Sáng kiến kinh nghiệm này nhằm mục đích hướng dẫn sử dụng nội dung các loại bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử ở THPT nói chung và sử dụng bài tập trong bài " Nước Việt Nam dân chủ
Trang 1SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÁC LOẠI BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG BÀI “NƯỚC VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HÒA TỪ SAU NGÀY 2 -9 -1945 ĐẾN TRƯỚC NGÀY 19 -12 -1946” Ở CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO
LỊCH SỬ LỚP 12 THPT
Trang 2PHẦN I – MỞ ĐẦU
Ngày nay, trong hệ thống giáo dục phổ thông, lịch sử có vị trí quan trọng trong việc bồi dưỡng thế hệ trẻ kiến thức văn hoá, tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức, năng lực hành động
Vì thế, cần phải có những phương pháp, phương tiện để nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử đúng vị trí, và đúng chức năng nhiệm vụ của nó Việc tăng cường sử dụng bài tập trong dạy học nói chung, môn lịch sử nói riêng là một biện pháp quan trọng để giúp thầy và trò dạy và học tập tốt hơn
Sáng kiến kinh nghiệm này nhằm mục đích hướng dẫn sử dụng nội dung các loại bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử ở THPT nói chung và sử dụng bài tập trong bài " Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa từ sau ngày 2
-9-1945 đến trước ngày 19 -12 -1946 " ở lớp 12 chương trình nâng cao nói riêng cho lớp chuyên, giúp tăng cường hoạt động nhận thức độc lập, sáng tạo, thông minh của học sinh trong lĩnh hội tri thức bộ môn, nắm vững, hiểu sâu sắc, đầy
đủ hơn hệ thống kiến thức cơ bản của môn học chứ không phải ghi nhớ để học thuộc, đồng thời rèn luyện cho học sinh kỹ năng tự lập, lý giải, phân tích, chứng minh, bác bỏ trong các bài học, qua đó cũng bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, nâng cao trình độ nhận thức của học sinh ở mức độ cao hơn so với các dạng bài tập thực hành khác
Có nhiều con đường, biện pháp để tích cực hoá hoạt động nhận thức, phát triển tư duy và năng lực vận dụng kiến thức của học sinh, nâng cao hiệu quả dạy học ở trường trung học phổ thông Do đó việc tổ chức giáo viên xây dựng hệ thống các dạng bài tập nhận thức trong mỗi bài, mỗi chương, và tổ chức hướng dẫn học sinh làm bài tập là vấn đề rất cần thiết Bài tập lịch sử cũng rất phong phú, đa dạng bao gồm nhiều loại khác nhau Bài tập lịch sử không chỉ giới hạn ở việc ghi nhớ sự kiện cơ bản một cách máy móc, thuộc
Trang 3lòng, mà phải giúp học sinh nhận thức các sự kiện lịch sử cơ bản một cách vững chắc Tuỳ vào trình độ và yêu cầu học của từng đối tượng học sinh của mỗi lớp, mỗi khối (Lớp chuyên và lớp không chuyên) để giáo viên sử dụng bài tập cho phù hợp, đảm bảo nâng cao chất lượng giờ dạy và học
Trong việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Vấn đề đưa bài tập vào dạy và học lịch sử là hoàn toàn mới Nếu chúng ta biết sử dụng hiệu quả các loại bài tập vào dạy học lịch sử sẻ góp phần đổi mới phương pháp cách thức dạy và học lịch sử hiện nay
Để có được hệ thống các loại bài tập, đòi hỏi người giáo viên phải đầu
tư nhiều công sức và thời gian Hình thức và biện pháp sử dụng, hướng dẫn học sinh làm bài tập nhận thức lịch sử là những yếu tố cơ bản quyết định sự thành công của việc thực hiện bài tập nhằm nâng cao chất lượng bộ môn Bài tập lịch sử dù tiến hành dưới hình thức nào, bằng những biện pháp nào cũng nhằm hướng tới hoàn thành mục tiêu môn học
Mặt khác để bài tập nhận thức trở thành công cụ hữu hiệu trong đổi mới dạy và học lịch sử Với mấy ý kiến nhỏ này, tôi muốn đưa ra một vấn đề để giáo viên dạy lịch sử có thể tham khảo đó là: Xây dựng hệ thống các loại bài tập nhận thức và sử dụng bài tập nhận thức vào dạy học lịch sử lớp 12 ở chương trình nâng cao đối với bài " Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa từ sau ngày 2 -9-1945 đến trước ngày 19 -12 - 1946" nhằm giúp học sinh nhận thức sâu sắc hơn, sinh động hơn bài học này Đồng thời với suy nghĩ và mong muốn của tôi góp phần vào việc dạy và học ở bộ môn lịch sử trong năm học tới giúp ích cho giáo viên và học sinh dạy và học tốt hơn, giúp học sinh quan tâm tìm hiểu, và yêu thích bộ môn lịch sử
Trang 4
PHẦN II – NỘI DUNG
I/ TÁC DỤNG CỦA VIỆC SỬ DỤNG BÀI TẬP NHẬN THỨC VÀO DẠY HỌC LỊCH SỬ CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO TRONG BÀI
"NƯỚC VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HÒA TỪ SAU NGÀY 2 -9 -1945 ĐẾN TRƯỚC NGÀY 19 -12 -1946 " Ở LỚP 12 THPT
1/ Giá trị về mặt phương pháp:
Sử dụng bài tập vào các bài học lịch sử nói chung, và bài học " Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa từ sau ngày 2 - 9 – 1945 đến trước ngày 19 - 12 -
1946 " ở chương trình nâng cao lớp 12 nói riêng Trước hết , chúng ta cần có quan niệm đúng khi sử dụng bài tập nhận thức vào việc dạy học Nó phải tuân thủ theo nguyên tắc dạy học nói chung, phương pháp sử dụng bài tập nói riêng Sử dụng bài tập phải bám sát, gắn với nội dung từng bài, từng mục của bài, gắn với sách giáo khoa, gắn với các hình thức lên lớp Như kiểm tra bài
củ, mỡ bài, kiểm tra đánh giá việc nhận thức bài mới, bài tập ở nhà Mặt khác đối với phương pháp dạy học này, học sinh phải đóng vai trò chủ động Đòi hỏi học sinh phải có những hình thức đa dạng để tiếp thu nhẹ nhàng các bài tập, câu hỏi, tài liệu học tập Phải có một sự căng thẳng trí tuệ khá cao mới tiếp thu đạt được kiến thức sâu sắc và bền vững Cần tránh sử dụng bài tập một cách máy móc, thầy đưa ra rồi thầy trả lời, hoặc tránh chỉ nêu ra hời hợt thiếu chiều sâu trên cơ sở mức độ nhận thức của từng học sinh, từng lớp để tiến hành phương pháp sử dụng bài tập cho có hiệu quả Với nhiều hình thức mức độ khác nhau, các dạng bài tập khác nhau (Bài tập theo câu hỏi, nhận xét, đánh giá, liên hệ, so sánh, kể, giới thiệu hình ảnh ) Làm sao để giờ dạy không nặng nề, ôm đồm, mà học sinh dễ hiểu, nhận thức sâu sắc, bài giảng giữa giáo viên và học sinh đều cảm nhận nhẹ nhàng
Trang 5Ngoài ra sử dụng bài tập nhận thức vào dạy học lịch sử góp phần đổi mới phương pháp dạy học Bởi vì phương pháp dạy học bao giờ cũng gắn với nội dung dạy học và được chỉ đạo bởi mục tiêu môn học nhằm góp phần hình thành nhân cách toàn diện cho thế hệ trẻ
Ở đây, đối với bài " Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa từ sau ngày 2 9
-1945 đến trước ngày 19 – 12 – 1946 " cần lưu ý : Kết hợp các loại bài tập, câu hỏi để giới thiệu làm rõ một số hình ảnh đó là Hình ảnh nhân dân bỏ phiếu đại biểu Quốc hội khóa I; Hình ảnh phiên họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam dân chủ cộng hoà; Hình ảnh nhân dân Nam Bộ quyên góp gạo cứu giúp đồng bào bị đói ở Bắc Bộ; Hình ảnh lớp bình dân học vụ vào các nội dung kiến thức nào cho phù hợp để bổ sung thêm nhận biết cho học sinh
Mặt khác, sử dụng bài tập vào từng mục (bài này có 3 mục lớn và được học trong 2 tiết trên lớp) Giáo viên cần chọn những câu hỏi, bài tập vào những đơn vị kiến thúc cơ bản để làm rõ nội dung và yêu cầu của bài Thấy được sự khác biệt giữa bài học có sử dụng bài tập nhận thức với bài học không
sử dụng bài tập nhận thức
2/ Giá trị về mặt kiến thức
Thứ nhất, bài tập nhận thức góp phần hình thành, và củng cố tri thức lịch
sử cho học sinh Việc củng cố vững chắc và hình thành kiến thức mới cho học sinh trong dạy học lịch sử được thực hiện thông qua nhiều phương tiện khác nhau trong đó có bài tập nhận thức Tổ chức hoạt động nhận thức độc lập cho học sinh, chứ không phải truyền đạt kiến thức có sẵn của giáo viên Thông qua bài tập sẻ phát triển tư duy sáng tạo của học sinh trên cơ sở nắm vững kiến thức cơ bản.Và để có được hệ thống trong mỗi bài dạy đòi hỏi người giáo viên phải nghiên cứu, tìm tòi để đưa ra hệ thống bài tập phù hợp với trình độ học sinh mỗi lớp
Trang 6Thứ hai, bài tập nhận thức góp phần vào nhiệm vụ giáo dục tư tưởng, tình cảm, nhân cách của học sinh ta thấy rằng việc bồi dưỡng tư tưởng, đạo đức, tình cảm cho học sinh là một chức năng quan trọng của việc dạy học lịch sử, góp phần giáo dục vào thế hệ trẻ Thông qua bài dạy, khi sử dụng bài tập không chỉ giúp học sinh phát triển về tư duy, về củng cố kiến thức mà cả về mặt giáo dục ý thức, học sinh được rèn luyện những đức tính tốt đẹp về tinh thần tự lực, tính cẩn thận, tính kiên trì, tính vượt khó
Thứ ba, bài tập lịch sử góp phần gây hứng thú học tập, góp phần phát triển tư duy học sinh Một tiết dạy và học phải đạt được đó là học sinh nắm vững được kiến thức, nắm kiến thức một cách sâu sắc và toàn diện, biết vận dụng kiến thức đó vào cuộc sống Nếu trong quá trình dạy của giáo viên chỉ đơn thuần truyền đạt những kiến thức trong sách giáo khoa, tẻ nhạt, đơn điệu, không thể gây được sự hứng thú say mê học tập của học sinh được Do vậy nên sử dụng các dạng bài tập vào các phần học, sao cho hợp lý, vừa đảm bảo thời gian tiến trình bài học, mà kích thích tính tò mò, hiếu học của học sinh Người giáo viên phải biết chọn các dạng bài tập trên tất cả các mặt, nội dung, sách giáo khoa, tranh ảnh, tài liệu tham khảo Khi học sinh tham gia giải quyết bài tập, phải vận dụng các thao tác tư duy như: Phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, liên hệ Để học sinh tìm được câu trả lời một cách độc lập và được chứng minh rõ ràng Như vậy trong tiết học lịch sử vừa kích thích sự hứng thú học tập của học sinh vừa đảm bảo phát triển tư duy, đảm bảo đầy đủ kiến thức của chương trình
Thứ tư, bài tập lịch sử góp phần trong hoạt động ngoại khoá hay dạ hội lịch sử Ở đây, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh chuẩn bị sẵn các bài tập ở nhà, các câu hỏi đã chuẩn bị trước Khuyến khích học sinh suy nghĩ cùng nghĩ
ra các bài tập để khi tham gia hoat động ngoại khoá được sôi nổi, nâng cao kiến thức bộ môn đồng thời hổ trợ cho cho các bộ môn khoa học khác Hoặc
Trang 7trong các buổi dạ hội, tham quan lịch sử học sinh có thể tự nói lên tâm tư, suy nghĩ của mình, hoặc trả lời bài tập giữa các tổ nhóm với nhau Có được những hoạt động như vậy, có được sự liên hệ với thực tiển cuộc sống Là phải rút ra
từ hoạt động bài tập lịch sử giữa thầy và trò Tuỳ theo đặc trưng của từng trường, của từng lớp để chúng ta vận dụng các dạng bài tập phù hợp với học sinh Qua đó góp phần rèn luyện kỹ năng học đi đôi với hành cho học sinh ngày một tốt hơn
II/ NGUYÊN TẮC ĐỂ SỬ DỤNG BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG BÀI
"NƯỚC VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HÒA TỪ SAU NGÀY 2 – 9
-1945 ĐẾN TRƯỚC NGÀY 19 -12 -1946 "
1/ Nội dung bài tập nhận thức phải gắn với chương trình, sách giáo khoa, phản ánh được ý tưởng chủ đạo của từng bài, từng chương cụ thể
Đối với bài " Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa từ sau ngày 2 -9-1945 đến trước ngày 19 -12 -1946 " bài tập nhận thức trong bài này về cơ bản không được thoát ly nội dung, phạm vi, yêu cầu của từng mục trong sách giáo khoa, nhằm làm sao các bài tập thực hiện được chức năng giáo dưỡng, giáo dục và phát triển của bộ môn Nếu cần thiết có thể mở rộng, phát triển nội dung bài tập để phù hợp với đối tượng học sinh lớp chuyên, những bài tập này cần tìm hiểu khía cạnh mới của vấn đề, nhưng trên cơ sở dựa vào sách giáo khoa là chủ yếu
2/ Đảm bảo tính hệ thống trong việc xác định nội dung bài tập nhận thức
Trang 8Bài tập trong bài " Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa từ sau ngày 2
-9-1945 đến trước ngày 19 -12 -1946 " phải đảm bảo mối liên hệ lôgíc từng sự kiện, hiện tượng lịch sử trong bài Từ mục tình hình nước ta sau cách mạng tháng Tám, đến mục bước đầu xây dựng và củng cố chính quyền cách mạng, đến mục đấu tranh chống ngoại xâm và nội phản bảo vệ chính quyền cách mạng Bài tập được thiết kế dựa trên một số đơn vị kiến thức trong từng mục,
có bài tập thì liên quan đến kiến thức toàn bài
3/ Đảm bảo tính đa dạng, toàn diện trong việc xác định nội dung bài tập nhận thức lịch sử
Bài tập nhận thức được thiết kế phải liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau, nhằm kích thích học sinh hứng thú học tập Tính đa dạng, toàn diện của bài tập đòi hỏi phải xây dựng nhiều loại bài tập khác nhau từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, từ cụ thể đến khái quát, như vậy mới huy động được sự
nổ lực của tư duy học sinh
4/ Nội dung bài tập nhận thức lịch sử phải phù hợp với trình độ nhận thức, phát huy trí thông minh sáng tạo, có tác dụng giáo dục tư tưởng, phẩm chất đạo đức của học sinh
Tuỳ vào từng đối tượng của học sinh Lớp học chuyên thì ta áp dụng những bài tập phức tạp hơn, những bài tập phát triển tính sáng tạo tư duy học sinh Những lớp học đại trà, ta áp dụng những bài tập đơn giản, những bài tập mang tính củng cố, kiểm tra nhận thức của học sinh Vì vậy, thiết kế bài tập phải phù hợp với trình độ học sinh của mỗi lớp, và tuỳ vào điều kiện thời gian cho phép
5/ Bài tập lịch sử cần phải chính xác về nội dung và chuẩn mực
về đạo đức
Trang 9Bài tập nhận thức nên được thiết kế rõ ràng, dễ hiểu, phù hợp với từng bài, từng lớp, từng đối tượng học sinh Tránh dùng các từ ngữ nhiều nghĩa, hoặc khái niệm trìu tượng Các câu dẫn, câu trích, câu hỏi trong bài tập cần ngắn gọn, không nên dùng nhiều các mệnh đề phụ, làm thế nào để vừa bảo đảm thời gian, vừa nâng cao chất lượng dạy và học
III/ SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÁC LOẠI BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG BÀI " NƯỚC VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HÒA TỪ SAU NGÀY 2 – 9 -1945 ĐẾN TRƯỚC NGÀY 19 -12 -1946 "
1/Sử dụng câu hỏi có những yếu tố của bài tập nhận thức để học sinh xác định hướng tiếp nhận kiến thức mới
Trước khi dạy bài " Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa từ sau ngày 2 - 9 – 1945 đến trước ngày 19 - 12 - 1946 " ở lớp 12 chương trình nâng cao Giáo viên nêu các câu hỏi sau làm nhiệm vụ nhận thức Các em theo dõi bài giảng
để cuối giờ học trả lời các câu hỏi : " Những sự kiện nào chứng tỏ, Đảng và chính phủ ta đã giải quyết được những khó khăn về kinh tế, tài chính, văn hoá-
xã hội, chính trị của nước ta sau cách mạng tháng Tám ?" và " Tại sao nói nước Việt Nam dân chủ cộng hoà là nhà nước của dân, do dân và vì dân ? " Hoặc định hướng nhiệm vụ nhận thức cho học sinh bằng cách đưa ra một số ý kiến trái ngược nhau về một sự kiện lịch sử, để tạo ra sự chú ý, kích thích sự suy ngẫm, tìm tòi của học sinh Như trước khi vào dạy bài " Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa từ sau ngày 2 - 9 – 1945 đến trước ngày 19 - 12 -
1946 “, có ý kiến cho rằng : Khó khăn lớn nhất của tình hình nước ta sau cách mạng tháng Tám là tình hình kinh tế, lại có ý kiến khẳng định: Khó khăn lớn nhất, chủ yếu nhất của tình hình nước ta sau cách mạng tháng Tám là tình hình
Trang 10chính trị rất phức tạp Để có câu trả lời chính xác, các em theo dõi bài học hôm nay
Hoặc để định hướng nhiệm vụ nhận thức cho học sinh bằng cách xác lập mâu thuẩn giữa kiến thức cũ mà các em đã học với kiến thức mới Như ta đã học ở tiết trước Khi hội nghị Pôt xđam diễn ra, theo hội nghị sẻ cử các nước đồng minh vào những nước bị phát xít chiếm đóng để giải giáp quân phát xít Nước ta Tưởng Giới Thạch vào miền Bắc và quân Anh vào miền Nam để giúp
ta giải giáp quân Nhật Nhưng tại sao Tưởng và Anh vào lại không thực hiện? Tưởng thực hiện dã tâm xâm lược, Anh thì dọn đường cho Pháp quay trở lại xâm lược ? Để giải quyết tình hình này, Đảng và chính phủ ta phải có những chủ trương, đối sách, phân hoá kẻ thù, đó chính là nội dung của phần học hôm nay
Hướng dẫn sử dụng:
* Bài tập định hướng nhiệm vụ nhận thức cho học sinh trước khi nghiên cứu kiến thức mới không chỉ tiến hành vào đầu giờ học, mà còn được sử dụng
ở từng phần, từng mục, từng đơn vị kiến thức của bài học Chẳng hạn, khi dạy mục I: "Tình hình nước ta sau cách mạng tháng Tám năm 1945", giáo viên xác định nhiệm vụ nhận thức cho học sinh như sau: Tình hình nước ta sau cách mạng tháng Tám rất khó khăn như "Ngàn cân treo trên sợi tóc".Vậy cụ thể đó
là những khó khăn gì, khó khăn nào là lớn nhất? Chúng ta cùng tìm hiểu để làm sáng tỏ Cách đặt vấn đề như vậy vừa làm rõ yêu cầu học tập kiến thức này, vừa chuẩn bị cho nội dung học tiếp theo ở mục II " Bước đầu xây dựng
và củng cố chính quyền " Hoặc khi ta dạy mục III.1 " Kháng chiến chống thực dân Pháp trở lại xâm lược ở Nam Bộ ", giáo viên xác định nhiệm vụ nhận thức cho học sinh như sau: ở Việt Nam lúc này, ở miền Bắc 20 vạn quân Tưởng đang phá hoại, miền Nam quân Pháp đã nổ súng xâm lược Trong lúc lực lượng ta còn non yếu, khó khăn mọi mặt Vậy thì Đảng và chính phủ ta sẻ