Nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại tỉnh phú yên (Tóm tắt trích đoạn)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA SAU ĐẠI HỌC LÊ MINH QUANG NGHIÊN CỨU CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NGÀNH NÔNG NGHIỆP TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI TỈNH PHÚ YÊN TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC S

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SAU ĐẠI HỌC

LÊ MINH QUANG

NGHIÊN CỨU CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NGÀNH NÔNG NGHIỆP TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI TỈNH PHÚ YÊN

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu

Mã số: Chương trình đào tạo thí điểm

Hà Nội - 2016 Luận văn được hoàn thành tại Khoa Sau đại học, Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Trần Hồng Thái

Phản biện:

1 PGS.TS Nguyễn Văn Viết, Ủy viên phản biện 1

2 TS Đào Thế Anh, Ủy viên phản biện 2

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn Thạc sĩ tại

Khoa Sau đại học, Đại học Quốc gia Hà Nội

Vào hồi 10 giờ 00 ngày 22 tháng 11 năm 2016

Có thể tìm đọc luận văn tại:

- Trung tâm thông tin – Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội

- Khoa Sau đại học, Đại học Quốc gia Hà Nội.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết

Khí hậu từ lâu được coi là yếu tố quan trọng tác động tới hiệu quả của hoạt động sản xuất nông

nghiệp (R.M Adams et al., 1998) Do đó, trong những năm gần đây, những lo ngại về tác động

tiềm ẩn của biến đổi khí hậu tới sản xuất nông nghiệp bắt đầu được quan tâm nghiên cứu Trên

cơ sở các đánh giá ban đầu về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tới nông nghiệp (cơ cấu sản xuất, năng suất, sản lượng tiềm năng, giá trị kinh tế, ); xu hướng nghiên cứu những vấn đề có liên quan tới hoạt động thích ứng của con người đối với tác động biến đổi khí hậu được thực hiện thông qua hệ thống nông nghiệp và những thay đổi về mô hình sản xuất (tiềm năng sản xuất, quy

hoạch, chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp, ) ngày càng trở nên phổ biến (R.M Adams et al., 1998; O.C Doering et al., 2002; Alvaro Calzadilla et al., 2013; Rico Kongsager et al., 2016) Cùng

với quá trình tăng trưởng kinh tế tại các quốc gia đang phát triển diễn ra với quy mô lớn chưa từng có trong những năm qua, quá trình chuyển đổi về cấu trúc kinh tế một cách đa chiều (đô thị hóa, hội nhập quốc tế, ) đã và đang thúc đẩy sự tiến bộ về khoa học - kỹ thuật, nâng cao chất

lượng đời sống của con người (Gustav Ranis et al., 2000) Tuy nhiên, mặt trái của quá trình này

tạo ra những ảnh hưởng tiêu cực tới môi trường không chỉ trong ranh giới một quốc gia, một khu vực; mà còn trở thành vấn đề mang tính toàn cầu Chính từ cơ cấu thiếu bền vững này, những ảnh hưởng tiêu cực sẽ tác động ngược, làm cường hóa các tác động của biến đổi khí hậu và nước

biển dâng (Robert Mendelsohn, 2009) Do đó, xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một trong

những định hướng phát triển bền vững trong tương lai, tạo điều kiện để giảm nhẹ ảnh hưởng từ thiên tai và biến đổi khí hậu

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tổn thương mạnh nhất bởi biến đổi khí hậu

và nước biển dâng Theo tính toán, đến cuối thế kỷ XXI, diện tích đất sẽ mất đi ít nhất 12,2% do

lũ lụt và xâm thực mặn (nơi cư trú của 23% dân số); phần lớn trong đó là đồng bằng châu thổ trũng thấp Ngoài ra, các hiện tượng thời tiết cực đoan cũng đe dọa tới hoạt động phát triển của nền kinh tế Với đặc trưng của một quốc gia nông nghiệp, những thay đổi trong 40-50 năm qua

về nhiệt độ (0,5 - 0,7oC), nước biển dâng (20 cm) với trung bình 8-10 cơn bão/năm sẽ tác động trực tiếp tới hoạt động sản xuất nông nghiệp nói chung và cơ cấu nông nghiệp của từng địa

phương nói riêng (Bộ TNMT, 2012) Do đó, quá trình phân tích những tác động của biến đổi khí

hậu sẽ trở thành căn cứ tiến hành thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp một cách hợp lý Điều này trở nên hết sức cần thiết cho mục tiêu giảm nhẹ và thích ứng với ảnh hưởng của biến đổi khí hậu của địa phương

