự nhiên Qua đó, thật chính xác khi đánh giá rằng Dokutsaev đã đặt nền móng

cho các công trình nghiên cứu cơ bản đối với các địa tổng thể và đã sáng lập ra lí

thuyết của Địa lí tự nhiên hiện đại

Học thuyết về địa tổng thể và các đới thiên nhiên của Dokutsaev về sau được tiếp tục kế thừa và phát triển, rất nhiều những công trình nghiên cứu về sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường dựa trên quan điểm tổng hợp của các nhà địa lý

Xô Viết như S.V Kalexnik, A.A Grigôriev, N.A Xontxev, V.N Xukatxev, B.B Pôlưnôv, V.I Prokaev, V.X Preobrajenxki, và A.G Ixatsenko ra đời, hoàn thiện dần về

lý luận và thực tiễn nghiên cứu tổng hợp cho mục đích phát triển nền kinh tế quốc dân Trong đó, nhà cảnh quan học tiêu biểu người Nga A.G Ixatsenko, ông đã thực

hiện rất nhiều công trình có giá trị Năm 1961, ông đã hoàn thành công trình Bản đồ cảnh quan Liên Xô, tỉ lệ 1:4.000.000 và vấn đề phương pháp nghiên cứu cảnh quan

Năm 1969, ông cho ra đời tác phẩm Cơ sở cảnh quan học và phân vùng địa lí tự nhiên”, trong đó ông đã trình bày những cơ sở lí thuyết và các nguyên tắc cơ bản trong

phân vùng địa lí tự nhiên [12] 5 năm sau (1974), ông cùng với A.A Shliapnikov công

bố công trình Về những nội dung của bản đồ cảnh quan địa lí

Năm 1976, ông tiếp tục xuất bản cuốn Cảnh quan học ứng dụng - công trình thể

hiện tầm nhìn và khả năng nắm bắt thực tiễn rất nhạy bén của Ixatsenko khi đưa quan điểm ứng dụng vào Cảnh quan học Trong công trình ông đã nêu lên mối quan hệ tác động qua lại giữa tự nhiên và con người : từ chỗ làm rõ ảnh hưởng của tự nhiên đến con người sang chỗ nghiên cứu tác động của con người vào tự nhiên, thêm nữa là vấn

đề về sự tác động ngược lại của tự nhiên bị thay đổi đến con người đã và đang nổi lên ngày càng rõ rệt Đồng thời, ông cũng phân tích để tìm ra con đường nhằm tối ưu hoá

mối quan hệ đó và hình thành nên các cảnh quan văn hoá Ixatsenko cho rằng việc tối

ưu hoá sự tác động của xã hội vào thiên nhiên là một lĩnh vực nghiên cứu liên ngành đặc biệt, đòi hỏi phải : 1) sử dụng hợp lí và tái sản xuất tài nguyên thiên nhiên ; 2) cải tạo (cải thiện) môi trường tự nhiên ; 3) bảo vệ thực sự môi trường tự nhiên Ông cũng

đồng tình với L Bauer và Kh Vainitke (công trình Chăm sóc cảnh quan và bảo vệ thiên nhiên) rằng cảnh quan văn hoá là mục đích của sự phát triển, và cơ sở của nó là việc con người sử dụng hợp lí các tiềm lực có trong thiên nhiên, chứ không phải là sự phá hỏng hay áp bức thiên nhiên Ixatsenko cũng đã có nhận định hết sức đúng đắn về vai

trò của các nhà Cảnh quan học không chỉ trong thời điểm đó mà là cho đến tận ngày

nay: chức năng của nhà Cảnh quan học không phải là ở chỗ bao trùm mọi vấn đề và thay thế mọi nhà chuyên môn, mà là ở chỗ liên hợp họ trên cơ sở quan điểm tổng hợp

