Thành ngữ và tục ngữ việt nam nhìn từ góc độ ý niệm (có liên hệ với tiếng nga và tiếng anh) (Tóm tắt trích đoạn)

Trong suốt thời kì Việt Nam bị Bắc thuộc kéo dài hàng nghìn năm, mặc dù phải chổng lại sự đồng hóa ngôn ngữ và văn hóa từ phương Bắc, tiếng Việt vẫn tỏ rố sức sống bắt nguồn từ ngôn ngữ

THÀNH NGŨ VÀ TỤC NG Ữ V IỆ T NAM

NHÌN T Ừ GÓC Đ ộ Ý NIỆM (có liên hệ v ó i tiến g N ga và tiế n g A n h )

N g u yễn X u â n H ò a *

1 Đ ăt vấn đề

1.1 Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: "Tiếng nói là thứ của cải

vô cùng lâu đời và vô cùng quý báu cùa dân tộc Chúng tơ p h ả i g iữ gìn nó, quý trọng nó, làm cho nó phổ biến ngày càng rộng khắp" Từ xa xưa tiếng Việt luôn

được sử dụng như công cụ giao tiếp thúc đẩy sự phát triển xã hội và cho đến ngày nay nó đang được sử dụng rộng rãi trên cả nước trong đời sống 54 dân tộc của đại gia đình Việt Nam Trên thực tế, tiếng Việt có một vị thế đã được khẳng định trên

trường quốc tế như ngôn ngữ chỉnh thức của một quểc gia có chủ quyền Có thể nói,

trong tiến trình phát triển lịch sử của dân tộc tiếng Việt đã tỏ rõ sức sống trường tồn

và có đầy đủ phương tiện để diễn đạt những vấn đề phức tạp và trừu tượng nhất của thực tế khách quan Trong suốt thời kì Việt Nam bị Bắc thuộc kéo dài hàng nghìn năm, mặc dù phải chổng lại sự đồng hóa ngôn ngữ và văn hóa từ phương Bắc, tiếng Việt vẫn tỏ rố sức sống bắt nguồn từ ngôn ngữ Việt tộc từ thời các Vua Hùng dựng nước thể hiện ở việc chủ động vay mượn những yếu tố của ngôn ngữ văn hóa Hán

để điều chinh và cải biến cho phù hợp với cách dùng của người bản ngữ tiếng Việt, biết tiếp thu các yếu tố ngoại sinh kết hợp với yếu tố nội sinh để hoàn thiện cơ cấu ngữ pháp của ngôn ngữ Việt Ngôn ngữ, trong đó có thành ngữ và tục ngữ, là cái làm nên cốt cách, đặc điểm riêng của một dân tộc với chức năng không chỉ là công

cụ giao tiếp quan trọng của con người mà còn lưu giữ trường tồn bản sắc văn hoá dân tộc Thành ngữ, tục ngữ Việt Nam được người bản ngữ Việt ưa chuộng, chúng thường được sử dụng trong hành chức để diễn đạt những vấn đề đa dạng của cuộc song muôn màu muôn vẻ

1.2 Để diễn đạt ý nghĩ, tinh cảm hoặc nhận xét đánh giá hiện tượng khách

quan một cách hình ảnh nhăm đem lại hiệu quả cao trong giao tiếp, người bản ngữ Việt thường dùng thành ngừ, tục ngữ khi phát ngôn Những đơn vị thành ngữ, tục ngữ cùa một ngôn ngữ luôn luôn hướng đến chủ thể, nghĩa là khi xuất hiện và hành

* PGS.TS., Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đạ học Quốc gia Hà Nội.

719

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TỂ LÀN THỬ T ư

chức thì thành ngữ, tục ngữ không chỉ miêu tả thế giới m à quan trọng hom là nó thé

hiện sự đánh giá thế g iớ i đó với thải độ chủ quan riêng của người bản ngữ liên

quan đến đặc trưng tư duy dân tộc với cách nhìn khác nhau của mỗi người bản ngữ đối với bức tranh ngôn ngữ về thế giới, mang đậm tính dân tộc Trong ngôn ngữ học

tri nhận, như đã biết, ỷ niệm (concepts) là một trong những phạm trù cơ bản, trong

đó quan điểm của Iu s Stepanov cho rằng, "ỷ niệm là tế bào chủ y ế u của văn hóa

trong thế giới tinh thần của con người"[ 12; 43], và xét về phương diện ngôn ngữ tác

giả này cũng đồng thời cho rằng, "ỷ niệm - đó là nghĩa của từ" [12; 44] được sử

dụng khi phát ngôn ra, chứ không phải là ý nghĩa biểu vật của từ đó N hư vậy là ý niệm có quan hệ với cả ngôn ngữ lẫn văn hóa

