Đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp tăng cường xây dựng nông thôn mới tại xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, TP. Hà Nội (Tài liệu là bản tóm tắt )

Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng xác định mục tiêu xây dựng nông thôn mới là: “Xây dựng nông thôn mới ngày càng giàu đẹp, dân chủ, công bằng, văn minh, có cơ cấu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-

Hoàng Văn Hùng

ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI TẠI

XÃ TÂN TRIỀU, HUYỆN THANH TRÌ, TP HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-

Hoàng Văn Hùng

ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI TẠI

XÃ TÂN TRIỀU, HUYỆN THANH TRÌ, TP HÀ NỘI

Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường

Mã số: 60850101

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS PHẠM THỊ TỐ OANH

Hà Nội - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là hoàn toàn trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả

Hoàng Văn Hùng

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới các thầy cô giáo trong khoa Địa lý - Trường Đại học Khoa học tự nhiên đã quan tâm hướng dẫn và tạo điều kiện để tôi có thể hoàn thành khóa luận này

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn tới TS Phạm Thị Tố Oanh, người đã trực

tiếp hướng dẫn và chỉ bảo trong suốt quá trình làm luận văn

Tôi xin cảm ơn tới Ủy ban nhân dân xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, Thành phố

Hà Nội đã tạo điều kiện giúp đỡ cung cấp tài liệu để tôi hoàn thành luận văn này Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã quan tâm động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn tốt nghiệp của mình

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả

Hoàng Văn Hùng

MỤC LỤC

MỤC LỤC 3

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT 6

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu và nội dung nghiên cứu 3

3 Phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Ý nghĩa của đề tài 4

6 Cấu trúc luận văn 5

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 6

1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu về nông thôn mới 6

1.1.1 Một số nghiên cứu trên thế giới về nông nghiệp, nông thôn, nông dân và xây dựng nông thôn mới 6

1.1.2 Những nghiên cứu trong nước về nông nghiệp, nông thôn, nông dân và xây dựng NTM 8

1.2 Cơ sở lý luận về nông thôn, xây dựng nông thôn mới 12

1.2.1 Một số khái niệm về phát triển nông thôn và xây dựng nông thôn mới 12 1.2.2 Sự cần thiết xây dựng nông thôn mới ở nước ta 15

1.2.3 Nguyên tắc, nội dung và tiêu chí xây dựng nông thôn mới 16

1.2.4 Vai trò, ý nghĩa của xây dựng nông thôn mới trong phát triển kinh tế - xã hội 19

1.2.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình xây dựng nông thôn mới 21

1.3 Cơ sở thực tiễn xây dựng nông thôn mới trên thế giới và Việt Nam 23

1.3.1 Kinh nghiệm xây dựng nông thôn mới ở một số nước trên thế giới 23

1.3.2 Tình hình xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam 26

Chương 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI VÀ TÌNH HÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI XÃ TÂN TRIỀU, HUYỆN THANH TRÌ, HÀ NỘI 34

2.1 Điều kiện tự nhiên 34

2.1.1.Vị trí địa lý 34

2.1.2 Địa hình 35

2.1.3 Khí hậu 35

2.1.4 Điều kiện thuỷ văn 35

2.1.5 Hiện trạng sử dụng đất 36

2.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 37

2.3 Thực trạng nông thôn xã Tân Triều trước năm 2011 38

2.3.1 Tình hình nông thôn xã Tân Triều trước năm 2011 38

2.4 Kết quả tổ chức thực hiện xây dựng NTM giai đoạn 2011 - 2013 50

2.4.1 Căn cứ pháp lý xây dựng NTM xã Tân Triều 50

2.4.2 Kết quả tổ chức xây dựng nông thôn mới 53

Chương 3: ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI TẠI XÃ TÂN TRIỀU 58

3.1 Hiện trạng kinh tế - xã hội sau khi hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới 58

3.1.1 Đời sống của nhân dân sau khi hoàn thành các tiêu chí NTM 58

3.1.2 Lĩnh vực văn hóa xã hội 60

3.2 Thực hiện quy hoạch 62

3.2.1 Các phương án quy hoạch xây dựng nông thôn mới của xã Tân Triều 62 3.2.2 Đánh giá tình hình thực hiện quy hoạch xây dựng NTM của xã Tân Triều 64

3.3 Hiện trạng môi trường 74

3.3.1 Thực trạng chất lượng môi trường 74

3.3.2 Hiện trạng công tác quản lý và bảo vệ môi trường 76

3.3.3 Quan điểm, mục tiêu bảo vệ môi trường làng nghề Triều Khúc 78

3.4 Tổng hợp kết quả thực hiện 19 tiêu chí đến hết năm 2015 79

3.5 Đề xuất một số giải pháp tăng cường xây dựng nông thôn mới 84

3.5.1 Giải pháp về cơ chế - chính sách 84

3.5.2 Giải pháp về vấn đề môi trường 85

3.5.3 Giải pháp vận động, tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về vấn đề bảo vệ môi trường 87

3.5.4 Giải pháp về bố trí không gian lãnh thổ 88

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93 PHẦN PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Kết quả kiểm kê đất đai trên địa bàn xã đến ngày 31/12/2015 36