Những năm sau, một loạt các công trình về cảnh quan ứng dụng tiếp tục được

hoàn thành và công bố như: Nghiên cứu đánh giá cảnh quan cho các sơ đồ quy hoạch vùng (E.M Rakovskaia, I.R Dorphman - 1980); Phương pháp đánh giá cảnh quan sinh thái nhằm mục đích phát triển tối ưu lãnh thổ (M Ruzichka, M Miklas - 1980)

Cảnh quan học trong giai đoạn hiện nay dựa trên cơ sở nền móng đã được các giai đoạn trước thiết lập để tiếp tục có những bước đi ngày càng nhanh, mạnh mẽ và vững chắc Với những nhiệm vụ nghiên cứu nhằm bảo tồn, phục hồi tự nhiên, cải tạo - tối ưu hoá mối quan hệ giữa hệ tự nhiên và hệ kinh tế - xã hội, Cảnh quan học đang tạo

Có thể nói các nhà địa lí học ở Nga và Đông Âu đã đóng vai trò chủ động trong

mở rộng hợp tác quốc tế trên các lĩnh vực Cảnh quan học lí thuyết và ứng dụng Điều

đó đã được thể hiện từ những năm cuối của giai đoạn trước, khi Viện Sinh thái cảnh quan thuộc Viện Khoa học Slovac (Bratislava - Slovakia) đã liên tục tổ chức các Hội

nghị chuyên đề về những vấn đề ấy trong những năm 1967, 1970, 1973

Và kể từ khi Liên hiệp Hội cảnh quan được thành lập vào năm 1974, Cảnh quan

học đã xuất hiện nhiều hướng nghiên cứu mới: hướng nghiên cứu về cấu trúc, chức năng, động lực cảnh quan; và đặc biệt là hướng nghiên cứu ứng dụng Việc nghiên cứu ứng dụng và phân vùng cảnh quan đã được thực hiện từ giai đoạn trước - những năm

60 của thế kỉ XX với nhiều đại diện ưu tú (A.G Ixatsenko, V.A Nikolaev, N.A Gvodetxki,…), nhưng thực sự phát triển mạnh và ngày càng trở thành hướng nghiên cứu phổ biến trong giai đoạn hiện nay Từ 2001 đến 2006 đã có nhiều công trình

nghiên cứu cả về lí luận và thực tiễn như Cảnh quan học của A.V Pliakin (2001), Lí luận và phương pháp nghiên cứu địa lí của A.G Ixatsenko (2004), Phân tích và đánh giá cảnh quan phục vụ nông nghiệp vùng Starobol bằng Hệ thông tin địa lí của K.I

Irovich (2004) Và năm 2005, G.I Mursinkevich cũng viết một giáo trình cùng tên

Cảnh quan học như A.V Pliakin,…

Năm 2006, Hội nghị khoa học cảnh quan lần thứ XI được tổ chức với chủ đề “Lí thuyết, phương pháp, nghiên cứu vùng và thực tiễn” đã hội tụ hơn 450 nhà Cảnh quan

học từ 28 quốc gia trên thế giới Hội nghị đã tiến hành bàn luận về nhiều hướng nghiên cứu về lí luận cảnh quan, ứng dụng cảnh quan trong thực tiễn như : Cấu trúc và tổ chức cảnh quan ; Hoạt động động lực và sự tiến hóa cảnh quan ; Cảnh quan sinh thái; Quy hoạch cảnh quan; Toán học hóa cảnh quan;… Hội nghị cũng đã thông qua sự nhất

trí của đa số nhà khoa học để thành lập nên Hiệp hội cảnh quan sinh thái thế giới (IELA), đánh dấu một bước phát triển đầy hứa hẹn trong thời gian sắp tới của Cảnh

quan học nói riêng và Địa lí học nói chung

Những năm gần đây, các công trình về Cảnh quan học không ngừng xuất hiện: năm 2011, tập thể các tác giả P.S Lopukh, I.P Galai, M.A Bolgasarov thực hiện công

