tóm tắt Quản lý quá trình dạy học tại Trường trung học phổ thông Xuân Huy tỉnh Tuyên Quang đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục

công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học; đa dạng hoá các hình thức tổ chức giáo dục… Chương trình giáo dục cấp trung học phổ thông nhằm giúp học sinh hình thành phẩm chất và

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ THU HẰNG

QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG XUÂN HUY TỈNH TUYÊN QUANG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

HÀ NỘI - 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ THU HẰNG

QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG XUÂN HUY TỈNH TUYÊN QUANG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ GIÁO DỤC

Mã số: 60140114

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Đức Chính

LỜI CẢM ƠN

Với lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn GS.TS Nguyễn Đức Chính, Người Thầy đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, chỉ bảo, động viên tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Với tình cảm chân thành, tôi xin cảm ơn các thầy giáo, cô giáo của Trường Đại học Giáo dục- Đại học Quốc gia đã tham gia giảng dạy, tư vấn, giúp đỡ, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu luận văn

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Ủy ban nhân dân huyện Yên Sơn, Ban giám hiệu và các đồng nghiệp của trường Trung học phổ thông Xuân Huy huyện Yên Sơn tỉnh Tuyên Quang đã giúp đỡ, tạo điều kiện để tôi tham gia khóa học và hoàn thành luận văn

Dù đã có nhiều cố gắng trong học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn, song luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được sự động viên, quan tâm đóng góp ý kiến của các Thầy Cô trong Hội đồng khoa học, các đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 01 năm 2017

Tác giả

Trần Thị Thu Hằng

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các bảng v

Danh mục biểu đồ, sơ đồ vi

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC VÀ QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC TRONG CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 5

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề quá trình dạy học và quản lý quá trình dạy học 5

1.2 Một số khái niệm 7

1.2.1 Quản lý, Quản lý nhà trường 7

1.2.2 Dạy học, Quá trình dạy học 10

1.2.3 Quản lý quá trình dạy học 15

1.3 Quá trình dạy học tại các trường trung học phổ thông trong bối cảnh đổi mới căn bản toàn diện giáo dục 15

1.3.1 Bối cảnh đổi mới căn bản toàn diện giáo dục 15

1.3.2 Trường trung học phổ thông trong hệ thống giáo dục quốc dân 18

1.3.3 Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể sau 2018 20

1.3.4 Dạy học 24

1.4 Nội dung quản lý quá trình dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông 28

1.4.1 Tổ chức tập huấn cho giáo viên cách xây dựng kế hoạch dạy học 28

1.4.2 Tổ chức tập huấn cho giáo viên cách xây dựng kế hoạch bài học 29

1.4.3 Tổ chức tập huấn cho giáo viên các phương pháp dạy học tích cực 30

1.4.4 Tập huấn cho giáo viên các kĩ thuật kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học 30

1.4.5 Tổ chức tập huấn cho giáo viên cách lập hồ sơ môn học 32

1.4.6 Tăng cường cơ sở vật chất kĩ thuật phục vụ quá trình dạy học 33

1.5 Các yếu tố tác động tới quản lý quá trình dạy học 33

1.5.1 Các yếu tố chủ quan 33

1.5.2 Các yếu tố khách quan (chương trình mới) 34

Tiểu kết chương 1 36

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC VÀ QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG XUÂN HUY, TỈNH TUYÊN QUANG 37

2.1 Đặc điểm kinh tế xã hội huyện Yên Sơn tỉnh Tuyên Quang 37

2.1.1 Vị trí địa lý, dân số, lao động huyện Yên Sơn tỉnh Tuyên Quang 37

2.1.2 Tình hình phát triển kinh tế xã hội huyện Yên Sơn tỉnh Tuyên Quang 37

2.2 Sơ lược về trường Trung học phổ thông Xuân Huy tỉnh Tuyên Quang 38

2.2.1 Quy mô trường lớp 39

2.2.2 Chất lượng giáo dục 39

2.2.3 Nhu cầu học tập của học sinh 40

2.2.4 Đội ngũ giáo viên, đội ngũ cán bộ quản lý 41

2.3 Giới thiệu hoạt động khảo sát 41

2.3.1 Mục đích khảo sát 41

2.3.2 Đối tượng khảo sát 41

2.3.3 Nội dung khảo sát 41

2.3.4 Phương pháp khảo sát 42

2.4 Phân tích khảo sát 42

2.4.1 Khảo sát đối với cán bộ quản lí và lãnh đạo và chuyên viên phòng Giáo dục Trung học 42

2.4.2 Khảo sát đối với giáo viên 51

2.5 Đánh giá 58

Tiểu kết chương 2 61

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ BIỆN PHÁP QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG XUÂN HUY, TỈNH