Bảng 2.2 Bảng các chỉ tiêu về y tế đạt được qua các năm 55

Bảng 3.1: Kết quả tổng hợp phiếu điều tra về NTM tại xã Tân Triều 60

Bảng 3.2 Tình hình thực hiện một số công trình trong 65

đề án xây dựng NTM xã Tân Triều 65

Bảng 3.3 Tình hình thực hiện quy hoạch cơ sở hạ tầng xã Tân Triều 69

Bảng 3.4 Tình hình thực hiện quy hoạch vùng sản xuất xã Tân Triều 73

Bảng 3.5 Kết quả đánh giá nhanh vấn đề ô nhiễm khu làng nghề 74

Bảng 3.6 Kết quả phân tích mẫu nước lúc 15h ngày 27/5/2016 tại một số 75

cơ sở sản xuất tại thôn Triều Khúc 75

Bảng 3.7 Tổng hợp đánh giá thực trạng nông thôn mới 79

theo BTCQG về NTM xã Tân Triều 2015 79

DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ Hình 2.1: Sơ đồ vị trí xã Tân Triều - huyện Thanh Trì - Hà Nội 34

Hình 2.2: Sơ đồ hiện trạng sử dụng đất xã Tân Triều - huyện Thanh Trì - Hà Nội 37

Biểu đồ 2.1: Biểu đồ tỷ lệ lao động các ngành nghề 38

Biểu đồ 2.2: Đồ thị cơ cấu kinh tế xã Tân Triều năm 2010 43

Biểu đồ 3.1: Biểu đồ biểu thị mức tăng thu nhập của người dân qua các năm 58

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nông thôn là nơi sinh sống của một bộ phận dân cư chủ yếu làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp Nước ta hiện nay vẫn là một nước nông nghiệp với gần 70% dân cư đang sống ở nông thôn Phát triển nông nghiệp nông thôn đã, đang và sẽ còn

là mối quan tâm hàng đầu, có vai trò quyết định đối với việc ổn định kinh tế xã hội đất nước Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng xác định mục tiêu xây dựng nông thôn mới là: “Xây dựng nông thôn mới ngày càng giàu đẹp, dân chủ, công bằng, văn minh, có cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất phù hợp, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội phát triển ngày càng hiện đại”

Trong những năm qua, cùng với sự đổi mới chung của đất nước, nông nghiệp, nông thôn nước ta đã đạt được những thành tựu quan trọng, đời sống của nông dân được cải thiện, bộ mặt nông thôn đã có nhiều biến đổi tích cực Tuy nhiên, chính sách mới của Đảng vẫn chưa thực sự phát huy hiệu quả với phát triển nông thôn, thiếu tính bền vững, chưa đáp ứng được yêu cầu công nghiệp hóa hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Nông nghiệp và nông thôn nước ta vẫn tiềm ẩn những mâu thuẫn, thách thức và bộc lộ những hạn chế không nhỏ

Để góp phần khắc phục một cách cơ bản tình trạng trên, đưa Nghị quyết của Đảng về nông thôn đi vào cuộc sống, một trong những việc cần làm trong giai đoạn này là xây dựng mô hình nông thôn mới đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa hiện đại hóa và hội nhập nền kinh tế thế giới

Nội dung chính của Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới là: xây dựng, tổ chức cuộc sống của dân cư nông thôn theo hướng văn minh, hiện đại, giữ gìn bản sắc văn hóa và môi trường sinh thái gắn với phát triển đô thị, thị trấn, thị tứ Với sự cố gắng của các cấp, các ngành từ trung ương đến địa phương, chương trình xây dựng NTM đã đạt được kết quả đáng khích lệ: về cơ bản các xã đã thực hiện quy hoạch xây dựng NTM Tính đến hết tháng 12/2015, cả nước có 1.298 xã (14,5%) được công nhận đạt chuẩn NTM; số tiêu chí bình quân/xã là 12,9 tiêu chí (tăng 8,2 tiêu chí so với 2010); số xã khó khăn nhưng có nỗ lực vươn lên (xuất phát

điểm dưới 3 tiêu chí, nay đã đạt được 10 tiêu chí trở lên) là 183 xã Bộ mặt nông thôn ở nhiều nơi được đổi mới, văn minh hơn, cơ sở hạ tầng thiết yếu được nâng cấp, hệ thống chính trị cơ sở tiếp tục được củng cố, thu nhập và điều kiện sống của nhân dân được cải thiện và nâng cao Tuy nhiên, quá trình thực hiện đang gặp rất nhiều vấn đề cần phải tiếp tục nghiên cứu để điều chỉnh cho phù hợp với thực tiễn sửa đổi một số tiêu chí, ban hành cơ chế quản lý đầu tư đặc thù , vấn đề huy động nguồn lực; việc nhân rộng mô hình sản xuất mới còn chậm, chủ yếu tập trung ở các tỉnh vùng đồng bằng, chất lượng công tác quy hoạch còn bất cập Vì vậy, việc xây dựng mô hình NTM và tổng kết việc thực hiện các mô hình xã NTM đã thành công