trình Những vấn đề địa lý tự nhiên hiện đại ; A Andray (2008) với luận án Phân tích cấu trúc cảnh quan vùng hồ Baican bằng hệ thông tin địa lí ; V.A Baliev (2011) có công trình Phân tích cấu trúc cảnh quan bờ trái sông Viatka,… Qua đó cho thấy,

hướng nghiên cứu Cảnh quan học tiếp tục hoàn thiện và phát triển mạnh mẽ, khẳng định vai trò và vị thế quan trọng trong hệ thống các khoa học, ngày càng đáp ứng sâu rộng những nhu cầu - đòi hỏi của thực tiễn xã hội hiện nay

Trong thời gian này cũng có nhiều công trình nghiên cứu sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên trên quan điểm tổng hợp của các tác giả thuộc các quốc gia khác như: A Ghebecxơn (Anh); S Passarge, E Neef, A Pen (Đức); J Kônđracki (Ba Lan);

R Khactơxo, D Uittơlxli (Mỹ); v.v Tất cả đều có giá trị to lớn cả về lý luận và khả năng ứng dụng thực tiễn

1.1.2 Ở Việt Nam

Đi tiên phong trong lĩnh vực địa lý tự nhiên tổng hợp là Nguyễn Đức Chính và

Vũ Tự Lập Năm 1963, các tác giả công bố công trình “Địa lí tự nhiên Việt Nam”,

phần cuối của công trình này đưa ra các nguyên tắc cơ bản của phân vùng cảnh quan

và áp dụng cho lãnh thổ Việt Nam Tiếp sau là các bài báo nghiên cứu về vấn đề phân

vùng địa lí tự nhiên, ví dụ như : “Cơ sở lí luận của phân vùng địa lí tự nhiên” (Nguyễn Đức Chính, V.G Zavrie) ; “Về vấn đề xác định nội dung các danh từ dùng để chỉ các đơn vị phân vị cơ bản trong phân vùng địa lí tự nhiên tổng hợp tỉ lệ khác nhau” (V.G Zavrie, Nguyễn Đức Chính, Vũ Tự Lập) ; “Phương pháp luận và phương pháp phân vùng địa lí tổng hợp tỉ lệ trung bình” (V.G Zavrie, Nguyễn Đức Chính, Nguyễn Văn Nhưng) Đến năm 1976, Vũ Tự Lập hoàn thành luận án tiến sĩ với tựa đề “Cảnh quan địa lí miền Bắc Việt Nam” - được xem là một công trình tổng hợp hết sức công phu có

giá trị học thuật lớn lao đối với khoa học địa lí Việt Nam hiện đại

Ngoài ra, công tác phân vùng còn được tiến hành bởi Tổ phân vùng địa lí tự

nhiên thuộc Uỷ ban Khoa học và kĩ thuật Nhà nước, với công trình “Phân vùng địa lí

tự nhiên lãnh thổ Việt Nam” (1970) Đến 1998, Nguyễn Văn Nhưng và Nguyễn Văn Vinh công bố cuốn “Phân vùng địa lí tự nhiên đất liền, đảo - biển Việt Nam và lân cận” Mặc dù có khá nhiều quan điểm phân vùng khác nhau nhưng các tài liệu này đã

cung cấp cơ sở lí luận và thực tiễn cho việc nghiên cứu địa lí tự nhiên tổng hợp của các thế hệ sau được tiến hành thuận lợi hơn

Tuy ra đời muộn hơn các nước phương Tây nhưng hướng nghiên cứu địa hoá và sinh thái cảnh quan ở Việt Nam, đã đạt được những thành tựu đáng kể, tiêu biểu là

Vinh có bài “Những yếu tố chính cấu thành cảnh quan địa hoá Việt Nam” Tiếp đó, tại

Hội thảo về cảnh quan sinh thái (Hà Nội - 1992), các nhà khoa học thuộc Viện Địa lí

