Hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ do Liên đoàn những người Cộng sản trao cho, vào tháng giêng năm 1848, vài tuần trước khi nổ ra cuộc cách mạng tháng Hai ở Pháp, Mác và Ăngghen đã gửi bản thảo Tuyên ngôn của Đảng cộng sản tới Luân Đôn để kịp cho tổ chức quốc tế này công bố cương lĩnh của mình. Trong vòng 10 năm, Tuyên ngôn đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và lưu truyền ở châu Âu những năm 50 60 của thế kỷ XIX, sau đó nó được truyền sang phương Đông và vào Việt Nam những năm 20 của thế kỷ này trên báo Chuông rè của nhà yêu nước Nguyễn An Ninh.
Trang 1Tiếp cận những tư tưởng văn hoá của Mác và Ăngghen trong
"Tuyên ngôn của Đảng cộng sản"
Hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ do Liên đoàn những người Cộng sản trao cho, vào tháng giêng năm 1848, vài tuần trước khi nổ ra cuộc cách mạng tháng Hai ở Pháp, Mác
và Ăngghen đã gửi bản thảo "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản" tới Luân Đôn để kịp cho
tổ chức quốc tế này công bố cương lĩnh của mình Trong vòng 10 năm, "Tuyên ngôn" đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và lưu truyền ở châu Âu những năm 50 - 60 của thế kỷ XIX, sau đó nó được truyền sang phương Đông và vào Việt Nam những năm 20 của thế kỷ này trên báo "Chuông rè" của nhà yêu nước Nguyễn An Ninh
Từ khi ra đời tới nay, các tư tưởng cách mạng của Mác và Ăngghen có sức mạnh
to lớn trong tiến trình phát triển văn hoá của nhiều dân tộc Trải qua 150 năm, phương pháp phân tích các thời đại văn hoá của Mác, các vấn đề cơ bản của văn hoá chính trị, văn hoá lao động, văn hoá đạo đức, văn hoá thẩm mỹ, văn hoá gia đình mà "Tuyên ngôn"
đã đề cập, vừa chứng tỏ sự trưởng thành của thế giới quan mácxít, vừa mang lại một tầm nhìn mới thực sự khoa học giúp nhiều dân tộc thay đổi tình trạng văn hoá bi đát của mình, tiến lên xây dựng một nền văn hoá kiểu mới
GẦN 160 năm qua, những tư tưởng cách mạng của Mác và Ăngghen trong
"Tuyên ngôn của Đảng cộng sản" đã mở đường cho cuộc đấu tranh nhằm xoá bỏ tình trạng đau khổ và khốn khó, bất bình đẳng trong các mối quan hệ giữa con người với con người Dưới ánh sáng của những tư tưởng cách mạng và khoa học của "Tuyên ngôn", ba phong trào lớn của thế kỷ thứ XX: phong trào độc lập dân tộc, phong trào dân chủ, phong trào xã hội chủ nghĩa đã hình thành và đã lần lượt xoá bỏ nhiều quan hệ văn hoá của chủ nghĩa phong kiến, chống lại sự áp bức bóc lột tàn nhẫn của giai cấp tư sản và tiến lên xây dựng nền văn hoá mới của chủ nghĩa xã hội
160 năm qua, từ khi "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản" ra đời, diện mạo văn hoá của loài người đã thay đổi một cách rất cơ bản Những người bị áp bức, bị bóc lột ở nhiều nước dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản đã vùng lên tự giải phóng mình và xây dựng cuộc sống mới, nền kinh tế mới, nền văn hoá mới, ở đó không có sự áp bức, bóc lột tàn nhẫn; nhân dân lao động tự làm chủ vận mệnh của mình Dưới ánh sáng của "Tuyên ngôn", cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội suốt thế kỷ XX
đã sắp xếp lại các giá trị văn hoá cơ bản ở nhiều dân tộc Quyền sống, quyền tự do, quyền làm người trong một số nước châu á, châu Mỹ, châu Phi dần dần được khôi phục Sự áp đặt các hệ chuẩn văn hoá khác lạ của dân tộc này lên dân tộc khác đã bị lên án Những xiềng xích phong kiến, "những quan hệ xã hội cứng đờ và hoen rỉ, với cả tràng những quan niệm và tư tưởng vốn được tôn sùng từ nghìn xưa" tạo nên mọi sự thiêng liêng trong bất bình đẳng ở nhiều nền văn hoá được rũ bỏ một cách mau chóng "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản" cũng đã chứng minh tính tất yếu của phong trào xã hội chủ nghĩa và sự hình thành những hệ thống giá trị mới trong nền văn hoá mới, ở đó lao động, giao tiếp, gia đình và nhân cách khác hẳn với nền văn hoá của giai cấp tư sản - nền văn hoá không