TUYÊN QUANG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 63

3.1 Các nguyên tắc đề xuất biện pháp 63

3.1.1 Đảm bảo tính hệ thống 63

3.1.2 Đảm bảo tính kế thừa 63

3.1.3 Đảm bảo tính khả thi 63

3.2 Nhóm biện pháp quản lý quá trình dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục tại trường Trung học phổ thông Xuân Huy 64

3.2.1 Chỉ đạo nâng cao nhận thức và trách nhiệm cho đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên và nhân viên đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục 64

3.2.2 Chỉ đạo tổ chức bồi dưỡng giáo viên kĩ năng lập kế hoạch dạy học và kế hoạch bài học trong quá trình dạy học 66

3.2.3 Tổ chức bồi dưỡng đội ngũ giáo viên về kĩ năng thiết kế các hoạt động dạy học tích hợp, kĩ năng kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh đáp ứng yêu cầu đổi mới 69

3.2.4 Tổ chức thực hiện đổi mới đánh giá trong quá trình dạy học, đặc biệt hình thức đánh giá quá trình theo tiếp cận hình thành và phát triển năng lực học sinh 72

3.2.5 Chỉ đạo tăng cường cơ sở vật chất kĩ thuật phục vụ quá trình dạy học 76

3.3 Mối quan hệ giữa các biện pháp 77

3.4 Kết quả khảo nghiệm về tính cấp thiết, tính khả thi của các biện pháp đề xuất 78

3.4.1 Tổ chức khảo nghiệm 78

3.4.2 Kết quả khảo nghiệm 80

Tiểu kết chương 3 83

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 85

PHỤ LỤC 91

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Thực trạng việc cung cấp thông tin về định hướng đổi mới

căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo của cán bộ quản lý 43 Bảng 2.2 Thực trạng quản lí khâu xây dựng kế hoạch dạy học của

giáo viên 44 Bảng 2.3 Thực trạng quản lí khâu xây dựng kế hoạch bài học của

giáo viên 45 Bảng 2.4 Thực trạng quản lí khâu lên lớp của giáo viên 46 Bảng 2.5 Thực trạng quản lí khâu kiểm tra đánh giá của giáo viên

trong quá trình dạy học 48 Bảng 2.6 Thực trạng đánh giá của cán bộ quản lí về cơ sở vật chất kĩ

thuật phục vụ quá trình dạy học 49 Bảng 2.7 Thực trạng đánh giá của cán bộ quản lí về các yếu tố tác

động đến quản lí quá trình dạy học 50 Bảng 2.8 Thực trạng việc cung cấp thông tin về định hướng đổi mới

căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo 51 Bảng 2.9 Thực trạng khâu xây dựng kế hoạch dạy học, kế hoạch bài

học của giáo viên 52 Bảng 2.10 Thực trạng khâu lên lớp của giáo viên 54 Bảng 2.11 Thực trạng khâu kiểm tra đánh giá của giáo viên trong quá

trình dạy học 55 Bảng 2.12 Thực trạng đánh giá của giáo viên về cơ sở vật chất của nhà

trường phục vụ quá trình dạy học 56 Bảng 2.13 Thực trạng đánh giá của cán bộ giáo viên về các yếu tố tác

động đến quản lí quá trình dạy học 58 Bảng 3.1 Sự cần thiết và mức độ khả thi của các biện pháp quản lý

hoạt động dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới 80

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Kết quả đánh giá mức độ cấp thiết của các biện pháp đề xuất 80

Biểu đồ 3.2: Kết quả đánh giá mức độ khả thi của các biện pháp đề xuất 81

Sơ đồ 1.1: Sơ đồ về quản lý 8

Sơ đồ 1.2 Sơ đồ quá trình dạy học (Quy trình dạy học) 29

Sơ đồ 3.1 Sơ đồ về mối quan hệ giữa các biện pháp 78

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học- công nghệ hiện nay, đời sống vật chất tinh thần của xã hội đã biến đổi nhanh chóng và sâu sắc; kinh tế tri thức và xu hướng toàn cầu hóa đã ngày càng đóng vai trò quan trọng, thúc đẩy sự phát triển lực lượng sản xuất Đó là cơ hội và cũng là thách thức rất lớn cho mọi quốc gia

Cùng xu thế phát triển chung của thế giới, nước ta đã và đang chuyển sang một giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng

và quản lý chất lượng trong tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế-xã hội Trước những yêu cầu mới của sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước,

Nghị quyết số 29-NQ/TW của Đảng ta đã khẳng định: "Đổi mới căn bản,

toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, trong đó, đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục là khâu then chốt” và “Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng xây dựng đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam" [1]