đã đánh dấu sự mở đầu hướng nghiên cứu sinh thái trong cảnh quan học Việt Nam với nhiều vấn đề có liên quan đến hướng nghiên cứu sinh thái trong cảnh quan học Năm

1994, Nguyễn Văn Vinh và Huỳnh Nhung đề cập vấn đề “Quan niệm về cảnh quan, hệ sinh thái, sự phát triển của cảnh quan học và sinh thái học cảnh quan” - làm rõ hơn

mối quan hệ giữa cảnh quan và sinh thái học Cũng năm này, ông và Nguyễn Văn

Nhưng có báo cáo về “Chu trình vật chất, trao đổi năng lượng trong một số cảnh quan Việt Nam” - cho thấy quan điểm sinh thái được vận dụng linh hoạt hơn trong nghiên

cứu cảnh quan Việt Nam

Ngoài các hướng nghiên cứu truyền thống, các nhà địa lý tự nhiên tổng hợp Việt Nam đã tiếp cận nhanh các hướng nghiên cứu cảnh quan có ứng dụng thành tựu của công nghệ thông tin Có thể kể đến là Phạm Hoàng Hải (và nhiều người khác) với

công trình “Xây dựng bản đồ cảnh quan sinh thái tỉnh Thanh Hoá tỉ lệ 1:200.000 trên

cơ sở sử dụng các tư liệu viễn thám” (1990) ; Nguyễn Văn Vinh và Nguyễn Cẩm Vân với “Thành lập bản đồ cảnh quan đồng bằng Nam Bộ tỉ lệ 1:250.000 bằng tư liệu viễn thám” (1992)

Một trong những hướng nghiên cứu được tiến hành chủ yếu thời gian gần đây là hướng nghiên cứu, đánh giá cảnh quan phục vụ mục đích phát triển bền vững lãnh thổ,

mà tiêu biểu là các công trình của Phạm Hoàng Hải Năm 1988, ông hoàn thành công

trình “Vấn đề lí luận và phương pháp đánh giá tổng hợp tự nhiên cho mục đích sử dụng lãnh thổ - ví dụ vùng Đông Nam Bộ” Kế đến vào năm 1990, trong Chương trình 48B, ông cùng Nguyễn Trọng Tiến và nnk đã tiến hành “Đánh giá tổng hợp điều kiện

tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên dải ven biển Việt Nam cho phát triển sản xuất nông

- lâm” Năm 1993, ông cùng Nguyễn Thượng Hùng thực hiện “Đánh giá tổng hợp cho mục đích sử dụng và khai thác hợp lí tài nguyên Tây Nguyên” Vào 1997, Nhà xuất bản Giáo dục đã công bố “Cơ sở cảnh quan học của việc sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường lãnh thổ Việt Nam” của ông cùng Nguyễn Thượng

Hùng và Nguyễn Ngọc Khánh - công trình được đánh giá cao bởi những miêu tả chi tiết các quy luật và đặc trưng của các cảnh quan nhiệt đới gió mùa Việt Nam trên cơ sở một hệ thống phân loại tương đối thống nhất cho toàn lãnh thổ và theo các miền, các vùng cảnh quan riêng biệt; đồng thời công trình cũng đề cập một cách khá đầy đủ, sâu

sắc những biến đổi của tự nhiên nói chung và cảnh quan nói riêng dưới tác động của con người, từ đó đưa ra các giải pháp, các hướng tiếp cận khoa học tin cậy nhằm sử dụng hợp lí tài nguyên, bảo vệ môi trường Cũng trong hướng nghiên cứu cảnh quan học ứng dụng thời gian gần đây, một số tác giả thuộc Viện Địa lí và các Trường Đại học đã tiến hành tổ chức lãnh thổ sản xuất trên cơ sở nghiên cứu cảnh quan, qua đó đã đóng góp tiếng nói quan trọng cho vấn đề quy hoạch lãnh thổ của quốc gia và của các địa phương