để lại giữa người và người một mối quan hệ nào khác, ngoài lợi ích trần trụi và lối "tiền trao cháo múc" không tình không nghĩa Các tư tưởng của Mác và Ăngghen về văn hoá được trình bày trong "Tuyên ngôn" mang tính khoa học và cách mạng rất sâu sắc
Trang 2Trước Mác và Ăngghen, lịch sử văn hoá của nhân loại được xem xét một cách rất phiến diện và thần bí Những nhà văn hoá học theo hệ thống triết học duy tâm khách quan đã cho rằng sự vận động của văn hoá, nghệ thuật, của phong tục, tập quán được bắt nguồn từ sự vận động của tinh thần và có tính định mệnh Không ít nhà văn hoá học theo chủ nghĩa duy tâm chủ quan khẳng định các dục vọng của cá nhân là cội nguồn của mọi
sự vận động văn hoá Lần đầu tiên trong lịch sử tư tưởng của nhân loại, Mác và Ăngghen trong "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản", từ quan điểm hình thái kinh tế - xã hội đã coi động lực thực sự của mọi sự vận động văn hoá là do sự vận động của phương thức sản xuất quyết định Nền văn hoá Hy Lạp được quy định bởi phương thức sản xuất cổ đại Nó
đã bị phương thức sản xuất của chế độ phong kiến có năng suất cao hơn giải thể Đến lượt mình, nền văn hoá thiêng liêng ngàn năm của giai cấp phong kiến lại bị phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa hùng mạnh làm cho "tan ra mây khói" "Giai cấp tư sản đã dìm những xúc động thiêng liêng của lòng sùng đạo, của nhiệt tình hiệp sĩ, của tính đa cảm tiểu tư sản xuống dòng nước giá lạnh của sự tính toán ích kỷ Nó đã tạo ra những kỳ quan khác hẳn những kim tự tháp Aicập, những cầu dẫn nước ở Lamã, những nhà thờ kiểu gôtích "
Phân tích lịch sử văn hoá trên quan điểm hình thái kinh tế - xã hội, trong "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản", Mác và Ăngghen đã phác hoạ tính hai mặt của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Một mặt, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa với nền đại công nghiệp của mình đã xoá bỏ nhiều phần giá trị trong nền văn hoá của giai cấp phong kiến, tạo ra một nền văn minh mới; mà ở đó, con người được thoả mãn rất nhiều các nhu cầu mới; tính hạn hẹp và phiến diện dân tộc dần được cởi mở; nông thôn tiến dần đến thành thị; một nền văn hoá nghệ thuật có tính chất thế giới đang được nảy nở
Trong một thời gian rất ngắn không đầy một thế kỷ, giai cấp tư sản đã tạo ra những lực lượng sản xuất đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của tất cả các thế hệ trước cộng lại Song mặt khác, những thành tựu kỳ diệu nhất của giai cấp tư sản lại là kết quả của một phương thức bóc lột mang tính phản văn hoá - bóc lột giá trị thặng dư và tự do cạnh tranh tàn bạo Cùng với việc tổ chức sản xuất một cách khoa học, để đạt được lợi nhuận tối đa, giai cấp tư sản đã tạo ra một tình trạng tha hoá rất lớn trong phân phối tổng sản phẩm xã hội, làm phân hoá mau chóng, sâu rộng giữa người giàu và người nghèo Và chính vì thế, trong "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản", Mác và Ăngghen đã khẳng định phương thức sản xuất tư bản đã đẻ ra rất nhiều những phản văn hoá từ trong thiết chế nền tảng của nó Trong văn hoá lao động, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa tạo nên tình trạng người áp bức bóc lột người dã man chưa từng có trong lịch sử Với nguyên lý đạt năng suất cao bằng các biện pháp công nghiệp đơn thuần, một mặt giai cấp tư sản phá vỡ mọi giá trị truyền thống mà hàng ngàn năm nhân loại mới tạo ra được; mặt khác, kiểu sản xuất ấy đã thủ tiêu mọi hứng thú của con người trong lao động Trong văn hoá giao tiếp, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa tạo nên tình trạng trả tiền ngay, không tình nghĩa,