Bài viết này bước đầu tìm hiểu việc sử dụng thành ngữ, tục ngữ Việt Nam

trong giao tiếp từ góc nhìn ý niệm như "yếu tố của ý thức" [14; 8] thể hiện thái độ

chủ quan của người nói khi phát ngôn ra bằng thành ngữ hay tục ngữ

2 Ý niệm trong ngôn ngữ học trí nhận

2.1 N gôn n g ữ học tri n h ậ n (Cognitive Linguistics) là m ột hướng nghiên cứu

mới xuất hiện trong những năm 80 của thế kỉ XX, có mục đích nghiên cứu mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tư duy của con người với cách nhìn riêng của người bản ngữ khi tri giác về thế giới, đặc biệt mục đích quan trọng của nó là nghiên cứu ý niệm của con người được lưu giữ trong tiềm thức của mỗi người bản ngữ N hững ý niệm khi phát ngôn ra mặc dù thuộc về cá nhân của chủ thể lời nói, song ý niệm đó thường là phù hợp với khế ước cộng đồng người bản ngữ Khi nghiên cứu lí thuyết tri nhận về ẩn dụ, hai tác giả G L akoff và M Johnson (1980) đã lấy tựa đề cho

cuốn sách của mình là "Metaphors we live by" ("An dụ mà chủng ta đang song")

[L akoíĩ G and Johnson M., 1980] không phải là không có lí do của nó, bởi lẽ ẩn dụ giúp cho mỗi người bản ngữ tri nhận thế giới khách quan theo cách riêng của mình trong thế giới tbực tại m à họ đang sống cũng như trong thế giới phi thực tại mà họ sống trong trí tường tượng (như trong những truyện cổ tích, truyện thần thoại) S.Kh Liapin (1997) đã có lý khi nhận xét rằng, khi con người sống, giao tiếp, hành động trong thế giới những khái niệm, những hình ảnh, những khuôn m ẫu hành vi, giá trị, tư tưởng, v.v , thì đồng thời cũng là sống, suy nghĩ, giao tiếp trong thế giới của những ý niệm [Dần theo: Trần Văn Cơ - 7; 91]

2.2 Ỷ niệm trong quan hệ với văn hóa và ngôn ngữ

Kho tàng thành ngữ và tục ngữ của một ngôn ngữ là nguồn thông tin quan trọng nhất về văn hoá và tinh thần dân tộc, bởi lẽ trong nội hàm của thành ngữ, tục ngữ thường chứa đựng những thông tin lưu giữ ý niệm bằng hình ảnh về thế giới thực tại mang bản sắc văn hoá dân tộc Khi người nói dùng thành ngữ hoặc tục ngữ

720

THÀNH NGỮ VÀ TỤC NGỮ VIỆT NAM NHlN t ừ g ố c đ ộ

để nói len ý nghĩ, tình cảm về sự vật, hiện tượng, họ thường tâm niệm và nhớ ra trong tiềm thức cùa mình những ý niệm chung nhất, phổ dụng nhất để phát ngôn thành lời hướng tới người nghe Thành tựu văn hóa luôn luôn là cái còn lại có giá trị, sau khi những cái khác không có giá trị mất đi, nghĩa là trong thành tựu văn hóa

có chứa đựng những nét đặc thù, quen thuộc đổi với người bản ngữ, nhưng lại khác

biệt đối với cộng đồng người bản ngữ khác.

2.2.1 Ỷ niệm trong quan hệ với văn hóa

Ở Việt Nam thời xưa cũng như ngày nay chẳng hạn, bức tranh ngôn ngữ với ý

niệm về chợ phiên ở làng quê là chợ thường họp vào những ngày cổ định theo âm

lịch (bởi thế nên ngày nay hằng năm lịch blốc để treo, lịch bỏ túi nếu in ra mà

không ghi kèm ngày âm lịch tương ứng với ngày dương lịch thì người dân không bao giờ mua), thường cách nhau 5 ngày, như chợ Bưởi làng Yên Thái (Hà Nội) là chợ cây cảnh và các loại hoa họp vào các ngày 4, 9, 14, 19, 24, 29 âm lịch hằng tháng Ý niệm của người Việt về chợ ở vùng quê trung du không chỉ là nơi trao đổi,

m ua bán hàng hóa, mà còn là điểm đến để người già, người trẻ, thanh niên nam nữ

rủ nhau vừa đi chợ vừa đi chơi, thưởng lãm: Người các ấp tưng bừng ra chợ Tết/

Họ vui vè kéo hàng trên cỏ biếc (Đoàn Văn Cừ Chợ Tết) Đặc biệt chợ vùng cao

(như chợ tình Sa Pa) không chỉ là nơi mua bán sản phẩm đơn thuần mà còn là nơi giao lưu tình cảm, bời cư dân ở đây sống rải rác, buồn tẻ nên họ có nhu cầu gặp gỡ giao tiếp, giao duyên Đây là một nét văn hóa đẹp của các dân tộc thiểu số Việt