ở các địa phương là rất cần thiết nhằm tìm ra những giải pháp để nhân rộng mô hình sang các vùng có điều kiện tương tự

Tân Triều là xã ven đô thuộc huyện Thanh Trì, nằm ở phía Tây Bắc nội thành

Hà Nội Xuất phát từ đặc điểm riêng của xã vừa sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và thu gom tái chế phế liệu, dệt nhuộm và phân loại lông vũ vv Do vị trí làng nghề ở gần các trung tâm thủ đô của Hà Nội, quận Hà Đông, gần đường giao thông nên việc giao lưu kinh tế với các nơi đã giúp Tân Triều sớm

mở mang, phát triển ngành nghề thủ công và dịch vụ thương mại Là xã có tốc độ

đô thị hóa nhanh, Tân Triều đang tận dụng lợi thế đó để hoàn thành 19 tiêu chí xây dựng NTM Tuy nhiên, nơi đây cũng có khó khăn riêng khi tư liệu sản xuất quan trọng nhất của người nông dân là đất đai không còn do bị thu hồi để phục vụ cho các dự án Để giải quyết việc làm, nâng cao đời sống của người nông dân trong khi

tư liệu sản xuất của họ không còn, chính quyền xã xác định muốn xây dựng thành NTM thì phải chuyển dịch cơ cấu kinh tế sang hướng công nghiệp, thương mại, dịch vụ, lấy đó làm điểm tựa để phát triển kinh tế Đi đôi với sự phát triển, xã Tân Triều đang phải đối mặt với vấn đề ô nhiễm môi trường nghiêm trọng do quá trình

đô thị hóa nhanh, các hoạt động sản xuất tại khu làng nghề mặc dù Đảng bộ và chính quyền xã đã đưa ra nhiều biện pháp để khắc phục Do đó, việc đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp tăng cường xây NTM để hướng tới mục tiêu phát triển bền vững có ý nghĩa rất quan trọng

Xuất phát từ những lý do thực tiễn trên, đề tài: “Đánh giá hiện trạng và đề

xuất giải pháp tăng cường xây dựng nông thôn mới tại xã Tân Triều, huyện

Thanh Trì, Hà Nội” được lựa chọn nghiên cứu

2 Mục tiêu và nội dung nghiên cứu

Đánh giá các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu

Đánh giá thực trạng nông thôn trước và sau khi triển khai chương trình mục tiêu quốc gia về nông thôn mới từ đó đưa ra một số giải pháp tăng cường xây dựng

nông thôn mới tại xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, Hà Nội

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp điều tra, khảo sát thu thập số liệu

- Số liệu thứ cấp được kế thừa, thu thập từ các phòng ban trong xã, từ các công trình đã được nghiên cứu công bố

- Số liệu sơ cấp: thực hiện điều tra, khảo sát các thông tin, tư liệu, số liệu phục

vụ xây dựng NTM tại xã; các chỉ tiêu điều tra được dựa trên 19 tiêu chí nêu trong BTCQG về NTM, gồm 5 nhóm tiêu chí là: quy hoạch, hạ tầng kinh tế xã hội, kinh

tế và tổ chức sản xuất, văn hóa - xã hội - môi trường và hệ thống chính trị Điều tra thực địa để bổ sung các số liệu cần thiết

4.2 Phương pháp điều tra xã hội học

Nội dung phỏng vấn: Lập bộ câu hỏi phỏng vấn liên quan đến đề tài nghiên cứu, sau đó chọn đối tượng và tiến hành phát phiếu điều tra

+ Đối với HGĐ: Lập 01 mẫu phiếu điều tra cho 100 HGĐ tại 02 thôn là thôn Triều Khúc và thôn Yên Xá, mỗi thôn 50 HGĐ tham gia phỏng vấn

+ Phỏng vấn một số lãnh đạo quản lý các ban ngành cấp xã: Thu thập các thông tin

về điều kiện tự nhiên, KT-XH, môi trường của địa phương thông qua cán bộ UBND xã

4.3 Phương pháp xử lý và phân tích số liệu

Thông tin, số liệu sau khi thu thập sẽ được tổng hợp và phân tích theo các tiêu chí khác nhau và được xử lý bằng phần mềm Excel, từ đó đưa ra các kết luận, nhận xét Số liệu có thể được phân chia theo các tiêu chí như: kinh tế, xã hội, môi trường