Để thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, giáo dục phổ thông nước ta chuyển mạnh quá trình từ chủ yếu trang

bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học

đi đôi với hành; lí luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với

giáo dục gia đình và giáo dục xã hội Nội dung các môn học sẽ "tinh giản,

cơ bản, hiện đại, giảm tính hàn lâm, tăng tính thực hành và vận dụng kiến thức và kĩ năng vào thực tiễn" Phương pháp dạy và học sẽ khắc phục lối

truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc, chuyển sang dạy học phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học, tập trung dạy cách học, cách nghĩ và tự ho ̣c Đẩy mạnh ứng dụng

công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học; đa dạng hoá các hình thức tổ chức giáo dục…

Chương trình giáo dục cấp trung học phổ thông nhằm giúp học sinh hình thành phẩm chất và năng lực của người lao động, nhân cách công dân, ý

thức quyền và nghĩa vụ đối với tổ quốc

Hiện nay đã có nhiều đề tài về quản lý quá trình dạy học, phát triển đội ngũ giáo viên, quản lý chất lượng nhà trường…; các tác giả đề xuất những giải pháp theo quan điểm, cách tiếp cận khác nhau, trên những địa bàn khác nhau Tuy nhiên, vấn đề quản lý quá trình dạy học ở trường trung học phổ thông đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục chưa được nghiên cứu đầy đủ và hệ thống

Vì vậy, nghiên cứu quản lý quá trình dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục ở trường trung học phổ thông góp phần chuẩn bị tốt nhất cho thực hiện thành công chương trình giáo dục phổ thông trong những năm tiếp theo

Với vai trò là phó hiệu trưởng nhà trường, mong muốn nâng cao chất lượng dạy học tại đơn vị, đáp ứng yêu cầu của giáo dục đào tạo trong giai

đoạn hiện nay, tác giả lựa chọn đề tài: “Quản lý quá trình dạy học tại trường

Trung học phổ thông Xuân Huy tỉnh Tuyên Quang đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục”

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận về quản lý quá trình dạy học, thực trạng công tác quản lý, đề xuất các biện pháp quản lý quá trình dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục tại trường Trung học phổ thông Xuân Huy tỉnh Tuyên Quang

3 Đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu và đối tượng khảo sát

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học tại trường trung học phổ thông

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Quản lý quá trình dạy học tại trường Trung học phổ thông Xuân Huy, tỉnh Tuyên Quang

3.3 Đối tượng khảo sát

Cán bộ phòng Giáo dục Trung học, cán bộ quản lí và giáo viên trường Trung học phổ thông Xuân Huy, tỉnh Tuyên Quang

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý quá trình dạy học

4.2 Khảo sát, đánh giá thực trạng quản lý quá trình dạy học đáp ứng yêu

cầu đổi mới tại trường Trung học phổ thông Xuân Huy tỉnh Tuyên Quang

4.3 Đề xuất các biện pháp quản lý quá trình dạy học đáp ứng yêu cầu

đổi mới tại trường Trung học phổ thông Xuân Huy tỉnh Tuyên Quang

5 Câu hỏi nghiên cứu

Quá trình dạy học tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang trong bối cảnh đổi mới căn bản toàn diện giáo dục đang đặt ra những vấn đề gì cho các nhà quản lý và cấn có những biện pháp nào để giải quyết các vấn đề đó?

6 Giả thuyết nghiên cứu

Quá trình dạy học là quá trình quan trọng nhất trong một trường trung

học phổ thông Trong bối cảnh đổi mới giáo dục, hoạt động này bộc lộ nhiều

bất cập, nhất là trong khâu chuẩn bị cho quá trình dạy học, khâu thực thi và đánh giá cải tiến Nếu tìm được các biện pháp quản lý quá trình dạy học hiệu quả thì sẽ nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường, đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Phương pháp phân tích

Phương pháp tổng hợp

8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Phương pháp điều tra

Phương pháp quan sát

Phương pháp trưng cầu ý kiến: ý kiến chuyên gia, phiếu hỏi

Phương pháp tổng kết rút kinh nghiệm

- Góp phần hệ thống hóa các lý thuyết, lý luận về quản lý quá trình dạy

học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục

- Tổng kết lý luận về công tác quản lý quá trình dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay ở trường Trung học phổ thông Xuân Huy tỉnh Tuyên Quang, chỉ ra những thành công và mặt hạn chế, cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng một số biện pháp quản lý hiệu qủa cho hoạt động này

Chương 1 Cơ sở lý luận về quá trình dạy học và quản lý quá trình dạy

học trong các trường trung học phổ thông đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục

Chương 2 Thực trạng quá trình dạy học và quản lý quá trình dạy học

tại trường Trung học phổ thông Xuân Huy, tỉnh Tuyên Quang đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục

Chương 3 Một số biện pháp quản lý quá trình dạy học tại trường

Trung học phổ thông Xuân Huy, tỉnh Tuyên Quang đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC VÀ QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC TRONG CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề quá trình dạy học và quản lý quá trình dạy học

Trong những năm gần đây, đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục đào tạo, nhiều nhà nghiên cứu về lĩnh vực giáo dục học, tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện về vị trí, vai trò của việc tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng day học, bản chất của mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, vai trò của người dạy và người học trong đó quản lý quá trình dạy học được xác định là một vấn đề rất quan trọng, được coi là tiêu điểm trong nhà trường Quản lý quá trình dạy học đã được đề cập trong một số giáo trình của các trường đại học, học viện nghiên cứu chuyên sâu về giáo dục

Trước những vấn đề xuất hiện trong bối cảnh mới, Nghị quyết Trung

ương số 29/NQ-TW của Đảng ta đã nêu "chuyển mạnh quá trình giáo dục từ

chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực, phẩm chất người học" [1]; nhà trường phổ thông chuyển từ nhà trường kiến thức lên nhà

trường kĩ năng, nhà trường năng lực

Nhiều nhà nghiên cứu trong đó có những nhà nghiên cứu giáo dục học, tâm lí học đã đưa ra nhiều vấn đề cần đổi mới nội dung dạy học theo hướng nâng cao tính hiện đại, gắn khoa học với thực tiễn và đời sống, lấy học sinh làm trung tâm trong hoạt động dạy học

Để thực hiện đổi mới căn bản toàn diện giáo dục, giáo dục trung học sẽ thực hiện chương trình giáo dục phổ thông tổng thể sau năm 2018, chương trình hướng đến quá trình giáo dục hình thành năng lực chung; năng lực chuyên biệt để con người có tiềm lực phát triển, thích nghi với hoàn cảnh sống, học tập, làm việc luôn biến đổi trong cả cuộc đời

Với sự thay đổi của mục tiêu dạy học, đòi hỏi sự thay đổi của các thành

tố khác trong quá trình dạy học: nội dung dạy học, phương pháp dạy học, phương tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học, môi trường dạy học, đặc biệt

là hoạt động dạy và học của giáo viên và học sinh trong nhà trường

Như vậy, các biện pháp quản lý hoạt động dạy học của các nhà quản lý cũng cần phải thay đổi để quản lý hiệu quả, phù hợp hơn trước yêu cầu đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo

Đã có một số luận văn tốt nghiệp cao học chuyên ngành quản lý giáo dục của các tác giả đề cập đến công tác quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học ở một số địa phương như:

Tác giả Nguyễn Thị Dung, Quản lý hoạt động dạy học phát triển năng lực học sinh ở Trường Trung học phổ thông B Phủ lý- tỉnh Hà nam, năm 2014 [11]

Tác giả Bùi Đức Thiện, Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường trung học phổ thông huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam, năm 2016 [20]

Tác giả Trần Thị Nhài, Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở Trường Trung học cơ sở Hòa Bình, Huyện Thủy Nguyên, Thành phố Hải Phòng, năm 2016 [15]

Nhìn tổng thể, cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu nào đề cập đến công tác quản lí hoạt động dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới, chuẩn

bị thực hiện Chương trình giáo dục tổng thể ở các trường trung học phổ thông một cách hệ thống và phù hợp với điều kiện thực tế của huyện Yên Sơn tỉnh Tuyên Quang

Vì vậy, tôi cho rằng căn cứ lý luận về quá trình dạy học và quản lý quá trình dạy học trong các trường trung học phổ thông đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo, nghiên cứu thực trạng và xác lập các biện pháp quản lí hoạt động dạy học theo hướng đổi mới ở trường Trung học phổ thông Xuân Huy huyện Yên Sơn tỉnh Tuyên Quang là cần thết, góp phần nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay

1.2 Một số khái niệm

1.2.1 Quản lý, Quản lý nhà trường

Có nhiều quan điểm khác nhau về quản lý Theo tác giả Nguyễn Minh Đạo: "Quản lý là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lý lên khách thể quản lý về các mặt văn hóa, chính trị, kinh tế, xã hội bằng một hệ thống luật lệ, các chính sách, các nguyên tắc, các phương pháp và biện pháp cụ thể nhằm tạo ra môi trường và điều kiện cho sự phát triển của đối tượng" [12]

Tác giả Nguyễn Ngọc Quang cho rằng: "Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những người lao động (nói chung là khách thể quản lý) nhằm thực hiện những mục tiêu dự kiến" [17]

Theo tác giả Nguyễn Văn Bình: "Quản lý là một nghệ thuật đạt được mục tiêu đã đề ra thông qua điều khiển, phối hợp, hướng dẫn, chỉ huy hoạt động của những người khác"