Trong nghiên cứu, đánh giá cảnh quan tất yếu phải thông qua phân tích cấu trúc, chức năng cảnh quan Nó được coi là cơ sở để làm nổi bật quy luật phân hóa, tính đa dạng và sự phân hóa chức năng cảnh quan Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này phải

kể đến: Phạm Hoàng Hải (1992) đã công bố “Cơ sở phân tích chức năng và động lực phát triển cảnh quan sinh thái Việt Nam Năm 1996, Phạm Quang Anh hoàn thành luận án tiến sĩ với luận án “Phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan ứng dụng định hướng tổ chức du lịch xanh ở Việt Nam” - cấu trúc cảnh quan thực tại là cơ sở để tổ

chức lãnh thổ du lịch Các nhà khoa học thuộc Viện Địa lý do Nguyễn Văn Vinh làm

chủ biên đã hoàn thành công trình “Nghiên cứu chức năng và cấu trúc cảnh quan sinh thái (lấy ví dụ ở tỉnh Quảng Trị” (2005) - phát hiện ra cấu trúc, chức năng là cơ sở để

sử dụng hợp lý cảnh quan vào các mục đích kinh tế - xã hội Tác giả Nguyên Cao Huần với các công trình “Phân tích, đánh giá cảnh quan tỉnh Đắk Lắk cho các mục đích thực tiễn”, 1992; “Đánh giá cảnh quan (theo hướng tiếp cận kinh tế sinh thái”, 2005; “Phân vùng cảnh quan lãnh thổ Việt Nam - Lào”, 2008 đã đề cập nhiều đến những vấn đề lý luận, phương pháp luận nghiên cứu cảnh quan ứng dụng, những vấn

đề lý luận đánh giá cảnh quan cả định tính và bán định lượng Tác giả Trương Quang

Hải, Phạm Quang Tuấn, Nguyễn Quốc Huân (2006) tiến hành Phân tích cảnh quan vườn quốc gia Ba Bể và vùng đệm” - chỉ ra các nhân tố tác động đến sự phân hóa

trong cấu trúc cảnh quan Gần đây nhất là luận án tiến sĩ của Nguyễn An Thịnh (2007)

với tựa đề “Phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan phục vụ mục đích phát triển bền vững nông lâm nghiệp và du lịch huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai”; Trương Quang Hải, Giang Văn Trọng (2010) “Phân tích cấu trúc, chức năng cảnh quan khối Karst Tràng

An - Bích Động, tỉnh Ninh Bình”, Trần Thị Thúy Hằng (2012), “Nghiên cứu cấu trúc

cảnh quan phục vụ tổ chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi

Ngoài ra còn có thể kể đến một số công trình khác được thực hiện ở các vùng, miền của đất nước và có những đóng góp nhất định vào sự phát triển chung của cảnh

quan học, như : Đoàn Ngọc Nam với “Các thể tổng hợp địa lí tự nhiên trong cấu trúc cảnh quan ngoại thành thành phố Hồ Chí Minh và hướng cải tạo chúng, phục vụ phát triển nông nghiệp” (1991) ; Nguyễn Thế Thôn với “Tổng luận phân tích nghiên cứu và đánh giá cảnh quan cho việc quy hoạch và phát triển kinh tế” (1993) và “Tổng luận phân tích những vấn đề cảnh quan sinh thái ứng dụng trong quy hoạch và quản lí môi trường” (1995)

Đó là chưa nói đến một loạt các bản đồ cảnh quan và đánh giá cảnh quan đã được các nhà cảnh quan học và các nhà địa lí tổng hợp xây dựng nên trong hơn 30 năm qua, giúp cho lĩnh vực nghiên cứu cảnh quan của nước ta ngày càng có những bước phát triển mạnh mẽ và vững chắc