Số liệu đã qua xử lý được trình bày dưới dạng bảng, đồ thị thống kê

4.4 Phương pháp so sánh

- So sánh định lượng: so sánh trước và sau khi thực hiện các tiêu chí nông thôn mới của xã Tân Triều So sánh 19 tiêu chí trong Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng NTM của xã theo 02 giai đoạn (trước và sau khi xây dựng NTM) Từ đó, thấy được

sự khác biệt khi thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM

- So sánh định tính: các tiêu chí xây dựng nông thôn mới của xã được so sánh với các tiêu chí trong Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng NTM

5 Ý nghĩa của đề tài

5.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của đề tài giúp cho các nhà quản lý đất đai, các nhà quy hoạch và các nhà quản lý môi trường tại địa phương xây dựng các kế hoạch, quy hoạch phù hợp để phát triển kinh tế, xã hội của xã Ngoài ra, kết quả nghiên cứu của luận văn có thể trở thành tài liệu tham khảo cho các học viên, sinh viên khi nghiên cứu về lĩnh vực này

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận văn được chia thành 3 chương:

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và tình hình xây dựng nông thôn mới xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, Hà Nội

Chương 3: Đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp tăng cường xây dựng nông thôn mới tại xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, Hà Nội

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu về nông thôn mới

1.1.1 Một số nghiên cứu trên thế giới về nông nghiệp, nông thôn, nông dân và xây dựng nông thôn mới

Đề cập đến vấn đề này, có nhiều công trình nghiên cứu tiêu biểu qua các giai đoạn khác nhau, điển hình là:

Cuốn sách “Chính sách nông nghiệp trong các nước đang phát triển” của Frans Elltis đã nêu những vấn đề cơ bản của chính sách nông nghiệp ở các nước đang phát triển thông qua việc nghiên cứu lý thuyết, khảo cứu thực tiễn ở nhiều quốc gia châu

Á, châu Phi, châu Mỹ La Tinh Cuốn sách đề cập những vấn đề về chính sách phát triển vùng, chính sách hỗ trợ đầu vào, đầu ra cho sản xuất nông nghiệp, chính sách thương mại nông sản, những vấn đề phát sinh trong quá trình đô thị hóa Điều đặc biệt lưu ý là công trình này đã xem xét nền nông nghiệp của các nước đang phát triển trong quá trình chuyển sang sản xuất hàng hóa gắn liền với phát triển thương mại nông sản trên thế giới; đồng thời, nêu lên mô hình thành công, thất bại trong việc phát triển nông nghiệp, nông thôn và giải quyết vấn đề của nông dân [28] Công trình “Một số vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn ở các nước và Việt Nam” của Benedict J.tria Kerrkvliet, Jamesscott do Nguyễn Ngọc và Đỗ Đức Định sưu tầm và giới thiệu, đã nghiên cứu về vai trò, đặc điểm của nông dân, thiết chế nông thôn ở một số nước trên thế giới và những kết quả bước đầu trong nghiên cứu làng nghề truyền thống ở Việt Nam Những điểm đáng chú ý của công trình này

có giá trị tham khảo cho việc giải quyết những vấn đề của chính sách phát triển nông thôn nước ta hiên nay như: tương lai của các trang trại nhỏ, nông dân với khoa học, hệ tư tưởng của nông dân, các hình thức sở hữu đất đai, những mô hình tiến hóa nông thôn ở các nước nông nghiệp trồng lúa [29]

Lê Thế Cương với bài viết, “Thực tiễn hiện đại hóa nông nghiệp đặc sắc Trung Quốc và kinh nghiệp rút ra cho Việt Nam” đã phân tích những nội dung mấu chốt từ thực tiễn con đường “hiện đại hóa nông nghiệp đặc sắc Trung Quốc”, trên

cơ sở đó rút ra những bài học kinh nghiệm đối với xây dựng nông thôn ở nước ta

Những bài học được tác giả chỉ ra trên những vấn đề cơ bản như: đẩy mạnh công tác tuyên truyền, tạo chuyển biến một cách rõ rệt để nhận thức sâu sắc hơn vai trò, ý nghĩa của CNH - HĐH nông nghiệp, nông thôn trong cả hệ thống chính trị, đặc biết chủ thể chính là cư dân khu vực nông nghiệp, nông thôn; đẩy mạnh đổi mới và hoàn thiện cơ chế chính sách, đổi mới cơ chế kinh tế nông nghiệp, nông thôn, thực hiện một cách đồng bộ, nghiêm túc, quyết liệt những chính sách và chương trình kế hoạch phát triển nông nghiệp, nông thôn đó ban hành; đẩy mạnh phát triển chất lượng nguồn nhân lực, nguồn lực kỹ thuật các trường, viện, trung tâm nghiên cứu nông nghiệp; phát triển công tác nghiên cứu khoa học ứng dụng; xây dựng, hỗ trợ, phát triển các tổ chức kinh tế nông nghiệp, nông thôn và đẩy mạnh vốn đầu tư vào nông nghiệp [19]