"biến phẩm giá của con người thành giá trị trao đổi", còn "gia đình tư sản dựa trên tư bản, trên lợi nhuận cá nhân Gia đình dưới hình thức hoàn toàn phát triển của nó, chỉ tồn tại đối với giai cấp tư sản Kèm theo sự bắt buộc phải thủ tiêu mọi gia đình đối với người vô sản và kèm theo nạn mãi dâm công khai"
Cùng với cách nhìn nhận tổng thể các thiết chế văn hoá nền tảng trong xã hội tư sản, Mác và Ăngghen đã áp dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng vào việc phân tích các quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa và đã nhìn thấy tận cùng những mâu thuẫn trong sự phát triển của chủ nghĩa tư bản với các tiền đề diệt vong tất yếu của các quan hệ sản xuất
Trang 3tư bản chủ nghĩa, cũng như sự xuất hiện một quan hệ văn hoá mới có tính chất cách mạng, đối lập với văn hoá của chủ nghĩa tư bản Mác và Ăngghen đã khẳng định với một niềm tin khoa học rằng: "Giai cấp tư sản sản sinh ra những người đào huyệt chôn chính
nó Sự sụp đổ của giai cấp tư sản và thắng lợi của giai cấp vô sản đều là tất yếu như nhau"
Giai cấp tư sản trong quá trình phát triển của mình, khi thống nhất các quốc gia dân tộc, đồng thời nó lại nhân danh một dân tộc này áp bức bóc lột một dân tộc kia Mác
và Ăngghen đã tố cáo nhà nước tư sản luôn luôn phản bội lại nền văn hoá dân tộc và đã quan tâm đến chủ nghĩa dân tộc thuần tuý Khác với giai cấp tư sản, để xây dựng được một nền văn hoá dân tộc mới, giai cấp vô sản trước hết phải tự tổ chức dân tộc mình, xoá
bỏ ách áp bức bóc lột dân tộc Phản đối chủ nghĩa dân tộc thuần tuý của giai cấp tư sản, Mác và Ăngghen lần đầu tiên trong lịch sử văn hoá đã nêu lên chủ nghĩa quốc tế trong văn hoá Gắn liền văn hoá dân tộc với tinh hoa của nhân loại, gắn liền nhân dân lao động của tất cả các nước cùng chung một mục đích chống áp bức và bóc lột là một tư tưởng văn hoá lớn trong "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản" C.Mác và Ph.Ăngghen viết: "Hãy xoá bỏ tình trạng người bóc lột người thì tình trạng dân tộc này bóc lột dân tộc khác cũng
sẽ bị xoá bỏ Khi mà sự đối kháng giữa các giai cấp trong nội bộ dân tộc không còn nữa thì sự thù địch giữa các dân tộc cũng đồng thời mất theo" Tư tưởng mới của C.Mác và Ph.Ăngghen về tính dân tộc thực tế là một động lực vô cùng mạnh mẽ để xây dựng một nền văn hoá kiểu mới
Cùng với sự phân tích các mối quan hệ giữa tính dân tộc và tính quốc tế của nền văn hoá dưới sự lãnh đạo của giai cấp vô sản, C.Mác và Ph.Ăngghen đã chú ý đặc biệt đến các giá trị văn hoá đạo đức kiểu mới Theo các ông, một nền đạo đức mới không thể xuất phát từ các quan hệ người bóc lột người như nền đạo đức của giai cấp tư sản, một nền đạo đức không tình nghĩa Trái với tất cả các luận điểm đã cũ rích của giai cấp bóc lột cho rằng chỉ có những ai có tài sản thì mới có đạo đức, Mác và Ăngghen cho rằng vấn
đề cơ bản của mọi đạo đức, trong đó có văn hoá đạo đức kiểu mới, là vấn đề quan hệ giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội Con người có ý thức hay không có ý thức rút cuộc vẫn lấy các quan hệ thực tiễn làm cơ sở cho văn hoá đạo đức Với quan niệm đó, các ông chỉ
rõ, trong mọi xã hội, "những tư tưởng thống trị của một thời đại bao giờ cũng chỉ là những tư tưởng của giai cấp thống trị" Vì thế, văn hoá đạo đức phong kiến là tàn dư của một phương thức sản xuất đã qua, văn hoá đạo đức tư sản là đạo đức của phương thức sản xuất đang thống trị, còn đạo đức vô sản là đạo đức của tương lai - đạo đức phát triển cao và mang tính nhân loại