N am đã in sâu vào tiềm thức người bản ngừ Việt Ở miền Nam , ý niệm về phiên chợ độc đáo ở vùng đồng bằng sông Cửu Long là chợ nổi Chợ nổi là loại hình chợ thường xuất hiện tại vùng sông nước trên các tuyến chính đường thủy, người bán và người mua đều dùng ghe, thuyền Đây cũng là nét văn hóa đặc sắc của vùng đồng bàng sông Cửu Long thông qua cảnh sinh hoạt mua bán nhộn nhịp trên sông: hàng trăm ghe, thuyền ngày đêm tụ họp, bán đủ các loại sàn phẩm m iệt vườn như rau, củ, trái cây, tôm, cua, rùa, rắn; đặc biệt còn ngộ nghĩnh nữa: đầu ghe người bán thường treo lùng lẳng thứ gi là hán thứ ấy Đây cũng là điểm du lịch ưa thích cho người trong nước và người nước ngoài (như chợ Cái Răng, Tp c ầ n Thơ chẳng hạn) Đúng như Iu.s Stepanov đã định nghĩa về ý niệm rằng: "Ý niệm tựa như sự cô đặc của nền văn hóa trong ý thức của con người; dưới dạng của nó nền văn hóa đi vào thế giới tinh thần của con người Và mặt khác, ý niệm là cái mà nhờ nó con người bình thường, không phải là "người sáng tạo ra nhừna giá trị văn hóa"- chính con người

đó đi vào văn hóa và trong một sổ trường hợp còn tác động đến văn hóa" [12; 43]

2.2.2 Ỷ niệm trong quan hệ với ngôn ngữ

Quan điểm của Slyshkin G.G cho rằng: "Ý niệm là dơn vị của tư duy, yếu tố cùa ý thức Chính ý thức con người đóng vai trò trung gian giữa văn hóa và ngôn

721

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TẾ LẦN THỨ TƯ

ngữ Việc nghiên cứu tác động qua lại giữa ngôn ngữ và văn hóa sẽ là không đầy đù nếu thiếu yếu tổ gắn kết ngôn ngữ với văn hóa Thông tin văn hóa đi vào ý thức, ở đây nó được sàng lọc, được chế biến và hệ thống hóa lại Ý thức có nhiệm vụ phải lựa chọn những phương tiện ngôn ngữ làm cho thông tin văn hóa ấy được tường

m inh trong tình huống giao tiếp cụ thể nhàm thực hiện những m ục đích giao tiếp nhất định" [14; 8] N hư vậy, ý niệm m ang đậm tính dân tộc, bởi khi nói "thông tin văn hóa đi vào ý thức" thì phải được hiểu đây là ý thức của mỗi người bản ngữ nhìn nhận thế giới theo những cách khác nhau Ví dụ ở V iệt N am thời xưa cũng như ngày nay, bức tranh ngôn ngữ với ý niệm "quý giá nhất" đối với người

V iệt là Không có gì quý hơn độc lập tự do, khi nói đến vận m ệnh của dân tộc thl

người Cu B a lại dùng cách nói khác với nghĩa tư ơ ng ứng: Tổ quốc hay là chết

Khi Tổ quốc V iệt N am lâm nguy - quân Thanh vào chiếm Thăng L ong H oàng

đế Quang Trung N guyễn H uệ sau ngày lên ngôi (22/12/1788) đã ra Lời dụ kêu

gọi tiến quân ra Bắc tiêu diệt quân ngoại xâm: "Đánh cho để dài tó c/ Đánh cho

để đen răng/ Đảnh cho nó chích luân bất phản/ Đánh cho nó phiên giáo bất hoàn/ Đảnh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ " (Q uang T rung Nguyễn

Huệ) Lời dụ thể hiện quyết tâm m ạnh mẽ gìn giữ truyền thống văn hóa dân tộc như tục để tóc dài, nhuộm răng đen khác biệt với người phương Bắc, tỏ rõ quyết tâm đánh giặc đến cùng để khẳng định chủ quyền quốc gia của nước V iệt (đánh cho lịch sử biết rằng nước N am anh hùng là quốc gia có chủ) V à trong ý niệm của người Việt, khi nói: "Đánh cho để dài tóc/ Đảnh cho để đen răng" là muốn

nói lên cái cốt cách riêng của dân tộc Việt, có lẽ nó có mối liên quan nhất định đến câu tục ngữ Cải răng cái tóc là góc con người (H àm răng, mái tóc góp phần

quan trọng làm nên vẻ đẹp con người), bởi lẽ thời vua Q uang Trung N guyễn Huệ thì để tóc dài và nhuộm răng đen được người dân cho là đẹp H oặc những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến năm 1946, từ bức thư của C hủ tịch Hồ Chí M inh gửi

cho các chiến sĩ Q uyết tử Thủ đô "Các em quyết tử cho Tồ quốc quyết sinh" nên

sau đó trong giao tiếp của người dân H à Nội cho đến nay vẫn thường dùng các cụm từ cố định "Lời thề quyết tử", "Chiến s ĩ quyết tử'' m ang tính thành ngữ Còn

khi nói đến giá trị con người là vốn quý nhất thì người V iệt lại nói người ta là

hoa đất (cái tinh túy nhất của trời đất) (tục ngữ) Ý niệm về màu trắng có tính

đại diện đối với người châu Âu thường được dùng là trắng như tu yết, còn ở người Việt là trắng như bông, người Thái Lan ở Đông Nam Á có ý niệm về màu trắng gần giống với người Việt: khảo mưởn p u i p h ả i (trẳng như bông trong gối) (TS