Dự án MISPA 2006 với vấn đề “Lý luận và thực tiễn xây dựng nông thôn mới

xã hội chủ nghĩa” do dịch giả Cù Ngọc Hưởng đã nghiên cứu vấn đề xây dựng nông thôn mới XHCN ở Trung Quốc trên nhiều khía cạnh Từ sự hình thành khái niệm, bối cảnh, nội hàm, ý nghĩa thực tiễn của sự nghiệp xây dựng nông thôn mới XHCN Công trình tổng hợp ý kiến nhiều chiều của các học giả trong nước trên những vấn

đề cần tiếp tục nghiên cứu như hệ thống lý luận xây dựng NTM XHCN, tiêu chuẩn đánh giá và hệ thồng chỉ tiêu đánh giá quá trình xây dựng NTM XHCN; hệ thống chỉ tiêu đánh giá quá trình xây dựng NTM XHCN và lựa chọn các chỉ tiêu cho từng khu vực; phạm vi, trọng điểm và phương án xây dựng NTM; lý thuyết, nguyên tắc, phương pháp và sự đảm bảo thực hiện các kế hoạch xây dựng NTM, thể chế quản

lý, cơ chế giao vốn, các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế, cơ chế giám sát và cơ chế đảm bảo cho sự nghiệp xây dựng NTM Nhìn chung, kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo hữu ích khi tiếp cận đến kinh nghiệm của các quốc gia trong quá trình xây dựng NTM [39]

Tóm lại: những nghiên cứu của các tác giả nước ngoài đã xem xét nền nông

nghiệp của các nước đang phát triển trong quá trình chuyển sang sản xuất hàng hóa gắn liền với thương mại nông sản trên thế giới, thành công và thất bại trong việc phát triển nông nghiệp, nông thôn và giải quyết vấn đề nông dân; vai trò, đặc điểm

của nông dân, thiết chế nông thôn ở một số nước trên thế giới và Việt Nam; về quá trình xây dựng NTM ở Trung Quốc Những công trình này có giá trị tham khảo cho việc giải quyết những vấn đề của chính sách phát triển nông thôn nước ta hiện nay như: tương lai của các trang trại nhỏ, nông dân với khoa học, hệ tư tưởng của nông dân, các hình thức sở hữu đất đai, những mô hình tiến hóa nông thôn ở các nước nông nghiệp trồng lúa Đồng thời, các giải pháp được các tác giả chỉ ra như: đẩy mạnh công tác tuyên truyền; đổi mới và hoàn thiện cơ chế chính sách, đổi mới cơ chế kinh tế nông nghiệp, nông thôn, thực hiện một cách đồng bộ, nghiêm túc, quyết liệt những chính sách và chương trình kế hoạch phát triển nông nghiệp, nông thôn

để phát triển sản xuất nông nghiệp và khu vực nông thôn

1.1.2 Những nghiên cứu trong nước về nông nghiệp, nông thôn, nông dân và xây dựng NTM

Nguyễn Văn Bích, trong cuốn sách “Nông nghiệp, nông thôn Việt Nam sau hai mươi năm đổi mới - Quá khứ và hiện tại” đã nhìn nhận một cách khá toàn diện lịch sử phát triển nông nghiệp, nông thôn và nông dân nước ta trong thế kỷ XX, nhất là 20 năm đổi mới Trong đó, nội dung nghiên cứu được kết cấu theo các giai đoạn: thứ nhất, nông nghệp; nông thôn Việt Nam dưới chế độ thuộc địa nửa phong kiến (1901 - 1945); thứ hai, nông nghiệp, nông thôn Việt Nam từ khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đến giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (1945 - 1975); thứ ba, nông nghiệp, nông thôn Việt Nam sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, cả nước bước vào thời kỳ xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của CNXH (1976 - 1986); thứ tư, nông nghiệp, nông thôn Việt Nam 20 năm đổi mới (1986 - 2006) Cuốn sách đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề lý luận, thực tiễn trong nông nghiệp, nông thôn về quan hệ sản xuất, cơ chế quản lý Đặc biệt, đã nêu được bối cảnh về sự phát triển của nền kinh tế nước ta nói chung, nền nông nghiệp, nông thôn nói riêng [3]

Chu Hữu Quý, trong cuốn sách “Phát triển toàn diện kinh tế - xã hội nông thôn, nông nghiệp Việt Nam” đã đánh giá được thực trạng nông thôn nước ta hiện nay trên hai khía cạnh: vị trí, vai trò của nông nghiệp, nông thôn; sự phát triển của

các ngành, các lĩnh vực đối với việc chăm lo thúc đẩy phát triển nông nghiệp, nông thôn Trên những đánh giá đó, tác giả nhận định một số vấn đề về phát triển nông nghiệp, nông thôn nước ta, kể cả phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững; chủ trương, chính sách tiếp tục phát triển kinh tế xã hội nông thôn nước ta Tuy nhiên, các kết quả nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở năm 1995 [35]