Đối lập với những giá trị đạo đức ích kỷ, hại người, ăn bám, đạo đức trong nền văn hoá của giai cấp vô sản phù hợp với các lợi ích căn bản của nhân dân lao động, chống mọi áp bức bóc lột Một trong những vấn đề cơ bản nhất của văn hoá đạo đức đó là vấn
đề tự do Quan niệm về tự do đầu tiên và tự do cuối cùng trong nền văn hoá của giai cấp
vô sản hoàn toàn đối lập với chủ nghĩa tự do vô chính phủ của giai cấp tư sản Mác và Ăngghen cho rằng con người tự quyết định mọi hành vi của mình trong tính tất yếu của hoàn cảnh xã hội, và đó không có nghĩa là con người không có tự do Khi giai cấp và đấu tranh giai cấp còn tồn tại thì đạo đức mới vẫn xuất hiện trên cơ sở giai cấp Những tham vọng của các nhà đạo đức cũ về một quan hệ đạo đức vĩnh cửu đứng trên mọi giai cấp, thích hợp với mọi thời đại, mọi dân tộc đều là những ảo tưởng Tự do đạo đức là phải nhận thức được tính tất yếu trong các hoạt động của mình Không có cơ sở nào khác để
Trang 4lựa chọn đúng đắn hành vi, để đánh giá đúng đắn hành vi ngoài căn cứ vào tính tất yếu của hành vi
Theo quan điểm của Mác và Ăngghen, mọi văn hoá đạo đức đều có tính khách quan của nó Các ông khẳng định rằng một nền đạo đức có nhiều hứa hẹn nhất, được nhiều người tán thành nhất và tồn tại lâu dài nhất là đạo đức vô sản
Cùng với sự phân tích tính tất yếu khách quan của những giá trị đạo đức vô sản, trong "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản", Mác và Ăngghen đã để ra một số lượng trang đáng kể để phân tích mâu thuẫn giữa sản xuất tư bản và sản xuất nghệ thuật, đề xuất việc giải quyết mâu thuẫn ấy trong nền văn hoá do giai cấp vô sản lãnh đạo Ngoài ra, các ông còn đề cập tới các nền văn hoá của chủ nghĩa phong kiến, của chủ nghĩa lãng mạn
Coi văn hoá nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội, Mác và Ăngghen cho rằng, văn hoá nghệ thuật muốn làm tròn nhiệm vụ của mình phải phản ánh đời sống xã hội và tham gia cải tạo xã hội Trong xã hội có giai cấp, văn hoá nghệ thuật phải có tính giai cấp Giai cấp thống trị thường sử dụng nghệ thuật như một phương tiện để duy trì quyền lực của nó Trong nền sản xuất tư bản chủ nghĩa, "giai cấp tư sản tước hết hào quang thần thánh của tất cả những hoạt động xưa nay vẫn được trọng vọng và tôn sùng Bác sĩ, luật gia, tu sĩ, thi sĩ, bác học đều bị giai cấp tư sản biến thành những người làm thuê được trả lương của nó"
Chủ nghĩa tư bản đã từng hô hào tự do sáng tạo, nhưng chúng đã dùng đủ mánh khoé để chi phối tự do đó Sự xung đột trong nội bộ giai cấp tư sản là không tránh khỏi
"Cũng như xưa kia, - các ông viết, - một bộ phận của quý tộc chạy sang hàng ngũ giai cấp
tư sản; ngày nay, một bộ phận của giai cấp tư sản cũng chạy sang hàng ngũ giai cấp vô sản, đó là bộ phận những nhà tư tưởng tư sản đã vươn lên nhận thức được, về mặt lý luận, toàn bộ quá trình vận động lịch sử"
Sản xuất tư bản chủ nghĩa đã làm tiêu tan bao nhiêu hứng thú nghệ thuật của các nghệ sĩ của chính giai cấp mình, và ở vào những giờ phút quyết định, nhiều nghệ sĩ tư sản
đã đến với những người vô sản, tập hợp thành một lực lượng sáng tác rộng rãi mang ý thức hệ vô sản Và nền nghệ thuật này có khả năng cải tạo sâu sắc các khuyết tật mà xã hội tư sản để lại trên mỗi con người
Mác và Ăngghen coi nghệ thuật của giai cấp vô sản phải gắn liền với đời sống hiện thực và cuộc đấu tranh chống ý thức hệ tư sản Và những nghệ sĩ mang ý thức hệ vô sản, với lý tưởng về một xã hội hoàn thiện không tự hạ mình xuống đến chỗ "giấu giếm những quan điểm và ý định của mình" Họ cần công khai tuyên bố mục tiêu xoá bỏ mọi
áp bức bóc lột và xây dựng một xã hội mới
