Xuất phát từ thực trạng đó tôi chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Sử dụng dạng câu hỏi so sánh trong ôn thi học sinh giỏi môn Địa lý – phần các ngành kinh tế Việt Nam” để tìm hiểu nhằm
Trang 1A MỞ ĐẦU
Trong những năm qua bản thân đã tham gia vào công tác ra đề, chấm thi học sinh giỏi (HSG) môn Địa lý, cũng như tham gia vào việc bồi dưỡng cho đội tuyển học sinh giỏi thi cấp tỉnh cũng như thi cấp quốc gia Bản thân thấy kết quả thi HSG cấp tỉnh của một số đơn vị trong tỉnh và kết quả thi HSG cấp quốc gia của Tỉnh Gia Lai một số năm chưa thật cao
Học sinh đạt kết quả chưa cao thì do nhiều nguyên nhân nhưng trong đó một phần rất lớn là các học sinh còn yếu về nhận dạng câu hỏi và cách làm bài, một số giáo viên cũng còn lúng túng khi hướng dẫn các dạng câu hỏi cho học sinh Nhiều thí sinh cho rằng ở phổ thông, Địa lý là môn học xã hội và vì thế chỉ cần học thuộc bài hay nhớ thật nhiều số liệu là đủ nên kết quả một số
em chưa cao Vì vậy, ngoài yêu cầu có kiến thức vững vàng, thì học sinh còn phải biết cách nhận dạng câu hỏi và cách làm bài thi Xuất phát từ thực trạng
đó tôi chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Sử dụng dạng câu hỏi so sánh trong ôn thi học sinh giỏi môn Địa lý – phần các ngành kinh tế Việt Nam”
để tìm hiểu nhằm nâng cao kỹ năng ôn thi HSG cho học sinh, cũng như làm tiền đề để các giáo viên khác trong Tỉnh tham khảo, tiếp cận để cùng nhau trao đổi cho quá trình ôn thi HSG đạt được kết quả tốt hơn
Tuy nhiên đây là lĩnh vực rộng, mà lại có nhiều giáo viên quan tâm hiện nay, cộng với thời gian tìm hiểu của bản thân chưa nhiều, nên rất mong nhận được sự góp ý từ đồng nghiệp
Trang 2B NỘI DUNG
I CÁC DẠNG CÂU HỎI CHỦ YẾU TRONG ĐỀ THI HỌC SINH GIỎI MÔN ĐỊA LÝ
1 Dạng câu hỏi lý thuyết
Các dạng câu hỏi lý thuyết rất đa dạng Tùy theo yêu cầu của mức độ thi học sinh giỏi (HSG) mà có mức độ khó dễ khác nhau Qua thực tiễn nhiều năm ôn thi HSG tôi có thể sắp xếp thành 4 dạng chủ yếu sau đây:
- Khai thác Allat Địa lý Việt Nam
- Phân tích số liệu thống kê
- Vẽ biểu đồ
- Dạng khác: viết báo cáo về một vấn đề KT – XH nào đó…
II DẠNG CÂU HỎI SO SÁNH
1 Yêu cầu
Dạng câu hỏi so sánh là dạng tương đối khó, nhưng nếu nắm vững cách giải thì bài làm của thí sinh có thể đạt kết quả tốt Đối với dạng này thí sinh cần đạt được một số yêu cầu chủ yếu sau:
- Trước hết cần phải nắm vững kiến thức cơ bản Đây là yêu cầu không chỉ đối với dạng câu hỏi so sánh mà còn tất cả các dạng câu hỏi khác
Trang 3- Tiếp theo cần biết cách hệ thống hóa, phân loại và sắp xếp kiến thức theo từng nhóm riêng biệt để dễ dàng cho việc so sánh
- Biết cách khái quát hóa kiến thức đã có để tìm ra các tiêu chí so sánh Việc xác định được các tiêu chí so sánh phù hợp với yêu cầu câu hỏi có ý nghĩa rất quan trọng nhằm giúp cho bài làm của thí sinh mạch lạc, logic và đỡ
bỏ sót ý
2 Phân loại câu hỏi so sánh
Việc phân loại dạng câu hỏi so sánh khó khăn, tuy nhiên về đại thể có thể so sánh các hiện tượng địa lý các ngành kinh tế theo hai loại chủ yếu sau:
a Loại câu hỏi yêu cầu phải so sánh hai hay nhiều chỉnh thể với nhau
Chỉnh thể ở đây có thể hiểu như là một đối tượng hoặc hiện tượng kinh
tế - xã hội tương đối hoàn chỉnh, ví dụ như trung tâm công nghiệp, các ngành kinh tế… Với những chỉnh thể này, việc so sánh cần phải đa chiều, toàn diện
Có thể đưa ra một vài câu hỏi dưới đây:
+ So sánh hai trung tâm công nghiệp Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh
+ So sánh hai ngành công nghiệp trọng điểm đang được phát triển mạnh
ở nước ta hiện nay: công nghiệp chế biến lương thực – thực phẩm và công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng
b Loại câu hỏi yêu cầu phải so sánh chỉ một khía cạnh nào đó của hai hay nhiều chỉnh thể
Loại câu hỏi này tương đối phổ biến trong các đề thi học sinh giỏi Nội dung của nó đòi hỏi sự so sánh không phải toàn bộ các chỉnh thể, mà chỉ là một khía cạnh (hay một bộ phận) của các chỉnh thể với nhau Tùy theo yêu cầu câu hỏi, cần chọn lọc các kiến thức thích hợp để so sánh
Có thể đưa ra một vài ví dụ về loại câu hỏi này:
Trang 4+ So sánh hướng chuyên môn hóa sản xuất nông nghiệp giữa vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ và Tây Nguyên Giải thích nguyên nhân
+ So sánh hiện trạng sản xuất ngành công nghiệp chế biến lương thực
và ngành công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng
III YÊU CẤU KIẾN THỨC, KỸ NĂNG CẦN ĐẠT ĐƯỢC TRONG DẠY CHUYÊN SÂU PHẦN CÁC NGÀNH KINH TẾ
Thi HSG, đặc biệt thi HSG quốc gia đề thi bám sát nội dung chuyên sâu dạy cho các trường chuyên Sau đây là những nội dung mức độ cần đạt về kiến thức và kỹ năng đối với phần địa lý các ngành kinh tế:
- Phân tích và giải thích được đặc
điểm của sản xuất nông nghiệp và
cơ cấu ngành nông nghiệp
- Hiểu rõ đặc điểm sinh thái, tình
hình phát triển của các cây trồng,
Trang 5- Phân tích và giải thích được đặc
điểm của sản xuất công nghiệp và
cơ cấu ngành công nghiệp
- Phân tích các nhân tố ảnh hưởng
đến phát triển và phân bố công
nghiệp và ý nghĩa của từng nhóm
- Hiểu rõ đặc điểm kinh tế - kỹ
thuật, tình hình phát triển của một
số ngành công nghiệp quan trọng
- Phân biệt được một số hình thức
của tổ chức lãnh thổ công nghiệp
Kỹ năng
- Sử dụng thành thạo các bản đồ
công nghiệp
- Tính toán, vẽ, nhận xét và giải
thích sơ đồ, biểu đồ công nghiệp
- Công nghiệp năng lượng, luyện kim, cơ khí, hóa chất
- Khu công nghiệp tập trung và trung tâm công nghiệp
- Năng lượng, luyện kim đen
- Các loại biểu đồ cột, đường và miền
Địa lí
dịch
vụ
Kiến thức
- Nắm vững khái niệm, cơ cấu, đặc
điểm và phân tích được các nhân tố
ảnh hưởng tới phát triển và phân bố
các ngành dịch vụ
- Phân tích và trình bày được đặc
điểm của ngành giao thông vận tải,
phân tích được các nhân tố ảnh
- Nhấn mạnh đến ý nghĩa khác nhau của điều kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế - xã hội
Trang 6hưởng tới phát triển và phân bố
ngành giao thông vận tải
- Phân tích được các đặc điểm
chính, tình hình phát triển và phân
bố các ngành giao thông vận tải
- Phân tích được vai trò và đặc
điểm phát triển của ngành thông tin
liên lạc
- Phân tích được đặc điểm thị
trường thế giới và các tổ chức
thương mại trên thế giới
- Phân tích được vai trò và tình hình
phát triển ngành du lịch trên thế
giới
- Đường sắt, đường ôtô, đường ống, đường thủy và đường hàng không
- WTO, EU, APEC
Trang 7Đối với câu hỏi dạng so sánh, cần phải thực hiện các bước chính sau đây:
a Bước thứ nhất: Tìm ra sự giống nhau và khác nhau giữa các đối tượng (hiện tượng) cần phải so sánh
Về nguyên tắc, với câu hỏi so sánh nhất thiết phải tìm sự giống nhau và khác nhau của các đối tượng cần so sánh Trên thực tế có hai cách thông dụng
và tùy theo từng cách hỏi cụ thể mà chọn cách trả lời cho thích hợp
Ở cách thứ nhất, yêu cầu câu hỏi là so sánh Khi câu hỏi yêu cầu so sánh thì bắt buộc thí sinh phải làm nổi bật sự giống nhau và khác nhau
Ở cách thứ hai, câu hỏi chỉ yêu cầu tìm sự khác nhau hoặc sự giống nhau
Như vậy bước thứ nhất là bước định hướng trả lời câu hỏi, tuy nhiên đây không phải là bước mất quá nhiều thời gian
b Bước thứ hai: Xác định các tiêu chí so sánh
Có thể coi việc xác định các tiêu chí so sánh là bước có ý nghĩa quyết định đến chất lượng làm bài, do:
+ Giúp cho bài thí sinh trở nên mạch lạc, rõ ràng và logic
+ Giảm thiểu việc bỏ sót các ý nhỏ trong khi làm bài
Muốn xác định được tương đối chính xác các tiêu chí để so sánh, cần phải hệ thống và khái quát hóa kiến thức đã học Về đại thể, có thể nêu ra một vài mẫu trong quá trình xác định tiêu chí Tuy nhiên cần chú ý đến loại câu hỏi
và lựa chọn mẫu cho thích hợp
c Bước thứ ba: So sánh theo các tiêu chí bằng kiến thức cơ bản đã được chọn lọc
Sau khi định hướng cách giải, xác định tiêu chí, bước cuối cùng là dùng kiến thức cơ bản để làm bật từng tiêu chí cụ thể Đối với dạng câu hỏi so sánh, thí sinh nên khái quát hóa kiến thức và đưa ra khoảng 3 – 4 tiêu chí để so
Trang 8sánh Tuy nhiên không nên có quá ít tiêu chí so sánh vì dễ sót ý, nhưng cũng đừng có quá nhiều tiêu chí dẫn tới sự phức tạp hóa không cần thiết, mất cân đối với thời lượng và số điểm dành cho câu hỏi trong đề thi
Khi làm bài thi có thể có hai cách thể hiện:
* Cách thứ nhất: Chia đôi tờ giấy thi theo chiều dọc, một bên trình bày
sự giống nhau và bên kia là sự khác nhau Cách này không nên dùng vì sự hạn hẹp về diện tích của phần nửa tờ giấy thi, tuy nhiên lại rất thích hợp khi phác thảo đề cương trả lời
Tiêu chí 1
Tiêu chí 2
* Cách thứ hai: lần lượt phân tích sự giống nhau, rồi đến sự khác nhau
Thí sinh nên chọn cách này vì có thể trình bày được chi tiết, đầy đủ nội dung cần phải so sánh, mà không bị giới hạn bởi tờ giấy thi Thí sinh trình bày theo tuần tự như sau:
- Giống nhau (theo từng tiêu chí)
- Khác nhau: thí sinh có thể viết theo hai cách sau:
Trang 9ở phần so sánh sự khác nhau, lượng kiến thức thường nhiều hơn và số điểm cũng cao hơn
2 Hướng dẫn cách giải cụ thể
a Loại câu hỏi so sánh hai hay nhiều chỉnh thể với nhau
Yêu cầu của loại câu hỏi này là phải so sánh toàn bộ hai hay nhiều chỉnh thể với nhau Quá trình xử lý loại câu hỏi này được thực hiện theo ba bước ở trên Vấn đề ở đây là việc xác định các tiêu chí so sánh
Loại câu hỏi so sánh hai hay nhiều chỉnh thể với việc xác định các tiêu chí dựa theo mẫu nào đó Khi so sánh hai hay nhiều ngành có thể lựa chọn tiêu chí dựa theo mẫu dưới đây:
+ Vai trò của ngành trong nền kinh tế
+ Nguồn lực phát triển (hay còn gọi là điều kiện, hoặc các nhân tố ảnh hưởng đến việc phát triển và phân bố của ngành)
+ Tình hình phát triển
+ Cơ cấu ngành
+ Tình hình phân bố (hay phân hóa theo lãnh thổ)
+ Hướng phát triển
Cần lưu ý rằng ở mẫu trên đưa ra các nội dung ở mức tối đa Trên thực
tế, không phải lúc nào cũng sử dụng toàn bộ các tiêu chí này để so sánh, tiêu chí quan trọng nhất là nguồn lực để phát triển, bởi vì nó chứa đựng kiến thức rất lớn Vì thế thí sinh cần dành nhiều thời gian cho phần này
Sau đây là ví dụ cụ thể:
Ví dụ 1: Dựa vào Atlat Địa lý việt Nam và kiến thức đã học, hãy so sánh hai ngành công nghiệp trong điểm của nước ta hiện nay: công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng và công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm
1) Hướng dẫn phân tích câu hỏi:
Trang 10Câu hỏi này được xếp vào loại câu hỏi theo mẫu với 2 chỉnh thể (ngành công nghiệp trọng điểm) Về nguyên tắc, các tiêu chí để so sánh phải gắn liền với nội dung ngành công nghiệp trọng điểm Trên nền kiến thức cơ bản và vận dụng mẫu, có thể đưa ra 5 tiêu chí sau: Vai trò, điều kiện phát triển, tình hình phát triển, cơ cấu ngành, phân bố Tiêu chí khác như hướng phát triển không nhất thiết đưa vào trong trường hợp này
Bước tiếp theo là lựa chọn kiến thức và phân tích theo từng tiêu chí sự giống nhau cũng như sự khác nhau giữa hai ngành
2) Gợi ý cách giải:
a) Giống nhau:
- Vai trò trong nền kinh tế cả nước:
+ Là 2 ngành công nghiệp trọng điểm, mang lại hiệu quả kinh tế cao và tác động mạnh mẽ đến các ngành kinh tế khác
+ Chiếm tỉ trọng cao trong cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp (40,5% năm 2007)
- Điều kiện phát triển: có nhiều thế mạnh phát triển (lao động, thị trường, nguồn nguyên liệu, chủ trương chính sách…)
- Tốc độ tăng trưởng tương đối cao
- Phân bố ở vùng nguyên liệu hoặc thị trường tiêu thụ
Vai trò lớn hơn (23,7% năm 2007) nhưng lại có xu hướng giảm (từ 24,9% xuống 23,7%) Điều kiện Nguồn nguyên liệu trong nước Nguồn nguyên liệu trong nước
Trang 11phát triển chưa đáp ứng nhu cầu, phải nhập
nguyên liệu với khối lượng lớn
dồi dào hơn
Cơ cấu
ngành
Ít đa dạng hơn, gồm 4 ngành: dết – may; da – giày; gỗ - giấy – xenlulô; giấy – in – văn phòng phẩm
Đa dạng hơn, gồm 6 ngành: chế biến lương thực; chè, cà phê, thuốc lá, hạt điều; rượu, bia, nước giải khát; đường sữa, bánh kẹo; sản phẩm chăn nuôi, thủy hải sản
Phân bố Chủ yếu phân bố nơi tiêu thụ Phân bố cả vùng nguyên liệu và
nơi tiêu thụ
Ví dụ 2: Dựa vào Atlat Địa lý việt Nam và kiến thức đã học, hãy so sánh hai trung tâm công nghiệp lớn nhất ở nước ta hiện nay: Hà Nội và
TP Hồ Chí Minh
1) Hướng dẫn phân tích câu hỏi:
Câu hỏi này được xếp vào loại câu hỏi theo mẫu với 2 chỉnh thể (hai trung tâm công nghiệp) Về nguyên tắc, các tiêu chí để so sánh phải gắn liền với nội dung trung tâm công nghiệp Trên nền kiến thức cơ bản và vận dụng mẫu, có thể đưa ra 3 tiêu chí sau: Vai trò và quy mô, điều kiện phát triển, cơ cấu ngành và hướng chuyên môn hóa Các tiêu chí khác như tình hình phát triển, phân bố và hướng phát triển không nhất thiết đưa vào trong trường hợp này
Bước tiếp theo là lựa chọn kiến thức và phân tích theo từng tiêu chí sự giống nhau cũng như sự khác nhau giữa hai trung tâm công nghiệp
Trang 122) Gợi ý cách giải:
a) Giống nhau:
- Đều là các trung tâm công nghiệp lớn nhất nước ta (trên 120 nghìn tỉ
đồng)
- Hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi cho sự phát triển công nghiệp:
+ Đều có vị trí thuận lợi như nằm trong vùng kinh tế trọng điểm, gần các vùng nguyên liệu lớn, nằm trong vùng kinh tế năng động, là đầu mối giao thông vận tải lớn của cả nước
+ Nguồn lao động dồi dào, tập trung nguồn lao động có trình độ với cơ sở hạ tầng tốt, là trung tâm kinh tế, văn hoá, chính trị
+ Có thị trường tiêu thụ lớn
+ Cơ sở nguyên liệu phong phú
- Cơ cấu ngành của cả 2 Trung tâm đều tương đối đa dạng
b) Khác nhau:
* Vai trò và quy mô
- Hà Nội là thủ đô của cả nước, nhưng giá trị sản xuất công nghiệp nhỏ hơn (từ 2,5 đến 10% của cả nước) - TP Hồ Chí Minh là Trung tâm công nghiệp lớn nhất nước ta với giá trị sản xuất công nghiệp chiếm trên 10% so với cả nước
* Điều kiện phát triển
- TP Hồ Chí Minh có nhiều điều kiện thuận lợi hơn so với Hà Nội + Có quy mô dân số lớn, số lao động cao, tập trung nhiều lao động có trình độ, năng động hơn trong cơ chế thị trường + Có cửa ngõ thông ra biển: cảng biển Sài Gòn là cảng biển lớn nhất nước ta
+ Thu hút nhiều vốn đầu tư nước ngoài hơn…
- Hà Nội so với TP Hồ Chí Minh
Trang 13+ Nằm trong trọng điểm lương thực lớn thứ 2 của cả nước
+ Gần các nguồn nguyên liệu, khoáng sản
* Cơ cấu ngành và hướng chuyên môn hoá:
- Hà Nội: ít hơn (9 ngành), có một số ngành lâu đời mang tính truyền
thống: cơ khí, dệt may, luyện kim đen, thực phẩm Các ngành chuyên môn
hoá: cơ khí, luyện kim đen, sản xuất ô tô, điện tử, hoá chất, vật liệu xây dựng,
dệt may, chế biến thực phẩm
- TP Hồ Chí Minh: nhiều hơn (12 ngành), trong đó có nhiều ngành
công nghệ cao So với Hà Nội, TP Hồ Chí Minh có thêm ngành đóng tàu,
luyện kim màu và nhiệt điện Số lượng các ngành chuyên môn hoá nhiều hơn
(nhiệt điện, luyện kim đen, luyện kim màu, cơ khí, điện tử, sản xuất ô tô, hoá
chất, chế biến thực phẩm, dệt - may, sản xuất giấy, xenlulô)
b Loại câu hỏi so sánh một khía cạnh nào đó của hai hay nhiều
chỉnh thể
Có rất nhiều khía cạnh có thể được đưa ra thiết kế câu hỏi dạng so sánh
Trong khuôn khổ thi HSG nổi lên một vài khía cạnh chủ yếu sau:
+ So sánh về thế mạnh/nguồn lực
+ So sánh về tình hình phát triển
+ So sánh về cơ cấu
+ So sánh về phân bố
Việc xác định các tiêu chí để so sánh trong các câu hỏi, tất nhiên không
thể giống nhau Về nguyên tắc, câu hỏi yêu cầu so sánh khía cạnh nào thì cần
phải tìm ra tiêu chí thích hợp với khía cạnh đó
- Đối với so sánh về thế mạnh/nguồn lực:
+ Trước hết cần phải nắm chắc khái niệm, nguồn lực bao gồm: Vị trí
địa lý, về tự nhiên và về kinh tế - xã hội Đây là các tiêu chí để so sánh