Đặng Kim Sơn, với cuốn “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam hôm nay và mai sau” đã nêu bật thực trạng câc vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn hiện nay; những thành tựu, khó khăn, vướng mắc còn tồn tại Xuất phát từ thực tiễn, tác giả đã đề xuất những định hướng và kiến nghị chính sách nhằm đưa nông nghiệp, nông dân, nông thôn ngày càng phát triển [37]

Nguyễn Thị Tố Uyên, trong cuốn sách “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong mô hình tăng trưởng kinh tế mới giai đoạn 2011 - 2020” đã đề cập đến vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam trước những bối cảnh, cơ hội và thách thức trong mô hình tăng trưởng kinh tế Trong đó, lý thuyết về nông nghiệp, nông thôn đã được phân tích qua ba trường phái chính đó là: thứ nhất, đề cao vai trò của nông nghiệp, coi nông nghiệp là cơ sở hay tiền đề cho quá trình công nghiệp hóa; thứ hai, với quan điểm tiến thẳng vào công nghiệp hóa, đô thị hóa; thứ ba, với tư tưởng kết hợp hài hòa giữa nông nghiệp và công nghiệp, nông thôn và đô thị trong quá trình phát triển Ngoài ra, cuốn sách còn phân tích thực trạng một số điểm nổi bật về nông nghiệp, nông thôn, nông dân từ năm 2000 đến nay trên các mặt thành công và những vấn đề tồn tại chủ yếu của nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong

mô hình tăng trưởng kinh tế hiện nay [34]

Võ Chí Công, “Những vấn đề cơ bản trong đổi mới cơ chế quản lý kinh tế ở nước ta” đã làm rõ những vấn đề: đổi mới quản lý xí nghiệp công nghiệp quốc doanh, thực trạng quản lý kinh tế và yêu cầu của đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nông nghiệp và một số vấn đề xây dựng NTM XHCN trong mối quan hệ đổi mới cơ chế quản lý kinh tế Tác giả nhấn mạnh, xây dựng NTM XHCN là sự nghiệp trọng đại, có nhiều khó khăn và đang là vấn đề đòi hỏi cấp bách; giải quyết vấn đề này phải đồng bộ trên nhiều mặt, nhiều lĩnh vực Việc

đổi mới quản lý, phát triển sản xuất nông nghiệp phải gắn bó với việc giải quyết đúng đắn các vấn đề xã hội và xây dựng NTM XHCN bằng những việc làm thiết thực: tổ chức làm tốt, có chất lượng việc xây dựng quy hoạch tổng thể KT - XH của từng huyện, từng xã, thể hiện sự thống nhất hài hòa giữa quy hoạch phát triển sản xuất nông - công nghiệp, quy hoạch xây dựng kết cấu hạ tầng , phải có kế hoạch và

tổ chức thực hiện tốt kế hoạch xây dựng NTM XHCN, phải thực hiện dân chủ hóa, công khai hóa đi đôi với đề cao kỷ luật và pháp luật trong quản lý kinh tế [16] Phạm Xuân Nam, với công trình “Phát triển nông thôn” là một công trình nghiên cứu chuyên sâu về phát triển nông thôn Tác giả đã phân tích khá sâu sắc một số nội dung về phát triển kinh tế xã hội nông thôn nước ta như: dân số, lao động, việc làm, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, vấn đề sử dụng và quản lý nguồn lực tài nguyên thiên nhiên, vấn đề phân tầng xã hội và xóa đói giảm nghèo Khi phân tích những thành tựu, yếu kém, thách thức đặt ra trong phát triển nông nghiệp, nông thôn nước ta Tác giả đã chỉ ra yêu cầu hoàn thiện hệ thống chính sách và cách thức chỉ đạo của Nhà nước trong quá trình vận động của nông thôn [31]

Đảng Cộng sản Việt Nam và Đảng Cộng sản Trung Quốc, với kết quả hội thảo lần thứ tư về “Vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn, kinh nghiệm Việt Nam, kinh nghiệm Trung Quốc” đã tập trung vào những vấn đề lý luận, thực tiễn về vấn

đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đã được làm rõ Những vấn đề thực tiễn Việt Nam, Trung Quốc được các tác giả phân tích phản ánh những kinh nghiệm quý báu rút ra từ quá trình thực hiện chính sách đối với nông nghiệp, nông dân, nông thôn của hai nước Nhiều vấn đề liên quan đến xây dựng NTM của Việt Nam được phân tích qua các góc độ khác nhau từ vai trò

và mối quan hệ giữa nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong phát triển theo hướng hiện đại ở Việt Nam; phát triển kinh tế thị trường ở nông thôn; xóa đói giảm nghèo

ở nông thôn, bảo vệ môi trường ở nông thôn hay xây dựng NTM ở Việt Nam - những vấn đề đặt ra và giải pháp [24]