Những tư tưởng khoa học và cách mạng của "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản" đã bước vào nền văn hoá nước ta từ những năm 20 của thế kỷ này, khi mà hệ tư tưởng phong kiến cũng như tư sản đã tỏ ra bất cập trước khát vọng giải phóng dân tộc của nhân dân ta Một chủ nghĩa yêu nước kiểu mới, chủ nghĩa yêu nước gắn ý thức dân tộc và tinh thần quốc tế do "Tuyên ngôn" đề xuất đã xuất hiện trong văn hoá Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Mục tiêu xoá bỏ áp bức bóc lột, xây dựng một xã hội công bằng,
ấm no hạnh phúc mà "Tuyên ngôn" đã nêu, thúc đẩy mạnh mẽ chủ nghĩa yêu nước Việt Nam Dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản, nền văn hoá Việt Nam có sự chuyển biến rất sâu rộng Năm 1943, với "Đề cương về văn hoá Việt Nam", nền văn hoá do Đảng ta lãnh đạo sẽ tiến từ nền văn hoá dân chủ mới đến nền văn hoá xã hội chủ nghĩa Với ba nguyên tắc lớn: Dân tộc hoá, đại chúng hoá, khoa học hoá và về mặt xã hội lấy giai cấp công
Trang 5nhân làm gốc, về chính trị lấy độc lập dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội làm gốc, về tư tưởng lấy học thuyết duy vật biện chứng và duy vật lịch sử làm gốc, nền văn hoá mới ở Việt Nam đã đấu tranh chống lại các phong tục, tập quán lạc hậu và những tư tưởng văn hoá phản động của giai cấp phong kiến, giai cấp tư sản theo các chỉ dẫn cơ bản của
"Tuyên ngôn của Đảng cộng sản"
Sau cuộc kháng chiến chống chủ nghĩa thực dân Pháp thắng lợi, miền Bắc nước ta bước vào một cuộc cải tạo và xây dựng lớn Để phục vụ sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa, Đảng cộng sản đã nâng nền văn hoá Việt Nam lên một tầm cao mới Lý tưởng về một xã hội không có áp bức bóc lột giai cấp, nhân dân được sống trong tự do, hạnh phúc của "Tuyên ngôn" đã thôi thúc chúng ta xây dựng nền văn hoá có nội dung xã hội chủ nghĩa và đậm đà bản sắc dân tộc Trong gần ba thập kỷ, nền văn hoá có nội dung xã hội chủ nghĩa và đậm đà bản sắc dân tộc đã tạo nên rất nhiều giá trị văn hoá mới, mở đầu cho quá trình gắn các giá trị văn hoá truyền thống với hiện đại, gắn các giá trị văn hoá dân tộc với tinh hoa văn hoá nhân loại, hoà nhập và giữ gìn bản sắc văn hoá trong cộng đồng dân tộc, mở đầu cho một thời kỳ mới, thiết lập các chuẩn mực mới cho văn hoá lao động, văn hoá giao tiếp, văn hoá gia đình và nhân cách văn hoá
Tuy nhiên, do điểm xuất phát xây dựng nền văn hoá mới của chúng ta quá thấp về
cơ sở hạ tầng, lại phải trải qua nhiều cuộc chiến tranh vô cùng khốc liệt và kéo dài, cùng với tình hình chính trị quốc tế, chúng ta phải chuyển sang những bước quá độ nhỏ hơn, lâu dài hơn để tiến tới mục tiêu sau cùng của những giá trị văn hoá bất tử mà "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản" đã nêu lên Hiện nay chúng ta đang xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc
Trong bước quá độ nhỏ đầu tiên theo định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay, chúng ta đã gặp đúng những chỉ dẫn mà Mác và Ăngghen đã nêu trong "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản" về tác động tiêu cực của chế độ tư bản đối với văn hoá Đảng và nhân dân ta đang làm tất cả những gì có thể để gìn giữ và phát huy cho được bản sắc dân tộc của văn hoá mà vẫn gắn liền với các giá trị phổ biến và văn minh của nhân loại Hướng
về những giá trị nền tảng của dân tộc, đấu tranh kiên quyết với các phản văn hoá của tàn
dư phong kiến, của chế độ tư bản để xây dựng một nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc mà đặc trưng cơ bản của nó là "dân tộc, hiện đại, nhân văn" là hoạt động thiết thực nhất để kỷ niệm 160 năm ngày ra đời của bản tuyên ngôn bất hủ của những người cộng sản trong văn hoá nhân loại