1.2 Lý luận nghiên cứu cảnh quan

1.2.1 Khái niệm chung về cảnh quan

Từ “cảnh quan” là tên gọi khá cổ của một ngành khoa học Địa lý hoàn chỉnh,

được sử dụng để biểu thị tư tưởng chung về một tập hợp quan hệ của các hiện tượng khác nhau trên bề mặt trái đất

Nền móng của cảnh quan học đã được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX trong các công trình nghiên cứu, sự phân chia địa lý tự nhiên bề mặt trái đất của các nhà địa lý kinh điển Nga Trong đó, V.V Đôcutsaev (1846 - 1903), nhà bác học Nga vĩ đại đáng được coi là người sáng lập học thuyết cảnh quan Sau ông là các nhà địa lý Nga như: L.C Berge, G.N Vưxotxkii, G.F Morozov,… Các nhà địa lý Đức như: Z Passarge, A.Hettner Ở Anh có E.J Gerbertson và các nhà địa lý Mỹ, Pháp,… Song việc nghiên cứu sự phân chia bề mặt trái đất dẫn đến sự hình thành học thuyết về các quy luật phân hóa lãnh thổ lớp vỏ địa lý chỉ được phát triển mạnh mẽ sau chiến tranh Thế giới II, khi

đó cảnh quan được xác định như “đơn vị cơ sở dựa trên sự thống nhất các quy luật phân hóa địa đới và phi địa đới ” (A.G Ixatsenko, 1953)

Quá trình phát triển đó thể hiện trong sự xác định khái niệm cảnh quan trong các định nghĩa của các tác giả ở các thời kỳ khác nhau trên thế giới và Việt Nam, từ đó đánh dấu mỗi thời điểm phát triển của khái niệm cảnh quan cũng như của học thuyết cảnh quan

Định nghĩa cảnh quan của L.C Berge, 1931 như sau: “Cảnh quan địa lý là một tập hợp hay một nhóm các sự kiện, các hiện tượng, trong đó đặc biệt là địa hình, khí hậu, nước, đất, lớp phủ thực vật và giới động vật cũng như hoạt động của con người hòa trộn với nhau vào một thể thống nhất hòa hợp, lặp lại một cách điển hình trên một đới nhất định nào đó của trái đất”

Năm 1948, N.A Xolsev đã đưa ra định nghĩa: “Cảnh quan địa lý được gọi là một lãnh thổ đồng nhất về mặt phát sinh, trong đó có sự lặp lại một cách điển hình và có quy luật của một và chỉ một tập hợp liên kết tương hỗ gồm: cấu trúc địa chất, dạng địa hình, nước mặt và nước ngầm, vi khí hậu, các biến chứng đất, các quần xã thực - động vật”

Còn theo A.G Ixatsenko trong “Cơ sở cảnh quan học và phân vùng địa lý tự nhiên” năm 1965 đã đưa ra định nghĩa: “Cảnh quan là một phần riêng biệt về mặt phát

sinh của một phần cảnh quan, một đới cảnh quan hay nói chung của một đơn vị phân vùng lớn bất kỳ, đặc trưng bằng sự đồng nhất cả tương quan địa đới lẫn phi địa đới, có một cấu trúc riêng và cấu tạo hình thái riêng” [12]

Theo nhà địa lý Việt Nam Vũ Tự Lập, năm 1976 khi nghiên cứu cảnh quan địa

lý miền Bắc Việt Nam, ông đã đưa ra định nghĩa: “Cảnh quan địa lý là một địa tổng thể được phân hóa trong phạm vi một đới ngang ở đồng bằng và một đai cao ở miền núi, có một cấu trúc thẳng đứng đồng nhất về nền địa chất, về kiểu địa hình, kiểu khí hậu, kiểu thủy văn, về đại tổ hợp thổ nhưỡng và đại tổ hợp thực vật, và bao gồm một tập hợp có quy luật của những dạng địa lý và những đơn vị cấu tạo nhỏ khác theo một cấu trúc ngang đồng nhất” [13]