Nguyễn Điền, trong cuốn sách “Công nghiệp hóa nông nghiệp, nông thôn các nước châu Á và Việt Nam” đã trình bày những vấn đề có tính chất lý luận về công

nghiệp hóa nông nghiệp, nông thôn, khái quát một số vấn đề về nông thôn và công nghiệp hóa nông thôn như: khái niệm về nông thôn, vấn đề phát triển nông thôn, công nghiệp hóa nông nghiệp và nông thôn các nước châu Á, công nghiệp hóa nông nghiệp và nông thôn Việt Nam Tác giả khảng định: định hướng CNH, HĐH nông nghiệp và nông thôn nước ta do Đại hội Đảng lần thứ VIII đề ra có thể sắp xếp thành 3 nhóm cụ thế: thứ nhất, phát triển nông nghiệp; thứ hai, phát triển công nghiệp theo hướng CNH, HĐH; thứ ba, cải tạo, xây dựng và phát triển cơ sở hạ tầng

KT - XH nông thôn Những nội dung đó có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình tiến hành CNH nông nghiệp và nông thôn như: phát triển các ngành nghề công nghiệp nông thôn, phát triển nông nghiệp theo hướng hiện đại hóa, cải tạo, xây dựng và phát triển kết cấu hạ tầng KT - XH nông thôn [25]

Đặng Kim Sơn trong cuốn sách “Công nghiệp hóa từ nông nghiệp - lý luận thực tiễn và triển vọng áp dụng ở Việt Nam” đã điểm lại một số học thuyết kinh tế trong phát triển nông nghiệp như: các lý thuyết phát triển nông nghiệp theo giai đoạn, lý thuyết liên kết giữa các lĩnh vực kinh tế, lý thuyết về vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường giới thiệu thực tiễn thành công và thất bại của một số nền kinh tế châu Á điển hình như: Nhật Bản, Đài Loan, Hàn Quốc, Trung Quốc trong quá trình phát triển nông nghiệp và trong bối cảnh tiến hành công nghiệp hóa,

từ đó tóm lược một số bài học kinh nghiệm và lý luận phát triển chính thức rút ra từ CNH Đồng thời, nhìn lại quá trình phát triển nông nghiệp Việt Nam từ năm 1945 đến nay, những thời cơ, thách thức, đề nghị về chính sách, cách tiến hành để phát triển nông nghiệp nông thôn trong giai đoạn tới [36]

Bài viết đăng trên trang http://htu.edu.vn: “Quan điểm của Đảng về xây dựng nông thôn mới” khẳng định mô hình NTM được quy định bởi các tính chất: đáp ứng yêu cầu phát triển; có sự đổi mới về tổ chức, vận hành và cảnh quan môi trường; đạt hiệu quả cao nhất trên tất cả các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội; tiến bộ hơn

so với mô hình cũ; chứa đựng các đặc điểm chung, có thể phổ biến và vận dụng trên

cả nước Cấu trúc của NTM được xác định dựa trên những tiêu chí như: đáp ứng yêu cầu phát triển hàng hóa, dân chủ ở nông thôn mở rộng và đi vào trực tiếp, nông

dân; nông thôn có văn hóa phát triển Các nội dung trên trong cấu trúc mô hình NTM có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Nhà nước đóng vai trò chỉ đạo, tổ chức điều hành quá trình hoạch định và thực thi chính sách, xây dựng đề án, cơ chế, tạo thành hành lang pháp lý, hỗ trợ vốn, kỹ thuật, nguồn lực, tạo điều kiện, động viên tinh thần Nhân dân tự nguyện tham gia, chủ động trong thực thi và hoạch định chính sách Trên tinh thần đó, các chính sách KT - XH sẽ tạo hiệu ứng tổng thể nhằm xây dựng mô hình NTM [33]

Tóm lại: Các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước đã nêu khái

quát đặc điểm, tình hình, quá trình thực hiện đường lối về nông dân, nông nghiệp, nông thôn của Đảng và Nhà nước qua các thời kỳ khác nhau Các kết quả nghiên cứu thể hiện sự nhận định, đánh giá xác đáng nhất là những hạn chế, yếu kém trong quá trình thực hiện chính sách đối với nông nghiệp, nông dân, nông thôn, qua đó gợi mở phương hướng, giải pháp nhằm thực hiện tốt nhiệm vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn nước ta hiện nay