Trong số những địa phương thường xuyên gánh chịu ảnh hưởng của thiên tai, Phú Yên là khu vực xây dựng mục tiêu ưu tiên đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp đảm bảo chất lượng, hiệu quả và bền vững Với tốc độ duy trì ở mức trung bình, Phú Yên định hướng phát triển kinh tế tới 2020, tầm nhìn 2030 theo các trọng tâm: (i) điều chỉnh cơ cấu kinh tế theo vùng lãnh thổ; (ii) điều chỉnh cơ cấu theo thành phần kinh tế; (iii) điều chỉnh cơ cấu kinh tế ngành theo

hướng phát triển tuần tự, kết hợp để tăng trưởng mang tính đột phá (UBND tỉnh Phú Yên, 2014)

Tuy nhiên, mục tiêu này hiện nay cần được điều chỉnh sao cho phù hợp với điều kiện tự nhiên và bối cảnh biến đổi khí hậu của khu vực Đây sẽ là cơ sở để các nhà quản lý lập kế hoạch phát triển nông nghiệp bền vững; thích ứng với ảnh hưởng của biến đổi khí hậu trong tương lai

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn này, tác giả lựa chọn đề tài “Nghiên cứu chuyển dịch cơ

cấu kinh tế ngành nông nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại tỉnh Phú Yên” được lựa

chọn và triển khai

2 Mục tiêu và nhiệm vụ

a) Mục tiêu

Xác lập cơ sở khoa học về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu, từ đó đề xuất phương án quy hoạch và tổ chức lãnh thổ tại tỉnh Phú Yên

b) Nhiệm vụ

- Tổng quan các tài liệu nghiên cứu có liên quan trong và ngoài nước;

- Thu thập các tài liệu, số liệu của biến đổi khí hậu, thay đổi cơ cấu kinh tế nói chung và

cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp nói riêng;

- Phân tích, đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, thực trạng sử dụng đất trong mối quan hệ với cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp tại tỉnh Phú Yên;

- Phân tích, đánh giá tác động của biến đổi khí hậu theo các kịch bản biến đổi khí hậutại khu vực nghiên cứu;

- Định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp xác định phương án quy hoạch và

tổ chức lãnh thổ trong bốicảnh BĐKH bảo đảm phát triển nông nghiệp

3 Phạm vi nghiên cứu

a) Phạm vi không gian: Đề tài nghiên cứu được giới hạn thực hiện trong phạm vi ranh

giới hành chính của tỉnh Phú Yên

b) Phạm vi khoa học:

- Phân tích đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tới cơ cấunông nghiệp tỉnh Phú Yên

- Quy hoạch và tổ chức lãnh thổ trên cơ sở phân tích ảnh hưởng của BĐKHcơ cấu nông nghiệp

- Định hướng chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp dựa trên tiềm năng lãnh thổ, hiện trạng về

cơ cấu nông nghiệp, và các ảnh hưởng của BĐKH trong tương lai (kịch bản biến đổi khí hậu)

4 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

a) Ý nghĩa khoa học

Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần làm phong phú tri thức đối với vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu

b) Ý nghĩa thực tiễn

Các kết quả nghiên cứu tạo điều kiện cho việc xây dựng cơ sở dữ liệu mô tả những tác động của biến đổi khí hậu đến sự thay đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp ; hỗ trợ định hướng quy hoạch phát triển lãnh thổ có xét tới yếu tố biến đổi khí hậu

5 Cơ sở dữ liệu thực hiện nghiên cứu

Để hoàn thành các nội dung của luận văn, hệ thống các nguồn dữ liệu, tài liệu được thu thập và thống kê:

- Số liệu thống kê về điều kiện tự nhiên,kinh tế - xã hội và kịch bản BĐKH tại khu vực tỉnh Phú Yên

- Chính sách và văn bản pháp quy của Nhà nước và tỉnh có liên quan tới hoạt động kinh

tế nông nghiệp và biến đổi khí hậu

- Báo cáo kinh tế - xã hội của tỉnh Phú Yên năm 2013

- Niên giám thống kê tỉnh Phú Yên về sử dụng đất, chế độ nhiệt ẩm toàn tỉnh, sự chuyển dịch cơ cấu lao động của tỉnh,

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬNTRONG ĐÁNH GIÁ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NGÀNH NÔNG NGHIỆP

TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 1.1 Tổng quan nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu

1.1.1 Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước

a Quốc tế

Hướng nghiên cứu quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế bắt đầu được thực hiện từ khoảng giữa thế kỷ XX Năm 1935, Fisher đã phân chia kinh tế thành ba khu vực riêng biệt là: (i) sơ cấp (nông nghiệp); (ii) cấp II (công nghiệp); và cấp III (dịch vụ) Bằng những đánh giá thực nghiệm, nghiên cứu đã chứng minh sự thay đổi số lượng việc làm đang diễn ra theo hướng chuyển từ khu vực sơ cấp sang cấp II và một phần nhỏ sang cấp III Đây là một trong những nghiên cứu nền tảng đầu tiên, là cơ sở cho quá trình hoạch định chính sách phát triển cho kinh tế Úc giai đoạn

đó, và trở thành tiền đề cho nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu kinh tế sau này (Fisher, 1935) Tới

năm 1940, Clark cũng đưa ra nhận định rằng năng suất lao động trong các khu vực là nguyên nhân chính dẫn đến sự chuyển dịch từ khu vực năng suất thấp (sơ cấp) sang các khu vực năng suất cao hơn (cấp II, cấp III) Quá trình phân tích những ảnh hưởng của trình độ lao động đối với hoạt động sản xuất cho thấy vai trò của con người trong xu thế chuyển dịch cơ cấu kinh tế là hết

sức quan trọng (Clark, 1940) Năm 1988, khái niệm đầu tiên về chuyển dịch cơ cấu kinh tế của

H Chenery và T.N Srinivasan được đưa ra: “là các thay đổi về cơ cấu kinh tế và thể chế cần thiết cho sự tăng trưởng liên tục của tổng sản phẩm quốc dân (GDP), bao gồm sự tích luỹ của vốn vật chất và con người, thay đổi nhu cầu, sản xuất, lưu thông và việc làm” Cùng với đó, các

quá trình kinh tế xã hội kèm theo (đô thị hoá, biến động dân số, thay đổi thu nhập ) cũng tác động tới xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế Khái niệm này xoay quanh sự thay đổi về cấu trúc (structural) hoặc bản chất sự thay đổi (change/transformation) của hoạt động kinh tế Từ những khái niêm này, nghiên cứu trở thành cơ sở quan trọng trong phân tích chuyển dịch về kinh tế

không chỉ trong cơ cấu chung mà còn trong cơ cấu riêng biệt của từng ngành (Chenery & Srinivasan, 1988)

Không chỉ có vậy, xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế được xây dựng dựa trên đặc điểm, điều kiện cụ thể của từng quốc gia, và phù hợp với xu thế chung của thế giới Năm 1985,

Y Hayami và V Ruttan đã chứng minh hoạt động cải tiến kỹ thuật và thể chế cho phép tạo ra thêm thu nhập khu vực nông nghiệp dựa trên số liệu chuyển dịch của kinh tế thế giới Trong đó, thể chế tạo điều kiện chuyển dịch thu nhập giữa các khu vực trong nền kinh tế chung, tạo động lực cho sự phát triển Còn thị trường giúp hình thành và điều chỉnh các quan hệ giữa cung và cầu Chính vì vậy, thu nhập từ hoạt động nông nghiệp chuyển sang công nghiệp phải được dùng

để sản xuất các vật tư giúp cải tiến kỹ thuật nông nghiệp, tạo điều kiện để hình thành thị trường

và các quá trình chuyển dịch qua lại giữa các ngành với nhau (Y Hayami & V Ruttan, 1985)

Năm 1988, Yujiro Hayami đưa ra cách thức xác định các giải pháp ổn định cơ cấu ngành nông nghiệp (Structure of Agricultural Protection)tại Nhật Bản sau chiến tranh Dựa trên các kết quả đánh giá thực trạng và chuyển dịch lao động giữa các khu vực kinh tế, nghiên cứu đã chứng minh nhu cầu hết sức cấp thiết của ngành nông nghiệp (về lương thực và thực phẩm) đối với cơ cấu kinh tế chung của Nhật Bản giai đoạn này Đồng thời, không phải lúc nào quá trình gia tăng

cơ cấu kinh tế thuộc khu vực II và III cũng thực sự tốt; trong khi, chính sách ưu tiên phát triển công nghiệp không thể đáp ứng những nhu cầu trước mắt của người dân Do vậy, chính sách bảo

hộ nông nghiệp ra đời như một giải pháp thiết yếu đảm bảo sự ổn định của nền kinh tế Nhật Bản

sau này (Yujiro Hayami, 1988) Năm 2015, Huifeng Pan và cộng sự đã tiến hành nghiên cứu về