Khái niệm quản lý có thể được diễn đạt bằng nhiều cách khác nhau nhưng đều thống nhất ở các khía cạnh cơ bản như:

- Quản lý luôn tồn tại với tư cách là một hệ thống gồm các yếu tố là chủ thể quản lý, khách thể quản lý và có mục đích, mục tiêu của công tác quản lý

- Mục tiêu của quản lý nhằm thay đổi hoạt động của tổ chức, trạng thái của hoạt động và nâng cao hiệu quả của hoạt động

- Bản chất của hoạt động quản lý là cách thức tác động (tổ chức, điều khiển, kiểm tra, giám sát ) hợp quy luật của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm làm cho tổ chức vận hành đạt hiệu quả mong muốn

- Quản lý là một hoạt động mang tính tất yếu của xã hội Chủ thể quản

lý và khách thể quản lý luôn có quan hệ tác động qua lại và chịu tác động của môi trường Con người là yếu tố trung tâm của hoạt động quản lý, vì vậy quản

lý vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật Người quản lý cần linh hoạt, sáng tạo, mềm dẻo trong công tác quản lý

Tóm lại: Quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể

quản lý đến khách thể quản lý trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức Nhà quản lý là người có trách nhiệm phân bố nhân lực và các nguồn lực khác, chỉ dẫn sự vận hành của một bộ phận hay toàn bộ tổ chức để tổ chức hoạt động có hiệu quả và đạt mục đích đã đề ra

Ngoài ra ta có thể nói cách khác, quản lý là quá trình tác động của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đạt được mục tiêu của tổ chức Nếu nhà quản lý nắm vững điều kiện khách quan, khách thể quản lý, nắm vững các quy luật tác động sẽ có hiệu quả hơn trong công tác quản lý; nếu ngược lại thì hiệu quả công tác quản lý sẽ rất thấp

Có thể khái quát quản lý theo sơ đổ sau

Sơ đồ 1.1: Sơ đồ về quản lý

Trường học là đơn vị cơ sở trong hệ thống giáo dục quốc dân, là nơi tổ chức thực hiện và quản lý quá trình giáo dục Quá trình này được thực hiện bởi hai chủ thể là người được giáo dục (người học) và người giáo dục (người dạy) Trong qua trình giáo dục, hoạt động của người học và hoạt động của người dạy luôn gắn bó, tương tác, hỗ trợ nhau để thực hiện mục tiêu được ghi trong Luật Giáo dục

Theo tác giả Phạm Minh Hạc: "Quản lý nhà trường là thực hiện đường lối của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận

Công cụ quản lý

Chủ thể quản lý

Khách thể quản lý

Mục tiêu quản lý

Phương pháp quản lý

hành theo nguyên lý giáo dục để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục với thế hệ trẻ và từng học sinh" [13]

Theo tác giả Phạm Viết Vượng: Quản lý trường học là hoạt động của các cơ quan quản lý, về bản chất là huy động các nguồn lực để tổ chức các hoạt động giáo dục trong nhà trường theo mục tiêu giáo dục [22]

Có nhiều cấp quản lý nhà trường, cao nhất là Bộ giáo dục và đào tạo,

cơ quan quản lý hệ thống giáo dục quốc dân bằng các biện pháp vĩ mô Hai cấp quản lý trung gian là Sở Giáo dục và Đào tạo cấp tỉnh, thành phố và Phòng Giáo dục cấp quận, huyện- nơi chỉ đạo và giám sát nhà trường thực hiện các chương trình giáo dục Cơ quan quản lý trực tiếp các hoạt động giáo dục trong nhà trường là Ban giám hiệu nhà trường

Trường phổ thông bao gồm các nguồn lực giáo dục như:

Nhân lực giáo dục bao gồm đội ngũ giáo viên, công nhân viên chức và

cán bộ quản lý Đội ngũ này có đủ số lượng, đồng bộ về cơ cấu và mạnh về chất lượng sẽ quyết định chất lượng hoạt động giáo dục trong nhà trường

Cơ sở vật chất và thiết bị trường học là điều kiện, là phương tiện thiết

yếu để tổ chức quá trình giáo dục Nhà trường có đủ diện tích mặt bằng theo quy định, có quang cảnh môi trường sạch sẽ, phòng học xây dựng đúng quy cách, có trang thiết bị kỹ thuật đồng bộ để phục vụ cho dạy và học ở tất cả các môn học, thư viện có đủ sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo, có sân chơi, bãi tập, có phòng thí nghiệm, vườn trường, xưởng thực hành đó là một trường học có đủ cơ sở vật chất

Ngân sách giáo dục là nguồn tài chính của nhà trường sử dụng cho các

hoạt động giáo dục trong trường Ngân sách nhà trường bao gồm các nguồn tài chính từ ngân sách Nhà nước, nguồn thu học phí của học sinh và các nguồn thu khác Ngân sách nhà trường đầy đủ sẽ tạo điều kiện tốt cho các hoạt động giáo dục và đào tạo