1.2 Cơ sở lý luận về nông thôn, xây dựng nông thôn mới

1.2.1 Một số khái niệm về phát triển nông thôn và xây dựng nông thôn mới

1.2.1.1 Nông thôn

Hiện nay, trên thế giới định nghĩa về nông thôn chưa có được sự thống nhất, còn nhiều quan điểm khác nhau Có quan điểm cho rằng nông thôn được định nghĩa dựa vào tiêu chí trình độ phát triển của cơ sở hạ tầng, có nghĩa nông thôn là vùng có

cơ sở hạ tầng không phát triển bằng vùng đô thị Có quan điểm lại cho rằng nên dựa vào chỉ tiêu mức độ tiếp cận thị trường, phát triển hàng hóa để xác định vùng nông thôn vì nông thôn có trình độ sản xuất hàng hóa và khả năng tiếp cận thị trường so với vùng đô thị là thấp hơn Cũng có quan điểm định nghĩa vùng nông thôn là vùng

có dân cư làm nông nghiệp là chủ yếu, tức nguồn sinh kế chính trong vùng từ sản xuất nông nghiệp Ở Việt Nam, nông thôn bao gồm các địa bàn dân cư có số lượng dân tập trung dưới 4.000 người, mật độ dân cư ít hơn 6.000 người/km2

và tỉ lệ lao động phi nông nghiệp dưới 60%, tức là tỉ lệ lao động nông nghiệp đạt từ 40% trở lên [18]

Nhìn chung, khái niệm nông thôn chỉ mang tính tương đối, có thể thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế, xã hội của các quốc gia trên thế giới Trong điều kiện Việt Nam hiện nay, nhìn nhận từ góc độ quản lí, có thể hiểu:

“Nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân Tập hợp dân cư này tham gia vào hoạt động kinh tế văn hoá - xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác”[18]

Theo thông tư số 54 ngày 21/08/2009 của BNN&PTNT, quy định: “Nông thôn

là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn, được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là UBND xã”

1.2.1.2 Phát triển nông thôn

Phát triển nông thôn là một phạm trù rộng được nhận thức với nhiều quan điểm khác nhau Ở Việt Nam, thuật ngữ phát triển nông thôn được đề cập đến nhiều năm qua và có sự thay đổi về nhận thức qua các thời kỳ khác nhau Ngân hàng thế giới (1975) đã đưa ra định nghĩa: “Phát triển nông thôn (PTNT) là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn Giúp những người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi ích từ sự phát triển” Quan điểm khác cho rằng PTNT nhằm nâng cao vị thế kinh tế và xã hội cho người dân nông thôn qua việc sử dụng có hiệu quả cao các nguồn lực của địa phương gồm nguồn nhân lực, vật lực và tài lực [18]

PTNT là quá trình thực hiện hiện đại hóa nền văn hóa nông thôn nhưng vẫn bảo tồn được những giá trị truyền thống thông qua việc ứng dụng khoa học và công nghệ Đồng thời quá trình này thu hút mọi người dân tham gia vào các chương trình phát triển nhằm mục tiêu cải thiện chất lượng cuộc sống của các cư dân nông thôn Khái niệm PTNT mang tính toàn diện và đa phương, bao gồm phát triển các hoạt động nông nghiệp và các hoạt động có tính chất liên kết phục vụ nông nghiệp, công nghiệp quy mô vừa và nhỏ, các ngành nghề truyền thống, cơ sở hạ tầng kinh tế

- xã hội, nguồn lực nông thôn và xây dựng, tăng cường các dịch vụ và phương tiện phục vụ cộng đồng nông thôn

Trong điều kiện của Việt Nam, được tổng hợp các quan điểm từ các chiến lược phát triển kinh tế xã hội của Chính phủ, thuật ngữ này được hiểu: “Phát triển nông thôn là một quá trình cải thiện có chủ ý một cách bền vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn và có sự hỗ trợ tích cực của nhà nước và các tổ chức khác” [18]

1.2.1.3 Nông thôn mới

Ngày 04 tháng 6 năm 2010 Thủ Tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 800/QĐ-TTg về phê duyệt chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2010 - 2020 Mục tiêu chung của chương trình được xác định là: “Xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng KT - XH từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng XHCN

Như vậy, NTM là nông thôn có kết cấu hạ tầng KT - XH hiện đại, cơ cấu kinh

tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, xã hội dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc, đời sống vật chất, tinh thần được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ, an ninh trật tự được giữ vững

1.2.1.4 Xây dựng nông thôn mới

Xây dựng NTM là một chính sách về một mô hình phát triển cả về nông nghiệp và nông thôn, nên vừa mang tính tổng hợp, bao quát nhiều lĩnh vực, vừa đi sâu giải quyết nhiều vấn đề cụ thể, đồng thời giải quyết các mối quan hệ với các chính sách khác, lĩnh vực khác trong sự tính toán, cân đối mang tính tổng thể, khắc phục tình trạng rời rạc hoặc duy ý chí

Các nhà nghiên cứu cho rằng xây dựng NTM là những kiểu mẫu cộng đồng theo tiêu chí mới, tiếp thu những thành tựu khoa học kỹ thuật hiện đại mà vẫn giữ đựơc nét đặc trưng, tinh hoa văn hóa của người Việt Nam Nhìn chung, xây dựng NTM theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa, hợp tác hóa, dân chủ hóa và văn minh hóa