Năm 1991, A.G Ixatsenko đưa ra một định nghĩa ngắn gọn hơn: “Cảnh quan là một địa hệ thống nhất về mặt phát sinh, đồng nhất về các dấu hiệu địa đới và phi địa đới, bao gồm một tập hợp đặc trưng của các địa hệ liên kết bậc thấp”

Phân tích các định nghĩa trên cho thấy 3 quan niệm về cảnh quan mà sau đó được áp dụng để chỉ các hình thức cảnh quan khác nhau phụ thuộc vào các quan niệm của người nghiên cứu (Từ điển Bách khoa Địa lý, 1988)

 Cảnh quan biểu thị tổng hợp thể tự nhiên lãnh thổ của một cấp bất kỳ, đồng nghĩa với tổng thể tự nhiên – lãnh thổ, địa tổng thể tự nhiên hay địa hệ tự nhiên - quan

 Cảnh quan là một đơn vị phân loại trong hệ phân vị tổng thể tự nhiên, trong đó cảnh quan là đơn vị chủ yếu được xem xét đến những biến đổi do tác động của con người - quan niệm kiểu loại (B.B Polunov, N.A Gvozdetxki, )

 Cảnh quan để chỉ một phần lãnh thổ nào đó riêng biệt của lớp vỏ địa lý, trong

đó có những đặc tính chung nhất - quan niệm cá thể (N.A Xolsev, A.G Ixatxenko, Vũ

Tự Lập )

Dù xét CQ theo khía cạnh nào thì CQ vẫn là một tổng thể TN Sự khác biệt của các quan niệm trên ở chỗ coi CQ là đơn vị thuộc cấp phân vị nào, CQ được xác định

và thể hiện trên bản đồ theo cách thức nào

Quan niệm cảnh quan là một đơn vị phân hóa chung như một địa hệ tự nhiên bất kỳ nào đó được sử dụng nhiều không phải trong lĩnh vực cảnh quan học thuần túy,

mà ở các lĩnh vực khác, các ngành khác khi có động đến sự phân dị lãnh thổ Vì vậy, nhiều người cho cảnh quan đồng nghĩa với các quan điểm phân vùng khác

Theo ý kiến của nhiều nhà khoa học, quan niệm về cảnh quan theo quan niệm chung không có một giới hạn rõ rệt về lãnh thổ, không theo sự phân cấp (phân hóa nào) vì sử dụng như một danh từ chung Do vậy, thường được dùng cho các công trình chung nghiên cứu môi trường tự nhiên hoặc nghiên cứu cho một dạng sử dụng rất cụ thể nào đó

Đối với các nhà nghiên cứu chuyên ngành cảnh quan thì sử dụng hai quan niệm: kiểu loại và cá thể Trong đó, quan niệm kiểu loại được dùng phổ biến trong các nghiên cứu cảnh quan Vì theo quan niệm này, cảnh quan là đơn vị cơ sở, là cấp phân

vị - đơn vị phân loại thể hiện rõ nét nhất cả hai quy luật phân hóa địa đới và phi địa đới (A.G Ixatsenko, 1965), đồng thời là địa hệ tự nhiên cấp cơ sở có cấu trúc hình thái riêng Điều này thể hiện một trong những đặc tính của tập hợp, là đặc tính “nổi bật” chỉ có trong hệ thống các cấp, mà mỗi cấp có tính chất riêng cho sự liên kết tương hỗ của các yếu tố hợp thành

1.2.2 Lý luận và phương pháp luận nghiên cứu cảnh quan

* Những vấn đề lý luận chung

Cũng như sự phát triển của khoa học địa lý, học thuyết cảnh quan tuân thủ các giai đoạn phát triển từ phân tích bộ phận rồi đến tổng hợp, rồi phân tích bậc cao hơn và