Các lực lượng giáo dục xã hội bao gồm gia đình, đoàn thể, chính

quyền, các cơ quan, các đơn vị sản xuất, doanh nghiệp đặt tại địa phương Nhà trường có trách nhiệm liên hệ, khai thác, phối hợp trong công tác giáo

dục học sinh Các lực lượng giáo dục thống nhất về mục tiêu, nội dung và phương thức giáo dục sẽ giúp nhà trường tiến hành giáo dục học sinh đạt được chất lượng và hiệu quả mong muốn [22]

Để quản lý nhà trường có hiệu quả, chủ thể quản lý không chỉ thực hiện tốt các chức năng quản lý: chức năng kế hoạch hóa, chức năng tổ chức, chức năng chỉ đạo và chức năng kiểm tra, mà cần thực hiện quản lý quá trình, quản

lý hoạt động giáo dục theo qui trình nhằm hoàn thành nhiệm vụ của nhà trường, đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của xã hội trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Như vậy, "Quản lý nhà trường là hoạt động của chủ thể quản lý (hiệu trưởng) nhằm tổ chức các hoạt động của giáo viên, học sinh, các lực lượng hỗ trợ giáo dục khác, đồng thời phát huy hết khả năng của các nguồn lực giáo dục để đạt được chất lượng cao trong đào tạo của nhà trường"

1.2.2 Dạy học, Quá trình dạy học

Theo tác giả Phạm Viết Vượng, dạy học là một bộ phận của quá trình

sư phạm tổng thể, là con đường quan trọng nhất để thực hiện mục đích giáo dục toàn diện cho thế hệ trẻ, đồng thời là phương thức để đào tạo nguồn nhân lực cho xã hội

Nói đến dạy học là nói đến hoạt động dạy và hoạt động học của thầy và trò trong nhà trường, với mục tiêu là giúp học sinh nắm vững hệ thống kiến thức khoa học, hình thành hệ thống kỹ năng, kỹ xảo và thái độ tích cực đối với học tập và cuộc sống

Dạy học là một quá trình cần có thời gian và nó được biểu hiện bằng sự phát triển Học tập là quá trình nhận thức, quá trình chọn lọc, tĩnh lũy kiến thức và kinh nghiệm sống, nó cần được thực hành, trải nghiệm và kết quả được thể hiện ở sự tiến bộ của cá nhân về trí tuệ, đạo đức và năng lực hoạt động của cá nhân

Có thể nghiên cứu quá trình dạy học ở các phương diện sau:

Thứ nhất, Quá trình dạy học là hoạt động tương tác của hai chủ thể giáo viên và học sinh

Giáo viên làm nhiệm vụ giảng dạy, còn học sinh có nhiệm vụ học tập, hai hoạt động này được phối hợp chặt chẽ theo một quy trình, một nội dung hướng tới cùng một mục đích đó là làm phát triển trí thông minh sáng tạo và năng lực hoạt động của học sinh

Giáo viên tổ chức các hoạt động, hướng dẫn học sinh học tập, còn học sinh một mặt tuân thủ sự hướng dẫn của giáo viên, mặt khác bằng khả năng của mình độc lập, tích cực, tìm tòi kiến thức và luyện tập vận dụng kiến thức vào thực tế để hình thành kỹ năng, kỹ xảo

Nếu hai hoạt động giảng dạy và học tập tách rời nhau, sẽ lập tức phá vỡ khái niệm quá trình dạy học Học không có giáo viên là tự học, dạy không có học sinh không thể tồn tại được

Hoạt động giảng dạy của giáo viên:

Giáo viên là chủ thể của hoạt động giảng dạy, người nắm vững mục tiêu, chương trình nội dung, phương pháp giáo dục, nắm vững quy luật phát triển tâm lý của học sinh qua các lứa tuổi, đặc biệt là nắm vững trình độ hiểu biết và năng lực học tập của học sinh để tổ chức giảng dạy, hướng dẫn học sinh học tập cho phù hợp và có kết quả

Giáo viên là người giữ vai trò chủ đạo trong tiến trình dạy học, công việc của họ không đơn thuần là truyền đạt kiến thức mà là thực hiện cả một quy trình với nhiều hoạt động được sắp xếp nối tiếp nhau,từ thiết kế mục tiêu, xây dựng chương trình kế hoạch, đến việc tổ chức các hoạt động của học sinh

và tập thể học sinh trong lớp, ngoài lớp với chương trình nội khóa, ngoại khóa bằng các phương pháp linh hoạt, nhằm điều khiển, định hướng cho học sinh tìm tòi, nắm vững kiến thức và luyện tập vận dụng vào thực tế Trong quá trình dạy học, giáo viên còn thường xuyên kiểm tra, uấn nắm kịp thời các sai sót của học sinh, chú ý đến giáo dục ý thức, động cơ, khích lệ hứng thú học tập của các em