tác động của quá trình chuyển dịch cơ cấu nông - công nghiệp tới nguồn năng lượng và thu nhập của người dân phía Tây Trung Quốc Căn cứ vào những số liệu thống kê giai đoạn 1985 - 2008

về giá trị thu nhập của người dân, nghiên cứu đã chỉ ra sự tối ưu hóa trong sản xuất nông nghiệp không chỉ gia tăng thu nhập mà còn giúp bảo toàn nguồn năng lượng Đồng thời, gia tăng thu nhập trong nông nghiệp phải gắn liền với giải pháp cụ thể nhằm phát huy tiềm năng lãnh thổ, giảm thiểu sản xuất những sản phẩm không phải là thế mạnh Do vậy, định hướng ưu tiên phát triển nông nghiệp trong cơ cấu kinh tế được định hình trên cơ sở phát huy ưu thế sản xuất - năng

lượng là hướng đi bền vững cho khu vực phía Tây Trung Quốc (Huifeng Pan et al., 2015)

Trong những năm gần đây, khi nền kinh tế thế giới bước sang một giai đoạn phát triển mới, nghiên cứu về sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và quá trình chuyển dịch đối với ngành nông nghiệp lại càng được quan tâm Chỉ trong giai đoạn 2014-2016, nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến vấn đề này được công bố rộng rãi trên các tạp chí chuyên ngành Điển hình là nghiên cứu của John A Long và cộng sự (2014) về quá trình thay đổi phương thức canh tác sản xuất nông nghiệp khu vực Montana, Hoa Kỳ Quá trình đánh giá được thực hiện thông qua hệ thống các chỉ số biến đổi trong sản xuất nông nghiệp và dữ liệu về: giải pháp quản

lý nông nghiệp bền vững, tiềm năng kinh tế, tập quán canh tác trong điều kiện khô hạn, Từ những kết quả phân tích, quá trình canh tác và những thay đổi theo hướng mở rộng diện tích canh tác ngũ cốc thay thế đất bỏ hoang trong giai đoạn 2001 - 2012 được xác định cụ thể Xu hướng chuyển dịch cơ cấu cây trồng của khu vực đều phù hợp với đặc tính lãnh thổ của địa phương (điều kiện tự nhiên, đặc điểm canh tác ), thể hiện một cách đầy đủ xu hướng chuyển

dịch nội ngành nông nghiệp tại mỗi địa phương (J.A Long et al., 2014) Năm 2016, Tom

Laversa và Festus Boamah tiến hành so sánh các tác động của vốn đầu tư nông nghiệp tới chính sách quản lý nhà nước tại Ethiopia và Ghana Từ những phân tích xu hướng đầu tư vào nông nghiệp, mối quan hệ giữa quy hoạch sử dụng đất và chính sách nhà nước tại hai quốc gia đã tạo nên sự chênh lệch đáng kể Nhờ chính sách đầu tư thuận lợi, Ethiopia có nguồn vốn đầu tư và sản xuất khá lớn; quá trình chuyển dịch giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp Trong khi, tại Ghana, chính sách chưa tối ưu hóa sản xuất nông nghiệp kéo theo nguồn vốn đầu tư duy trì ở mức thấp, không tận dụng một cách hiệu quả Như vậy, vai trò của hoạt động quản lý và đầu tư có vai trò quan trọng tới quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp

(T Laversa & F Boamah, 2016) Ngoài những nghiên cứu phân tích về cơ cấu kinh tế nông

nghiệp hiện tại và quá khứ, một số tác phẩm tập trung tới hướng dự báo xu thế chuyển dịch trong tương lai Martinho và Domingues (2015) đã đưa ra những dự báo về kinh tế nông nghiệp thế kỷ

XXI (The Agricultural Economics of the 21st Century) Nghiên cứu đề cập tới những hướng phát

triển mới về sự phát triển bền vững trong tương lai của hoạt động nông nghiệp Ngoài ra, tầm

quan trọng của sản xuất nông nghiệp “ giữ vai trò nền tảng cho sự phát triển bền vững trong tương lai” Tuy nhiên, phát triển nông nghiệp phải tập trung phân tích những vấn đề tính chất

khu vực, trình độ lao động, quy mô sản xuất mang tính tập trung, nhu cầu tiêu dùng, thị trường, đặc biệt là tính bền vững của môi trường Kết quả nghiên cứu trở thành cơ sở cho quá trình

chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo định hướng bền vững sau này (Martinho