Siriwong Hongsawan, người Thái Lan, cung cấp ví dụ này); hoặc khi nói về số

lượng rất nhiều, đông nghịt hàng vạn người thì người bản ngữ Việt dùng đông nhu

kiến cỏ (phản ánh hiện tượng khách quan); nhưng khi dùng đông như quân Nguyên

lại phản ánh hiện thực xã hội; v.v

722

THẢNH NGỮ VÀ TỤC NGỮ VIỆT NAM NHlN t ừ g ố c đ ộ

Thành ngữ chân cứng đá mềm trong tiếng Việt có nghĩa trực tiếp "khỏe và dẻo

dai" về mặt thể chất như mong muốn của người phát ra thông báo "lời chúc tiễn người đi xa" mà người Việt thường ưa dùng với nghĩa hàm ẩn như một lời chúc người ra đi sẽ vượt qua được những khó khăn trở ngại trên bước đường công tác,

học hành, lập nghiệp; trong khi đó thì người Nga lại dùng thành ngữ 008 no dopoae,

a Hẻpm cmoponoủ [13; 30] với nghĩa thực tại biểu thị một hy vọng có Thượng đế

cùng đồng hành trong chuyến đi xa và ma quỷ sẽ bị gạt sang bên

3 T h à n h ngữ, tục ngữ nhìn từ góc độ ý niệm đòi th ư ờ n g

Với cách đặt vấn đề về cái "hệ thống ý niệm đời th ư ờ n g của chủng ta" (mà

trong khuôn khổ của nó chúng ta suy nghĩ và hành động) được G L akoff và

M Johnson nhiều lần nhấn mạnh [Dẩn theo: Lý Toàn T hấng - 2; 35] thì có thể hiểu rằng, trong giao tiếp giữa những người bản ngữ thành ngữ, tục ngữ nói chung

"được sử dụng tự nh iên trong đời sổng hằng ngày của chúng ta, bởi những con người bình th ư ờ n g , chứ không chi bởi những nhà khoa học hay các chuyên gia

đặc biệt" [Dần theo: Lý Toàn Thắng - 2; 35] Bởi lẽ từ những nghiên cứu ý niệm bình thường, chúng ta có thể xác định tính dân tộc của nó A W ierbicka (1996) nghiên cứu các loại ý niệm của các ngôn ngữ khác nhau đã rút ra kết luận về những tiêu chí xác định "tính dân tộc" của ý niệm sau đây: "a) từ nào biểu hiện ý

niệm phải có tính tần số cao; b) từ này phải có khả năng p h á i sinh tích cực và phải

nằm trong những cấu trúc cố định mang tính thành ngữ (idiom e); c) ý niệm phải

có "độ đậm đặc về ngữ nghĩa" và thường gây khó khăn cho việc dịch ra tiếng nước ngoài (ngoại trừ nhừng trường hợp khi ý niệm này có m ột ý niệm tương đương chính xác trong ngôn ngữ dịch)" [Dan theo: Trần Trương Mỹ Dung - 6; 62-63]

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cụm từ đi B mang tính thành ngữ rất đặc

trưng, được dùng phổ biến với nghĩa thực tại "đi vào chiến trường miền Nam làm nhiệm vụ chi viện cho cuộc kháng chiến chống Mỹ", từ thực tiễn khách quan của

cuộc kháng chiến chống Mỹ mà sau đó xuất hiện những cụm từ + đi B đóng vai trò

bổ nghĩa: diện đi B, gia đình có người đi B , đơn đi B Đối chiếu ta thấy, hai tiêu chí a) và b) ở trên cho thấy cụm từ đi B một thời luôn thường trực trong ý niệm tư

duy cùa người dân với lòng tự hào khi dùng nó trong giao tiếp hằng ngày Hoặc

hai từ trầu, cau cũng vậy Ý nghĩa biểu vật cùa hai từ này không nói lên đặc trưng văn hóa dân tộc, trong khi đó nghĩa của hai từ này khi được sử dụng trong phát

ngôn lại m ang tính dân tộc, nó được dùng để làm lễ vật hôn nhân như lời giao ước giữa hai họ nhà trai và nhà gái Cha mẹ bên nhà gái nhận lễ vật trầu cau của nhà

trai là bày tỏ sự đồng thuận sẽ gả con gái cho bên họ nhà trai: M iếng trầu nên dâu

nhà người (Từ khi nhà gái nhận trầu thì người con gái coi như nàng dâu nhà người

ta rồi), nghĩa là trầu cau dã giúp cho đôi bạn trỏ nên vợ nên chồng Bời thế nên

7 2 3

VIỆT NAM HỌC - KỶ YỂU HỘI THÀO QUỐC TÉ LẰN THỨ TƯ

người con trai m uốn nhắm đến người con gái nào làm v ợ thì thường đánh tiếng:

Giúp em quan tám tiền cheo/ Quan năm tiền cưới lại đèo buồng cau Trầu cau còn

là cái để giao đãi, làm quen nhau: M iếng trầu là đầu câu chuyện Đây là mội

phong tục xưa của người V iệt thường mời nhau xơi trầu trong các cuộc gặp gỡ thăm hỏi nhau Phong tục truyền thống dân gian của người N ga đón khách quý thì

lại mời khách ăn bánh mì - m uối ỤCne6-cojib) như sự m ến khách, hậu đãi:

BTpenaTb Koro-ji xjieốoM-cojibto đón tiếp ai nồn g hậu; CaflHTecb, flo p o ra e CBaTH

H e n o ố p e 3 r y ỉ Í T e H a iu e f i xjieốoM-cojibto ( A H T o j i c t o h ĩ l ẽ i p n e p B M ì í ) ( X i n m ờ i

ông bà thông gia an tọa Xin ông bà đừng chê món bảnh mì - m uối của chúng tôi

đấy nhé)

3.1 Đ ổi với bản thăn

Khi nói về m ình trong quan hệ giữa người với người, người V iệt luôn luôn tuân theo một quy ước: "Xưng là phải khiêm, hô là phải tôn" và thực hiện ừong phạm vi gia đình họ hàng một lối xưng hô có tôn ti trên dưới N ếp xưng hô này hay nói rộng ra là m ột phép ứng xử, một phần của nếp sống người V iệt bát rễ sâu xa trong tâm thức người V iệt như thành viên của gia đình và đồng thời như thành viên của xã hội Điều này cũng được phản ánh vào cơ cấu ngữ nghĩa của nhiều thành ngữ

như đặc trưng văn hoá dân tộc, song thường là ở trạng thái động, tức là trong những

hoàn cảnh giao tiếp đời thường khi ý niệm được phát ngôn ra Ví dụ:

- Rước bác xơi tự nhiên Cây nhà lả vườn chứ có phải m ua bán gì đâu (lời mời khiêm tốn) Người N ga dùng thành ngữ với nghĩa tương ứng HeM ỗosambi, meM u

padbi (Cây nhà lá vườn xin mời bác).

- Bác cứ nói thế Tôi chỉ là anh phó thường dân giữ cái chân gõ đầu trẻ thôi

mà (lối nói nhún mình)

- Tôi tài hèn sức mọn, không có gan làm giàu nên phải chịu cảnh gà què ăn

quẩn coi xay vậy (lối nói nhún nhường, biết thân phận mình).

r

- Chị em chúng tôi trước hết là đến thăm anh em, sau gọi là của ít lỏng nhiều

xin tặng anh em ít thức ăn, mong anh em nhận giúp (Báo Quân đội nhân dân, 11/01/1966) (lời nói thành tâm, khiêm tốn)

- Cô vui vẻ mời: Thưa bác có gì mà hoang? Thầy con còn muốn mời thêm mấy

ông trong họ và trong làng nữa Khách ba chúa nhà bảy, nếu không giết lợn thì không thể đủ (Ngô Tất Tổ - Lều chõng) (lối nói nhã nhặn để khách đến ăn cỗ an lòng).

Từ những ví dụ trên ta thấy, trong đạo lý làm người của dân ta, người có văn hoá là người biết đặt cái tôi trong mối quan hệ với những người xung quanh, tù những người thân trong gia đình đến bà con lối xóm, bạn bè đồng nghiệp Lời ăn

724

THẢNH NGỮ VÀ TỤC NGỮ VIỆT NAM NHlN t ử g ó c đ ộ

tiếng nói hăng ngày nếu dùng đúng lúc, đúng người, đúng cảnh là lời nói đẹp, góp

cho đời thêm đẹp: Lời nói chẳng mất tiền mua/ Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.

3.2 Q uan hệ gia đình: Gia đinh là tế bào của xã hội N ét đẹp của gia đình

Việt Nam là cha mẹ yêu thương con cái, hết lòng vì con, gây dựng cho con nên người; còn con cái đổi với cha mẹ thì truyền thống dân ta là biết ơn các bậc sinh thành, thờ cha kính mẹ (nhà nào cũng có bàn thờ gia tiên), coi trọng truyền thống

gia đình: Đ ội ơn chín chữ cù lao/Sinh thành kế mấy non cao cho bằng.

Người mẹ, người cha, anh chị em, ông bà, cô dì chú bác đều được phản ánh trong lối nói bằng thành ngừ, tục ngữ Trong quan hệ vợ chồng, thành ngữ cũng đề cập đến những nét đặc trưng: đề cao những nét đẹp, phê phán những cách nhìn, quan niệm lỗi thời Trong trường hợp này, ngôn ngữ không chi là thành tố của văn

hoá mà là sản phấm của văn hoá, bởi những thành ngữ được bảo tồn lun giữ đến

ngày nay hiện diện trong mỗi chúng ta không chỉ như đơn vị ngôn ngữ mà còn là những giá trị tinh thần, những giá trị văn hoá của dân tộc

Trước hểt nói về người mẹ Trong đời sổng thực cũng như đời sống tâm linh

cùa người Việt, vai trò người mẹ đặc biệt thicng liêng Trong sản xuất, người mẹ - người phụ nữ Việt Nam chưa bao giờ bị đẩy ra ngoài, hơn nữa còn giữ vai trò khó lòng thay thế: trong nghiệp nhà nông: người đàn ông cày bừa làm đất, nhưng cấy lúa phải đến tay người đàn bà (quan niệm dân gian cho rằng đàn bà cấy lúa thì cây

lúa mới sinh sôi mẩy hạt): chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa; ờ vùng cao, đồng bào

thiểu sổ trồng lúa nương thì người đàn ông chọc lỗ, người đàn bà tra hạt, lấy ngón chân cái ấn đất lên hạt thóc thì cây lúa mới lên xanh tốt và đẻ nhiều nhánh (ý nói đến khả năng sinh sản của người phụ nữ) Nhìn ra bên ngoài ta thấy có khác: ở châu Âu một hộ phận phụ nữ bị đưa ra khỏi sản xuất mà ngay ở thòi đại mình,

Ph Ảngghen cũng phải đặt câu hỏi tìm hiểu

Trong đời sống thường nhật, trong quan hộ gia đình người mẹ, người phụ nữ

là hiện thân của dức tính hy sinh gánh vác, lo toan Bởi thể m à trong giao tiếp thường ngày, những câu thành ngữ, tục ngữ, những lời nói cửa miệng thường là ý

niệm thường trực trong tâm trí người Việt: Cha sinh không tày mẹ dưỡng, Phúc đức

tại mẫu, Lệnh ông không bằng cồng bà, Tay hòm chìa khoá, Gái có công chồng chẳng phụ v ề phương diện này có một thực tế hiển nhiên là, do sự phân công lao

dộng một cách rất tự nhiên và rất Việt Nam, người mẹ, người vợ là người hiện diện thường trực trong, mỗi gia dinh thườne xuyên hơn người đàn ông, do đó, họ đương nhiên là người lo toan mọi việc: việc đi phu phen, đi thoát ly, đi làm ăn thập phương, đi bộ đội là bổn phận trước hết của nam giới; phó thác lên vai người mẹ, người vợ là trăm thứ việc, từ việc cơm áo gạo tiền, ngày ba lần đỏ lửa cho đến việc dựng vợ gả chồng, giỗ chạp, tết nhất, hiếu hỷ Ngay cả những việc hệ trọng bên họ

725

VIỆT NAM HỌC - KỶ YỂU HỘI THẢO QUỐC TẾ LẰN THỨ TƯ

nội nhiều lúc cũng không thể thiếu sự hiện diện và sự giải quyết của người dâu trưởng N ét đặc thù không thể trộn lẫn trong nếp sống của đa phần các gia đình Việt Nam đã để lại dấu ấn trong thành ngữ, tục ngữ, trong từ ngữ và lời ăn tiếng nói dân gian Ở các nước châu Âu, như N ga chẳng hạn, chỉ có m ột số lượng từ rất hạn chế

kểt hợp với từ Mẹ với nghĩa "lớn về kích thước, được đề cao về địa vị" như Tổ quốc

- Mẹ, Mẹ các châu thành Nga, trong khi ở tiếng Việt thì từ cải (m ẹ) hiện diện trong nhiều tổ hợp từ, m à ở đó nghĩa của từ cái hoàn toàn lấn át: đường cái (đường

chính), sông cái (sông lớn), thúng cái (thúng to), trống cái (trống to hơn trong quan

hệ đối sánh): người Lô Tô bao giờ cũng đúc cùng m ột lúc hai trổng đồng, trống to

hom gọi là trống cái, nhỏ hom gọi là trống đực v ề thành ngữ Lệnh ông không bằng

cồng bà (vai trò quyết định tối hậu của người vợ trong gia đình) có thể đưa ra một

chứng tích mà đến nay vẫn hiện diện trong đời sống của người dân làng Vó, tức làng Quảng Bố, huyện Lương Tài (Bắc Ninh): đám m a ở đây thường có đánh cồng

hoặc đánh lệnh, nếu nghe tiếng cồng thì biết người vừa qua đời là phụ nữ (cồ n g to

hơn lệnh), nghe tiếng lệnh thì biết người vừa mất là nam giới So sánh thì thấy: tiếng cồng trầm hùng vang xa, còn tiếng lệnh nhỏ lanh lảnh H oặc m ột chứng tích khác về thành ngữ này được ghi nhận là, theo phong tục cưới xin ở m ột số dân tộc, trước khi đón dâu, nhà trai thường đánh một vài hồi lệnh (thanh la) và chờ cho đến

khi cỏ tiếng cồng nhà gái đáp lại mới được phép đến đón dâu Ví dụ:

- Thầy cháu đồng ý tôi cũng đồng ý - Sao lại thầy cháu, lệnh ông không bằng

cồng bà (Đào V ã Cải sân gạch)', vai trò tối hậu ở đây không phải là của người

chồng mà chính là của người vợ

- Anh nói thế mà nghe được à? Đành rằng mấy năm ở bên đó anh có dành dụm gửi tiền, gửi hàng về, nhưng không có vợ anh ở nhà lo toan thì làm gì có nhà cửa

khang trang như bây giờ Của chồng công vợ chứ! (Lời bà mẹ chồng xác nhận công

sức của người con dâu ở nhà)

Dâu con, rể khách - Lời nói cửa miệng này xác nhận bổn phận nàng dâu trong gia

đình là lo toan gánh vác mọi việc như con cái trong nhà chứ không thảnh thơi như các

chàng rể Từ đó mà có thành ngữ Làm dâu trăm họ để chỉ cảnh phải chiều lòng, phục

vụ nhiều đối tượng khác nhau với nhiều yêu cầu, đòi hỏi khác nhau (ở đây không thay

thế dâu bằng rể được) Đây cũng là một đặc trưng khá nổi bật của văn hoá Việt Nam:

Quan thế âm Bồ Tát là người theo đạo Phật hay giúp chủng sinh, ở Ẩn Độ là nam giới nhưng sang đến Việt Nam lại là nữ giới, bời người phụ nữ ở Việt N am là hiện thân cho đức tính hy sinh vì chồng vì con, và vì cả anh em họ hàng bên chồng nữa, chính

vì thế biểu tượng của Quan thế âm Bồ Tát vốn mệnh danh là cứu nạn, cứu khổ cho

mọi chúng sinh ở Việt Nam phải là một bà Bồ Tát Trong tiếng V iệt có thành ngữ

Của người Bồ Tát, Của mình lạt buộc ý nói là của người thì chi dùng thoải mái, hào

7 2 6

THÀNH NGỮ VÀ TỤC NGỮ VIỆT NAM NHỈN t ừ g ó c đ ộ

phong, còn của mình thì chi tiêu chặt chẽ, keo kiệt Trong mấy thập niên gần đây

xuat hiện cụm từ mang tính thành ngữ của chùa được dùng với nghĩa gần giống với

thành ngữ trên Để đánh giá đường ăn nết ở của người đàn bà, trong tiếng Việt có

tục ngữ Xem trong bếp biết nết đàn bà là người ngăn nắp, đảm đang, biết lo toan việc gia đình hay không, trong khi đó tục ngừ Anh lại dùng A good workman is

known by his chips (Nhìn đống vỏ bào biết người thợ nào hay dở).

Bên cạnh người mẹ lo toan gánh vác thì người cha là chỗ dựa tinh thần, là tấm

gư:mg của con cái, là đại diện cho truyền thống gia phong Bên cạnh thành ngữ Cha

sinh không tày mẹ dirỡng trong lời ăn tiếng nói, dân gian thường đùng Cha truyền con nối, Con có cha như nhà có nóc, Cha nào con ẩy, Phụ tử tình thâm, Quê cha đất tổ Người cha nào cũng đều mong con cái nên người, trưởng thành (Con hơn chã là nhà có phúc) và nhất cử nhất động đều nghĩ đen hậu thể, tránh để lại hậu quả

xấu xa cho con cháu (Đời cha ăn mặn đời con khát nước) Đây cũng là nét đặc

trung được chú ý khi nghiên cứu bình diện văn hoá dân tộc của thành ngữ

Trong đạo vợ chồng, người vợ và người chồng thương yêu nhau, dựa vào nhau

để xây tổ ấm, nuôi dạy con cái Nét đặc trưng dân tộc trong đạo vợ chồng của đa phần các gia đình Việt Nam là chung lòng chung sức, phân công lao động rõ ràng,

tự hào vì nhau, sống vì nhau (Giàu vỉ bạn sang vì vợ\ N ấp bóng tùng quân, Lấy

chồng nhờ hồng p h ú c nhà chồng)', suy ra thành ngữ x ẩ u chàng hố ai khi xuất hiện

trong lời nói không còn là nếp nghĩ của riêng cá nhân người vợ nào mà là của sổ đôig những người vợ —» nếp nghĩ xâ hội, bởi người vợ nào cũng muốn chồng hay, chàng tốt để nở mày nở mặt với chị em bè bạn Ví dụ:

- Có những đôi vợ chồng êm ấm, nhưng cũng nhiều những bà nói ra sợ chị em

cuời cho rằng xấu chàng hổ ai, nên cứ phải chịu nhịn.

(Hoàng Đạo Thúy, P hố phư ờ ng Hà Nội xưa).

- Biết chồng hư hỏng, nhưng xấu chàng hồ ai, vợ Thành đành im miệng.

(Vũ Cao, N hững người cùng làng).

3.3 Q uan h ệ x ã hội: Xét trên phương diện quốc gia thì văn hoá Việt Nam về

co bản là văn hoá nông nghiệp, trên phưong diện xã hội thì văn hoá Việt Nam là văi hoá xóm làng Mối quan hệ gia đình, dòng họ dâv mơ rễ má chằng chịt ở làng

xã Việt Nam (nhất là ở miền Bắc; ờ miền Nam quan hệ họ hàng lòng lẻo hom, bời lẽ

về con người có cả người tứ xứ đến sinh cơ lập nghiệp ờ các thôn ấp, về địa lý thôn

ấp miền Nam thường trải dài trên các kênh rạch) tạo cho người dân một cái nếp ứng

XV dựa vào tình là chủ yếu (Chín bỏ làm mười) Chủ tịch H ồ Chí Minh thấy được

né đặc trưng này của dân tộc nên trong nhiều huấn thị, lời dạy của Người yếu tố

tìrh bị đưa xuống hàng thứ yếu, tuy chưa bị hoàn toàn gạt bỏ: có lý có tình Rõ ràng

7 2 7

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỐC TÉ LẰN THỨ T ư

v iệc côn g nếu giải quyết theo kiểu đặt yếu tố tình lên trên thì thường là phương hại

đến lợi ích của tập thể và trong nhiều trường hợp dẫn đến rối như canh hẹ Song, trong đời sống đa dạng của người Việt Nam ta cho đến nay, nét đặc trưng của quan

hệ xã hội vẫn mang đậm tính dân gian, mà dân gian là m ột cái gì không chính thức,

đời thường, vượt ra bên ngoài yếu tổ lý, tức là vượt ra ngoài luật lệ, trật tự Những

nét đặc trưng này được phản ánh vào thành ngữ khá nhiều: Tối lửa tắt đèn, Lọt sàng

xuống nia, Chỉn bỏ làm mười, Giơ cao đánh khẽ, c ỏ đi có lại mới toại lòng nhau, Ông mất chân giò bà thò chai rượu, c ỏ lý cổ tình, c ỏ người có ta, D ây m ơ r ễ má, Con ông cháu cha, Lá lành đùm lá rách, Cùng hội cùng thuyền, Cưới chẳng tày lại mặt, Cưới không cheo tiền gieo xuống suối, Lời nói gió bay, Cứu được một người phúc đẳng hà sa, Cứt trâu để lâu hoả bìm, Làng trên xóm dưới, Lại mặt hơn ăn cưới, Làm dâu trăm họ, Lắm sãi không ai đóng cửa chùa, Phép vua thua lệ làng, Lệnh làng nào làng ấy đánh, Lụt lút cả làng, Qua sông p hả i ỉuỵ đò, Vị thần nể cây đa

Hãy so sánh m ột số ví dụ:

- Quan tám cũng ừ, quan tư cũng gật (thái độ ba phải, hòa cả làng): nét nghĩa

được khai thác là với sổ lượng tiền thế nào cũng được, nhiều hay ít không quan

trọng; trong khi với nghĩa này, người Nga biểu thị bằng thành ngữ Cudemb M6MC

deyx cmyjibee (Ngồi chung chiêng giữa hai ghế): nét nghĩa được khai thác là vị trí

bấp bênh, không xác định giữa hai ghế, dễ dàng ngả sang bên này hoặc bên kia

- Yêu nhau rào dậu cho kín (Dù có quý mến, thân thiết với nhau thế nào cũng

nên phân minh rạch ròi, sòng phăng thì quan hệ mới được lâu bền) (tục ngữ); người

Anh cũng có câu tục ngữ tương tự: A hedge between keeps frien d sh ip green (Bờ dậu

ngăn đôi ở giữa thì tình bạn mới xanh tươi)

- N ồi tròn úp vung tròn, nồi méo úp vung méo (Người đàn ông thế nào thì

người đàn bà thế ấy, vợ chồng tương xứng về mọi m ặt) (tục ngữ) Trong tiếng

Anh, người bản ngữ dùng E very Ja ck has his J ill ý m uốn nói dù có thế nào, xấu

hay đẹp thì người như Jack cũng có được người tương xứng như Jill để thành một cặp đẹp đôi

- Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời (Thời cuộc thay đổi, số phận đổi thay, không có gì là vĩnh viễn) (tục ngữ), trong khi đó tục ngữ Anh lại dùng Every

day is not Sunday (Không phải ngày nào cũng là ngày chủ nhật).

v ề phương diện này, thành ngữ và tục ngữ tiếng V iệt không chỉ là nguồn tư liệu độc đáo mà còn là tấm gương phản chiểu những di sản của một truyền thống lâu đời về phong tục, tập quán của người Việt Nam, những nếp nghĩ, tư duy mang tính cộng đồng và khi được thường xuyên sử dụng trong đời thường chúng sẽ trở thành ý niệm thường trực trong bộ não người bản ngữ

728