Với nguyên tắc dạy học phát huy tính tích cực, tự giác của học sinh, giáo viên tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, qua đó khai thác tiềm năng trí tuệ, kiến thức, kinh nghiệm thực tế của học sinh, dẫn dắt họ tìm tòi, khám

phá các vấn đề học tập, hình thành các khái niệm, phạm trù khoa học và phát triển các kĩ năng vận dụng kiến thức vào cuộc sống

Hoạt động giảng dạy của giáo viên về bản chất là quá trình điều khiển hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh theo quy luật nhận thức và quy luật hình thành kĩ năng, kĩ xảo Giáo viên tổ chức cho học sinh nghiên cứu, phân tích tài liệu lý thuyết, quan sát các sự vật, hiện tượng tự nhiên hay

xã hội, thực hiện các thí nghiệm thực hành để hình thành kĩ năng, kĩ xảo và phát triển năng lực cá nhân

Như vậy, toàn bộ quá trình giảng dạy của giáo viên tập trung vào việc

tổ chức các hoạt động cho học sinh theo đặc điểm tâm lý lứa tuổi Học sinh vừa là đối tượng, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của quá trình dạy học, đó chính là quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm Giáo viên là người giữ vai trò chủ đạo trong quá trình tổ chức, điều khiển, hướng dẫn, khích lệ học sinh học tập

Hoạt động học tập của học sinh:

Học sinh là đối tượng giảng dạy của giáo viên, đồng thời lại là chủ thể

có ý thức trong hoạt động học tập và rèn luyện thực hành Người học giữ vai trò chủ động có ý thức, tích cực và sáng tạo trong quá trình học tập

Ba điều kiện để học tập thành công đó là người học có nhu cầu, quyết tâm học tập và có phương pháp học tập tốt

Chủ động học tập là có ý thức, tự giác tham gia vào các hoạt động học tập, có muc đích học tập rõ ràng, có động cơ học tập tốt, biết xây dựng kế hoạch và kiên trì, quyết tâm thực hiện kế hoạch đã đề ra

Tích cực học tập là trạng thái tâm lý và thể lực của học sinh hướng vào chiếm lĩnh nội dung học tập Tính tích cực của học sinh được thể hiện ở hai mặt: chuyên cần và tư duy sâu sắc Chuyên cần là chăm chỉ, nỗ lực cá nhân, vượt khó khăn, mệt nhọc để học tập Tư duy sâu sắc là sự tập trung trí tuệ, đi sâu vào bản chất của các vấn đề học tập, không hời hợt, thụ động Tính tích cực của học sinh được hình thành từ nhu cầu nhận thức, từ mong muốn có kết quả học tập tốt, từ sự ý thức về tương lai của bản thân và được khích lệ bằng

nghệ thuật sư phạm của giáo viên Tính tích cực được biểu hiện bằng sự say

mê, hứng thú và quyết tâm học tập

Phương pháp học tập tốt là phương pháp học tập tích cực, chủ động tìm tòi thông tin, tham gia vào các hoạt động thực hành, nghiên cứu, đi sâu tìm hiểu bản chất các vấn đề học tập, biết hệ thống hóa, ghi nhớ kiến thức và biết tìm cách vận dụng vào các công việc học tập cụ thể

Thứ hai, Quá trình dạy học là một hệ thống có nhiều nhân tố tham gia

Quá trình dạy học xét trên quan điểm hệ thống đó là một chỉnh thể, có cấu trúc gồm nhiều thành tố, mỗi thành tố có vị trí xác định, có chức năng riêng, tuy nhiên chúng có mối quan hệ biện chứng với nhau Mỗi thành tố của quá trình dạy học vận động theo quy luật riêng và đồng thời tuân theo quy luật chung của hệ thống Các thành tố của quá trình dạy học bao gồm:

Giáo viên và học sinh:

Quá trình dạy học có hai thành tố đặc biệt quan trọng, quyết định chất lượng dạy và học, đó là giáo viên và học sinh Giáo viên là người giữ vai trò chủ đạo, định hướng, tổ chức quản lý quá trình dạy học, học sinh là người giữ vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo trong học tập, người quyết định kết quả học tập và rèn luyện của bản thân mình Trong nhà trường cần một đội ngũ giáo viên có phẩm chất và năng lực chuyên môn tốt, cần có đội ngũ học sinh

có trình độ học lực cao, thái độ học tập nghiêm túc "Dạy tốt, học tốt" là yêu cầu tối quan trọng để đảm bảo chất lượng giáo dục