&Domingues, 2015)

b Tại Việt Nam

Các nghiên cứu tại Việt Nam thường tập trung chủ yếu về các ảnh hưởng của biến đổi khí hậu (biểu hiện, nguyên nhân và những tác động đến đời sống, hoạt động sinh kế của người dân, ) Trong đó, những tác động của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp là một hướng nghiên cứu được nhiều nhà khoa học quan tâm Đi đầu trong nghiên cứu về BĐKH tại Việt Nam,

Nguyễn Đức Ngữ (1991) trong công trình “Biến đổi khí hậu và tác động của chúng ở Việt Nam

trong khoảng 100 năm qua” Kết quả của nghiên cứu đã thống kê và phân tích những biểu hiện,

nguyên nhân, tác động và giải pháp trong những vấn đề liên quan tới BĐKH Đây là nền tảng căn bản để tạo lập cơ sở cho những nghiên cứu BĐKH tại Việt Nam sau này Tuy nhiên, vấn đề này thực sự được quan tâm nghiên cứu từ sau năm 2000 Sau trận lụt lịch sử năm 2008, Bộ Tài nguyên Môi trường cũng đã vào cuộc để nghiên cứu và tìm ra những cơ sở khoa học và giải pháp nhằm thích ứng và ứng phó với những tác động tiêu cực do BĐKH Điều này được thể hiện qua

Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu tại Việt Nam được xuất bản năm 2008; Kịch bản Biến đổi khí hậu, nước biển dâng cho Việt Nam xuất bản năm 2009 Điều này

cho thấy khí hậu Việt Nam đã có những thay đổi rõ rệt, và tác động đến mọi khía cạnh của đời

sống xã hội (Phan Văn Tân, Ngô Đức Thành, 2013)

Với những nghiên cứu ban đầu về tác động của biến đổi khí hậu; các công trình có liên quan tới hoạt động nông nghiệp bắt đầu được chú trọng Đây là cơ sở quan trọng để tiến hành

đánh giá quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và đề xuất giải pháp tại Việt Nam (Ủy ban kế hoạch Nhà nước, 1995) Năm 2009, dự án Enable đã hướng dẫn về cách thức xác định tác

động của Biến đổi khí hậu và xây dựng mô hình thích ứng ở vùng trũng thấp tỉnh Thừa Thiên Huế Các mô hình như trồng rau trên giàn cho vụ ngập lụt; nuôi trồng thủy sản quảng canh cải tiến; và nhà sinh hoạt cộng đồng thích ứng bão lũ và nước biển dâng là các kết quả chính của dự

án Điều này đã mang lại ý nghĩa thiết thực nhằm giúp cộng đồng thích ứng với biến đổi khí hậu, cải thiện sinh kế và có nơi trú ẩn an toàn trong mùa mưa bão Tuy nhiên, độ thiết thực của các

mô hình khi tiến hành trong đời sống thực tiễn của người dân còn gặp nhiều khó khăn (Enable, 2009) Ngoài ra, tại Nghệ An, mô hình thay đổi cơ cấu giống và điều chỉnh mùa vụ trong sản

xuất lúa tại Nghi Lộc cũng là một giải pháp tốt để giảm nhẹ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, Những thay đổi về cơ cấu giống từ dài ngày được chuyển thành ngắn ngày sẽ giúp tránh hạn đầu

vụ và lũ lụt cuối vụ; cũng như kháng được sâu bệnh gây hại cho lúa Đây là tiền đề để tạo lập cơ

sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp nhằm phù hợp với điều kiện tự nhiên và tập tục canh tác cho từng khu vực Đây là một trong những giải pháp sẽ được ứng dụng nhiều trong bối cảnh

tác động của BĐKH tới sản xuất nông nghiệp ngày càng diễn biến khó lường như hiện nay (Sở NNPTNT Nghệ An, 2013) Tới năm 2014, nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố khí hậu tới

bố trí một số loại cây trồng tại huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội được thực hiện Trong đó, các kết quả chính đã chỉ ra rằng: (i) điều kiện thời tiết (nhiệt độ và lượng mưa) giai đoạn 10 năm (2000 - 2010) có diễn biến phức tạp; ảnh hưởng lớn đến diện tích, năng suất và mức độ đa dạng của các loại cây trồng trên địa bàn huyện; (ii) diện tích và cơ cấu giống lúa có sự thay đổi theo hướng thay thế các giống lúa dài ngày thích nghi tốt bằng các giống ngắn ngày với chất lượng cao Qua nghiên cứu này, cách thức và cơ sở để xác định các yếu tố chủ yếu của BĐKH tác động

lên cây trồng được nhận định thông qua cây lúa (Nguyễn Thị Hương, 2014) Tại Quảng Ngãi,

quá trình đánh giá tác động của biến đổi khí hậu tới nông nghiệp được thể hiện rõ nét tại vùng núi cao sẽ sâu sắc hơn khu vực đồng bằng Ngoài ra, do tập quán canh tác tại khu vực miền núi chủ yếu dựa vào giáng thủy nên những thay đổi về nhiệt độ cũng như lượng mưa sẽ ảnh hưởng mạnh mẽ tới năng suất của cây trồng Từ những nhận định trên, sự khác biệt về các tác động của biến đổi khí hậu tại địa hình khác nhau sẽ là cơ sở để xác định giải pháp tối ưu cho từng đơn vị lãnh thổ nhất định

Như vậy, qua thống kê và phân tích trên, BĐKH đã có thể xác định cụ thể từ đầu thập niên 90 của thế kỉ trước, gây ra nhiều tác động tiêu cực tới hoạt động phát triển kinh tế - xã hội Đặc biệt, hiện tượng nước biển dâng là nguyên nhân chính gây ra tình trạng xâm nhập mặn, đe dọa hoạt động sản xuất nông nghiệp Điều này dẫn tới sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, thể hiện rõ ràng tại các địa phương khu vực ven biển, trong đó có tỉnh Phú Yên Vì vậy,

nghiên cứu quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại tỉnh Phú Yên là cơ sở để đề xuất các giải pháp thích ứng lâu dài

1.1.2 Tổng quan nghiên cứu có liên quan tại Phú Yên

Các nghiên cứu về biến đổi khí hậu tại Phú Yên được triển khai từ sau năm 2010

Năm 2010, dự án “Biến đổi khí hậu và tác động ở Việt Nam” của Viện Khoa học Khí

tượng Thủy văn và Môi trường đã công bố các đánh giá và số liệu cụ thể về nước biển dâng, mức tăng của nhiệt độ, tình trạng xâm nhập mặn tại Việt Nam Thông qua số liệu trong 150 năm của trong nước và quốc tế, nghiên cứu đã chỉ ra những tác động của biến đổi khí hậu tới từng ngành kinh tế cụ thể tại khu vực Nam Trung Bộ; trong đó có Phú Yên Xu hướng biến đổi của nông nghiệp dưới tác động của biến đổi khí hậu đã cho phép Phú Yên có cái nhìn toàn cảnh về tình hình và diễn biến của biến đổi khí hậu tại địa

phương Tới năm 2012, “Sổ tay biến đổi khí hậu tỉnh Phú Yên” đã thể hiện được những

con số cụ thể về những biểu hiện của biến đổi khí hậu của khu vực và những tác động đi kèm với nó Thông qua việc định lượng các thông số cụ thể về nước biển dâng và những biểu hiện cụ thể, tài liệu trở thành một cơ sở quan trọng trong tính toán mức độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp dưới tác động của BĐKH Ngoài ra, vấn đề biến đổi khí

hậu cũng được đề cập hàng năm trong “Báo cáo công tác thực hiện chính sách, pháo luật

về phòng chống biến đổi khí hậu trên địa bàn tỉnh Phú Yên của Ban Thường vụ Trung

ương Đảng tỉnh Phú Yên Đây là căn cứ quan trọng và thực tiễn nhất về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu theo thời gian Đồng thời, báo cáo cũng cho phép thống kê các giải pháp

cụ thể, phù hợp với điều kiện thực tiễn cho từng địa phương

Trong khi đó, các nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại tỉnh Phú Yên mới được thực hiện trong những năm gần đây Năm 2013, Sở kế hoạch và Đầu

tư tỉnh Phú Yên đã thực hiện “Đề án chuyển dịch cơ cấu kinh tế tỉnh Phú Yên đến năm

2020, tầm nhìn đến năm 2030” Đây là nghiên cứu tổng hợp nhất về những thay đổi trong

cơ cấu kinh tế các ngành của tỉnh Phú Yên Xu hướng gia tăng tỷ trọng ngành công nghiệp, xây dựng và dịch vụ mang tính chủ đạo Trong khi, tỷ trọng ngành nông nghiệp luôn duy trì mức giảm Tuy nhiên, do quy mô nền kinh tế tỉnh còn nhỏ nên sự tác động từ

quá trình chuyển dịch đó tới nền kinh tế là chưa cao(UBND tỉnh Phú Yên, 2013) Ngoài

những công trình nghiên cứu liên quan đến sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, tỉnh Phú yên cũng chú trọng tới việc nghiên cứu về định hướng phát triển kinh tế trong tương lai nói chung và ngành nông nghiệp nói riêng, gắn liền với sự phát triển bền vững

Điều này được thể hiện rõ nhất qua “Đề án Tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh Phú Yên theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững đến năm 2020, tầm nhìn đến

năm 2030”, được UBND tỉnh Phú Yên phê duyệt năm 2015 (UBND tỉnh Phú Yên,

2015a)

Ngoài những nghiên cứu liên quan tới những vấn đề trên quy mô toàn tỉnh Phú Yên, cũng có một số nghiên cứu đi vào chi tiết vấn đề nghiên cứu Cụ thể là năm 2012,

nghiên cứu “Ứng dụng GIS xây dựng bản đồ bị tổn thương do nước biển dâng gây ra đối với diện tích đất trồng lúa ở dải ven biển tỉnh Phú Yên” được công bố Theo đó, mức độ

ảnh hưởng và xu hướng tác động của nước biển dâng đối với diện tích canh tác lúa nước tại khu vực ven biển của tỉnh Phú Yên được thể hiện chi tiết thông qua hệ thống thông tin địa lý Đồng thời, các giải pháp cụ thể phù hợp với điều kiện thực tiễn tại mỗi khu vực canh tác lúa nước được đề ra Kết quả của nghiên cứu này cho thấy ưu thế của công cụ

GIS trong thể hiện những thay đổi không gian và thời gian(Lê Quang Cảnh và cộng sự, 2012)

Từ những nghiên cứu trên đây, quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong bối cảnh biến đổi khí hậu chưa được quan tâm nghiên cứu Tuy số lượng các nghiên cứu có liên quan không phải là ít, song số lượng các nghiên cứu đề cập trực tiếp tới vấn đề còn chưa nhiều, chưa mang tính cụ thể và chi tiết

1.2 Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu

1.2.1 Lý thuyết và nội dung chính về quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông

nghiệp

a Lý thuyết về sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp

Qua quá trình hình thành và phát triển của kinh tế, lý thuyết về sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ngày càng được hoàn thiện Trên cơ sở những hoạt động thực tiễn và sự kế thừa có chọn lọc theo thời gian; lý thuyết lý giải về nguồn gốc và xu hướng chuyển dịch trong tương lai được nhận định theo nhiều trường phái khác nhau Mỗi trường phái có một cách tiếp cận riêng nên việc kế thừa, vận dụng tùy thuộc vào đặc điểm cụ thể của từng nền kinh tế cho từng giai đoạn Đối với nền nông nghiệp nước ta nói chung và tỉnh Phú Yên nói riêng hiện nay, lựa chọn các lý thuyết kinh tế làm cơ sở cho phân tích, đánh giá và xác định hướng đi cho quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp cần căn cứ vào các đặc điểm chủ yếu sau (Sở NN&PTNT tỉnh Nghệ An, 2013):

(i) Trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa theo hướng hội nhập kinh tế toàn cầu; lựa chọn các ngành, các lĩnh vực nông nghiệp ưu tiên đầu tư trong điều kiện nguồn lực

có hạn, mà vẫn có thể đạt được một cơ cấu hợp lý và thúc đẩy tăng trưởng bền vững

(ii) Sự tồn tại của hai khu vực kinh tế hình thành mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình chuyển dịch lao động từ khu vực nông nghiệp sang khu vực công nghiệp và dịch vụ Do đó, đòi hỏi phải có sự chuyển dịch ngay trong cơ cấu nội bộ ngành thông qua quá trình phân bố các nguồn lực

(iii) Sản xuất nông nghiệp đang đứng trước yêu cầu chuyển dịch nhanh theo hướng tập trung, thâm canh cao với phát triển bền vững cả về tự nhiên và xã hội

1.2.2 Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tới quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp

Biến đổi khí hậu ngày càng tác động mạnh tới hoạt động sinh kế của con người, đặc biệt

là đối với hoạt động sản xuất nông nghiệp Những biểu hiện cụ thể của hiện tượng biến đổi khí

hậu được mô tả trong “Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu” (Bộ TNMT, 2008):

Hiện tượng dị thường của thời tiết: Số đợt không khí lạnh ảnh hưởng tới Việt Nam giảm

đi rõ rệt trong hai thập kỷ qua Tuy nhiên, các biểu hiện dị thường lại thường xuất hiện: đợt không khí lạnh gây rét đậm, rét hại kéo dài 38 ngày trong tháng 1 và tháng 2 năm 2008 ở Bắc Bộ; đợt không khí lạnh và rét đậm, rét hại vào cuối năm 2015 đã gây thiệt hại rất nhiều về người

và vật chất của người dân, đặc biệt là đối với người dân khu vực trung du, miền núi Mùa đông lạnh đến muộn và biến đổi thất thường hơn những năm trước BĐKH thực sự đã làm cho các thiên tai, đặc biệt là bão, lũ lụt, hạn hán ngày càng ác liệt (gia tăng về cường độ và độ bất thường);

Bão có cường độ mạnh xuất hiện nhiều hơn: là một cách biểu hiện của BĐKH (Nguyễn Đức Ngữ, 2008) Các hiện tượng cực đoan của thời tiết và thiên tai (nóng, rét hại, bão, lũ lụt, hạn

hán, v.v…) xảy ra với tần suất cao hơn, cường độ và độ khác thường lớn hơn (Huỳnh Thị Lan Hương, 2014)… Như vậy, đối với khu vực duyên hải Nam Trung Bộ trong đó có tỉnh Phú Yên, thì biểu hiện cụ thể là hiện tượng nước biển dâng, hạn hán và bão lũ biến đổi thất thường cả về tần suất và mức độ BĐKH tác động đến tất cả lĩnh vực đời sống xã hội, mọi vùng lãnh thổ, trong

đó ngành nông nghiệp là ngành chịu tác động lớn nhất; vùng ven biển và miền núi là những vùng chịu tác động lớn nhất Như vậy, hoạt động sản xuất nông nghiệp ở khu vực ven biển chịu ảnh hưởng từ BĐKH theo hướng: Bão, áp thấp nhiệt đới xảy ra nhiều hơn, gây mưa lớn trong thời gian ngắn Ngập lụt có thể xảy ra, đặc biệt tại tỉnh Phú Yên - nơi có địa hình có sự chênh lệch lớn giữa phía Tây và phía Đông (ven biển), địa hình không đồng nhất về độ cao, nước chảy dồn

từ phía Tây về những cánh đồng lúa trũng thấp ở phía Đông ven biển

Với những biểu hiện chung như trên, BĐKH tác động đến nông nghiệp – lâm nghiệp – thủy sản theo mức độ với yếu tố cường hóa khác nhau, cụ thể như:

Trong lĩnh vực nông nghiệp, thiệt hại nặng nề do hậu quả của bão và hiện tượng thời tiết

cực đoan xảy ra một cách thường xuyên Những tác động của BĐKH đối với nông nghiệp tập

trung vào các vấn đề: (i) An ninh lương thực không được đảm bảo do suy giảm năng suất cây trồng: BĐKH tác động lớn đến sinh trưởng, năng suất cây trồng, thời vụ gieo trồng, làm tăng

nguy cơ lây lan sâu bệnh hại cây trồng Nhiệt độ tăng cao làm thời gian thích nghi của cây trồng nhiệt đới mở rộng và cây trồng á nhiệt đới thu hẹp lại; ảnh hưởng đến sinh sản, sinh trưởng, tăng

khả năng sinh bệnh, lây truyền dịch của gia súc, gia cầm; (ii)Thay đổi nguồn nước do nhiều vùng

bị cạn kiệt nguồn nước ngọt nhưng nhiều vùng lại bị ngập lụt, nước biển dâng: Tài nguyên nước

phải chịu thêm nguy cơ suy giảm do hạn hán ngày một tăng ở một số vùng, mùa Khó khăn này

sẽ ảnh hưởng đến nông nghiệp Chế độ mưa thay đổi có thể gây lũ lụt nghiêm trọng vào mùa mưa và hạn hán vào mùa khô, gây khó khăn cho việc cấp nước và tăng mâu thuẫn trong sử dụng

nước; (iii) Ảnh hưởng đến hệ sinh thái như mất cân bằng, suy giảm đa dạng sinh học: BĐKH có

nhiều tác động tiêu cực đối với đa dạng sinh học và hệ sinh thái, làm gia tăng các áp lực vốn đã tác động tiêu cực đến các hệ sinh thái ( tình trạng ô nhiễm, khai thác quá mức tài nguyên gây suy giảm, phá hủy nơi cư trú tự nhiên; sự xâm hại của các sinh vật ngoại lai và chuyển đổi mục đích

sử dụng đất ) BĐKH gây suy giảm đa dạng sinh học và các dịch vụ sinh thái tự nhiên, làm giảm khả năng hồi phục và khả năng hấp thụ các-bon tự nhiên của các hệ sinh thái, thậm chí có

thể làm thay đổi chức năng từ hấp thụ trở thành nguồn phát thải khí carbon; (iv) Hiện tượng thời