Chương trình, nội dung dạy học:

Quá trình dạy học có chương trình, nội dung gồm nhiều môn học được

chọn lọc từ các lĩnh vực khoa học tương ứng, phục vụ cho mục tiêu giáo dục từng cấp học Nội dung chương trình được xây dựng phù hợp với trình độ học lực và đặc điểm nhận thức các lứa tuổi học sinh Nội dung toàn diện, hiện đại

sẽ tạo nên kết quả giáo dục toàn diện và có chất lượng cao

Phương pháp dạy học:

Phương pháp day học là cách dạy của giáo viên và cách học của học sinh, phương pháp dạy học có vai trò quyết định đối với chất lượng quá trình dạy học Ở trường phổ thông sử dụng phương pháp dạy học tích cực, giáo viên tổ chức cho học sinh hoạt động tìm tòi khám phá kiến thức và rèn luyện

kỹ năng thực hành

Phương tiện dạy học:

Phương tiện kỹ thuật dạy học là công cụ nhận thức công cụ thực hành, hỗ trợ cho học sinh học tập một cách tích cực và sáng tạo Phương tiện dạy học đầy đủ, đồng bộ, hiện đại góp phần quan trong để tạo nên chất lượng dạy học

Môi trường dạy học:

Quá trình dạy học cần được thực hiện trong một môi trường giáo dục thuận lợi ở cả hai phương diện vĩ mô và vi mô Môi trường vĩ mô là môi trường chính trị xã hội ổn định, kinh tế, văn hóa, khoa học và công nghệ quốc gia tiên tiến Môi trường vi mô là môi trường văn hóa học đường, có phong trào thi đua học tập sôi nổi, có tập thể sư phạm mẫu mực, học sinh đoàn kết, nhà trường khang trang, sạch sẽ, cảnh quan văn minh Môi trường có ảnh hưởng rất lớn đến tâm lý, ý thức của học sinh trong học tập và tu dưỡng

Hình thức dạy học trong trường phổ thông bao gồm các hình thức dạy học ở trong phòng học, ở trong nhà trường, ngoài phòng học, ngoài nhà trường sao cho đảm bảo sự cân đối và hài hòa giữa dạy học theo tập thể lớp, dạy học theo nhóm nhỏ, cá nhân; giữa dạy học nội khóa và ngoại khóa, dạy học bắt buộc và tự chọn; giữa phát triển năng lực cá nhân người học và nâng cao chất lượng giáo dục trong toàn trường

Đánh giá kết quả học tập của học sinh trung học phổ thông:

Đánh giá kết quả dạy học đối với các môn sau mỗi lớp, mỗi cấp học là biện pháp chủ yếu nhằm xác định mức độ thực hiện mục tiêu dạy học, có vai trò quan trọng trong việc cải thiện kết quả dạy học, giúp người học, người dạy và nhà quản lý điều chỉnh hoạt động học, hoạt động dạy, hoạt động quản lý của các cá nhân nhằm nâng cao chất lượng hoạt động dạy và học trong nhà trường

Có thể nói, quá trình dạy học là một quá trình dưới sự lãnh đạo, tổ chức, điều khiển của người giáo viên, người học tự giác, tích cực, chủ động tự

tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức- học tập của mình nhằm thực hiện những nhiệm vụ dạy học

1.2.3 Quản lý quá trình dạy học

Quản lý quá trình dạy học là quản lý việc chấp hành các quy định (điều

lệ, nội quy, quy chế ) về hoạt động giảng dạy của giáo viên và hoạt động học tập của học sinh, đảm bảo cho hoạt động đó được tiến hành tự giác, có nền nếp ổn định, có chất lượng và hiệu quả cao

Quản lý quá trình dạy học là một hệ thống những tác động có mục đích,

có kế hoạch hợp quy luật của chủ thể quản lý tới khách thể quản lý trong quá trình dạy học nhằm đạt được mục tiêu dạy học

Như vậy, quản lý quá trình dạy học là tác động có chủ đích, hợp quy luật của chủ thể quản lý dạy học (hiệu trưởng) đến khách thể quản lý dạy học (giáo viên, nhân viên, học sinh và các lực lượng giáo dục khác ) nhằm huy động tối đa mọi nguồn lực giáo dục của nhà trường, của cộng đồng và xã hội

để đưa hoạt động dạy học đến mục tiêu phát triển năng lực, phẩm chất, hoàn thiện nhân cách người học

1.3 Quá trình dạy học tại các trường trung học phổ thông trong bối cảnh đổi mới căn bản toàn diện giáo dục

1.3.1 Bối cảnh đổi mới căn bản toàn diện giáo dục

Theo Phan trọng Ngọ và các cộng sự, bối cảnh thế giới hiện đại có những đặc trưng sau: