Giai thoại văn học Việt Nam-rất hay.Font:VNcentury

LÚĐI NHAĐ XUÍỊT BAÊNGIAI THOAƠI vùn hoơc lađ nhûông giai thoaơi noâi riïng vïì caâc nhađ vùn, nhađ thú, nhûông nhín víơt coâ tïn tuöíi trong xaô höơi hoùơc ăöng ăaêo nhûông ngûúđi ýu thñ

VÙN HOÅC CÖÍ CÊÅN ÀAÅI VIÏÅT NAM

GIAI THOAÅI

VÙN HOÅC VIÏÅT NAM

HOAÂNG NGOÅC PHAÁCH

KIÏÌU THU HOAÅCH

Sûu têìm biïn soaån

(In lêìn thûá tû, coá sûãa chûäa)

NHAÂ XUÊËT BAÃN VØN HOÅC

HAÂ NÖÅI - 2000

LÚĐI NHAĐ XUÍỊT BAÊN

GIAI THOAƠI vùn hoơc lađ nhûông giai thoaơi noâi riïng vïì

caâc nhađ vùn, nhađ thú, nhûông nhín víơt coâ tïn tuöíi trong xaô

höơi hoùơc ăöng ăaêo nhûông ngûúđi ýu thñch thú vùn vađ saâng

taâc thú vùn noâi chung Nhû víơy giai thoaơi vùn hoơc lađ möơt

loaơi vùn chûúng vûđa coâ tñnh chíịt baâc hoơc, laơi vûđa coâ tñnh chíịt truýìn miïơng mang trong cöịt caâch cuêa noâ nhiïìu neât

dín töơc ăöơc ăaâo ăíìy sûâc híịp díîn.

Nùm 1965, Nhađ xuíịt baên Vùn hoơc ăaô cho ra mù’t baơn

ăoơc trïn miïìn Bù’c cuöịn “Giai thoaơi vùn hoơc Viïơt Nam” do

Hoađng Ngoơc Phaâch - Kiïìu Thu Hoaơch biïn soaơn vađ Tríìn

Thanh Mai giúâi thiïơu Saâch in líìn ăíìu vúâi söị lûúơng 3.600

cuöịn, ra ăúđi chûa ặúơc bao líu, ăaô coâ nhûông yâ kiïịn trong

vađ ngoađi nûúâc ăïì cíơp ăïịn viïơc cho noâ ặúơc taâi baên Ngađy nay ăïí ăaâp ûâng lođng mong moêi íịy, Nhađ xuíịt baên líìn nađy cho taâi baên cuöịn “Giai thoaơi vùn hoơc Viïơt Nam” vúâi muơc

ăñch cung cíịp cho caâc baơn möơt tađi liïơu vùn hoơc goơn nheơ, xuâc tñch, bao göìm nhûông giai thoaơi choơn loơc böí ñch vađ híịp díîn Cuông vúâi muơc ăñch trïn, ngoađi viïơc lûúơc ăi möơt söị

giai thoaơi, chuâng töi chuê trûúng khöng in laơi phíìn giúâi

thiïơu ăíìu saâch vađ phíìn saâch baâo tham khaêo.

NHAĐ XUÍỊT BAÊN V AÍ N HOƠC

Giai thoaåi vùn hoåc Viïåt Nam

BAÁC LAÁI ÀO HAY CHÛÄ

5

Ăúđi vua Lï Ăaơi Hađnh (980 - 1005) coâ sû Ăöî Thuíơn lađ

ngûúđi hoơc röơng thú hay, am hiïíu viïơc ăúđi, giuâp díơp nhađ

vua coâ cöng lao lúân, nhûng möîi líìn nhađ vua ắnh phong

chûâc cho thò sû ăïìu khöng nhíơn Vò thïị, Lï Ăaơi Hađnh

cađng kñnh troơng, nhađ vua thûúđng chó goơi lađ Ăöî phaâp sû

chûâ khöng goơi tïn thíơt.

Khoaêng nùm Thiïn Phuâc thûâ taâm (987), vua nhađ Töịng

sai quöịc tûê giaâm baâc sô lađ Lyâ Giaâc sang sûâ Viïơt Nam Vua

Lï Ăaơi Hađnh beđn sai sûâ Thuíơn giaê lađm ngûúđi cheđo ăođ ra

ăoân sûâ úê bïn búđ söng Saâch Giang(1), Lyâ Giaâc vöịn lađ möơt

tay sñnh thú khi ngöìi ăođ nhín tröng thíịy xa xa trïn mùơt

nûúâc coâ hai con ngöîng trúđi, liïìn ngím hai cíu thú rùìng:

Nga nga lûúông nga nga,

Ngûúông diïơn hûúâng thiïn nha

Dõch:

(1) Saâch Giang: thuöơc vuđng Nam Saâch, Haêi Dûúng.

http://ebooks.vdcmedia.com

HOAÂNG NGOÅC PHAÁCH - KIÏÌU THU HOAÅCH

Ngöîng ngöîng hai con ngöîng

Chên trúâi nghïín cöí tröng.

6

Sû Thuíơn nghe xong tay víîn cheđo nhõp nhađng, miïơng

tûúi tù’n nöịi víìn ngím tiïịp hai cíu cho thađnh möơt bađi tûâ

tuýơt:

Baơch mao phö luơc thuêy

Höìng traơo baôi thanh ba.(1)

Dõch:

Löng trù’ng phúi nûúâc biïịc,

Soâng xanh quíơy cheđo höìng.

Thíịy möơt tay laâi ăođ mađ cuông hay chûô nhû víơy, Lyâ Giaâc hïịt sûâc kinh ngaơc vađ caêm phuơc.

(1) Bađi nađy nguýn göịc úê bađi thú “Vônh nga” cuêa Laơc Tín vûúng nhađ thú ăúđi Ăûúđng lađm luâc 10 tuöíi.

Nga, nga, nga!

Khuâc haơng hûúâng thiïn ca

Baơch mao phuđ luơc thuêy,

Höìng chûúêng baât thanh ba,

(Nghôa tûúng tûơ nhû trïn)

ÚÊ ăíy Lyâ Giaâc cuông nhû Ăöî Thuíơn ăïìu chó lađ ngím laơi bađi thú cuêa Laơc Tín vûúng, chûâ khöng phaêi lađ tûơ saâng taâc ra Song nhû víơy cuông khöng haơi gò ăïịn yâ ăöì cuêa ngûúđi kïí thoaơi: “Möơt tay laâi ăođ mađ cuông hoơc röơng ăïịn thïị, ăuê biïịt nûúâc Nam coâ lù’m ngûúđi tađi” Xuíịt xûâ bađi thú xin xem Toađn Ăûúđng thi cuêa Trung Hoa thû cuơc xuíịt baên Thûúơng Haêi 1960 - quýín 79 tr.864.

http://ebooks.vdcmedia.com

Giai thoaåi vùn hoåc Viïåt Nam 7

Vïì sau, vua nhađ Töịng cođn sai Lyâ Giaâc sang sûâ Giao

Chíu möơt líìn nûôa Luâc vïì, Lyâ Giaâc coâ tùơng sû Thuíơn möơt bađi thú lûu biïơt trong ăoâ coâ hai cíu:

Thiïn ngoaơi hûôu thiïn ûng viïîn chiïịu,

Khï ăađm ba tônh kiïịn thiïìm thu,

(Ngoađi trúđi cođn coâ trúđi nïn chiïịu,

Soâng lùơng khe ăíìm roơi maênh thu)(1)

Sû Thuíơn ặa bađi thú cho Lï Ăaơi Hađnh Vua triïơu sû

Khuöng Viïơt(2) vađo giaêi thñch höơ Khuöng Viïơt noâi: “Ăíy lađ sûâ Trung Hoa toê yâ kñnh troơng bïơ haơ cuông ngang vúâi hoađng

ăïị cuêa öng ta” Vua hađi lođng lù’m, liïìn sai sû Khuöng Viïơt

lađm möơt bađi ca tiïîn Lyâ Giaâc Bađi ca lađm theo ăiïơu “Töịng

vûúng lang qui” nhû sau:

Trûúđng quang phong haêo cíím phađm trûúng,

Giao voơng thíìn tiïn phuơc ăïị hûúng

Vaơn truđng sún thuđy thiïơp thûúng lûúng

Cûêu thiïn qui löơ trûúđng,

Nhín tònh thaêm thiïịt, ăöịt ly thûúng.

Phan luýịn sûâ tònh lang,

(1) Xem toađn vùn bađi thú úê phíìn Tiïíu luíơn.

(2) Sû Khuöng Viïơt tïn thíơt lađ Ngö Chín Lûu, qú úê lađng Caât Lúơi,

quíơn Thûúđng Laơc (chûa roô nay thuöơc núi nađo) sinh nùm 959, míịt nùm 1041 Vua Lï Ăaơi Hađnh ban hiïơu lađ Khuöng Viïơt ăaơi sû,

phađm

sû.

caâc viïơc quín quöịc troơng sûơ ăïìu ăem bađn luíơn vúâi nhađ

HOÂNG NGỔC PHẤCH - KIÏÌU THU HOẨCH

Nguyïån tûúng thêm yá võ Nam cûúng,

Phên minh bấo ngậ hoâng.

Dõch:

Trúâi lẩnh giố tưët cấnh buưìm trûúng,

Nguâi ngống ngûúâi tiïn lẩi àïë hûúng.

Muưn truâng non nûúác sống mïnh mang.

Chđn trúâi thùm thùèm dùåm trûúâng.

Nhịn chến biïåt ly tịnh thẫm thûúng.

Vin xe sûá lông vêën vûúng,

Xin àem thêm yá vị Nam cûúng;

Phên minh bấo thấnh hoâng.

BÕ TRỐI VÊỴN LÂM THÚ

8

Theo truyïìn thuyïët, Lyá Cöng Uêín(1)ngûúâi laâng Cöí

Phaáp, phuã Tûâ Sún, tónh Bù’c Ninh (nay thuöåc Haâ Bù’c) laâ möåt nhên vêåt khaá kyâ dõ.

Tûúng truyïìn öng khöng coá cha; baâ meå laâ Phaåm Thõ

Nhên ài chúi chuâa Tiïu Sún, úã phuã Tûâ Sún, Bù’c Ninh,

nùçm möång thêëy ài laåi vúái thêìn nhên röìi vïì coá thai maâ sinh

(1) Laâm vua tûâ 1005 àïën 1009.

http://ebooks.vdcmedia.com

Giai thoaåi vùn hoåc Viïåt Nam 9

ra öng Nhûng coâ thuýịt laơi noâi Phaơm Thõ lađ möơt bađ goâa

chöìng ăïịn lađm thú úê chuđa Cöí Phaâp, ngûúđi truơ trò chuđa íịylađ sû Lyâ Khaânh Vùn “ăi laơi” vúâi bađ, ăïịn khi bađ thuơ thai

thò ăuöíi bađ ăi núi khaâc Ăïịn ngađy sinh ăeê, bađ Phaơm Thõ

boơc con trong manh aâo cuô röìi mang boê ngoađi cûêa tam quanchuđa Cöí Phaâp, Lyâ Khaânh Vùn nghe tiïịng treê khoâc beđn ra

nhùơt ăem vađo nuöi vađ ăùơt tïn lađ Lyâ Cöng Uíín Bíịy giúđ coâcíu ca dao coâ yâ chím choơc nheơ nhađng Lyâ Khaânh Vùn nhû

sau:

Con ai ăem boê chuđa nađy, Nam mö di phíơt con thíìy, thíìy nuöi.

Cöng Uíín lađ möơt chuâ beâ khöi ngö, rù’n roêi vađ ríịt thöng

minh, nïn ặúơc böị nuöi ýu quñ vađ chùm soâc daơy döî Luâc

Cöng Uíín lïn saâu tuöíi hoơc ăaô tinh thöng mađ tñnh laơi hay

tinh nghõch Möơt höm, nhađ sû sai Cöng Uíín ăem oaên lïn

chuđa cuâng Höơ phaâp, chuâ beâ liïìn khoeât oaên ùn trûúâc Ăïịnăïm, Höơ phaâp baâo möơng cho sû biïịt Saâng höm sau, sû goơi

Cöng Uíín lïn mù’ng Chuâ beâ tûâc lù’m, lïn chuđa ăaânh cho

Höơ phaâp ba cùỉng tay, röìi viïịt vađo sau lûng pho tûúơng míịychûô: “Ăöì tam thiïn lyâ” (ăađy ba ngađn dùơm) Ăïm höm ăoâ,

nhađ sû laơi thíịy Höơ phaâp ăïịn, mùơt óu xòu, ngoê lúđi tûđ biïơt:

“Hoađng ăïị ăaô ăađy töi ăi xa, xin coâ lúđi chađo öng” Saâng hömsau, nhađ sû lïn xem pho tûúơng Höơ phaâp thíịy sau lûng quaê

coâ míịy chûô “ăöì tam thiïn lyâ” thíơt Nhađ sû beđn sai tiïíu líịynûúâc rûêa, nhûng khöng sao rûêa saơch Sau phaêi baêo Cöng

HOAÂNG NGOÅC PHAÁCH - KIÏÌU THU HOAÅCH 10

Uíín vađo rûêa thò chuâ beâ chó líịy ngoân tay xoa xoa lađ saơch ngay.

Khi Uíín ăaô húi lúân, Lyâ Khaânh Vùn thíịy ăïí úê chuđa

mònh khöng tiïơn, beđn gûêi sang chuđa Tiïu Sún nhúđ sû Vaơn

Haơnh daơy baêo Vaơn Haơnh lađ em ruöơt Khaânh Vùn möơt nhađ

sû coâ tađi vùn hoơc vađ coâ caê tađi kinh luín ÚÊ ăíy Cöng Uíín

víîn khöng ăöíi tñnh nïịt xûa, víîn hoơc ñt chúi nhiïìu Möơt

höm Cöng Uíín tröịn hoơc, bõ Vaơn Haơnh troâi laơi caê ăïm úê

tam quan Canh khuya muöîi ăöịt khöng nguê ặúơc, Cöng

Uíín tûâc caênh ngím böịn cíu thú rùìng:

Thiïn vi khím chíím, ắa võ chiïn,

Nhíơt nguýơt ăöìng song ăöịi ngaô miïn

Daơ thím bíịt caêm trađng thín tuâc,

Chó khuêng sún hađ xaô tù’c ăiïn.

Dõch:

Trúđi lađm mađn göịi ăíịt lađm chiïn,

Nhíơt nguýơt cuđng ta möơt giíịc ýn.

Ăïm khuya chùỉng daâm dang chín duöîi

Chó súơ sún hađ xaô tù’c nghiïng.

Vaơn Haơnh nghe thú cho lađ Cöng Uíín coâ khñ tûúơng ăïị

vûúng, ríịt mûđng, tûđ ăoâ ra cöng daơy döî vađ lo toan cho Cöng

Uíín nïn nghiïơp lúân Nhađ sû “tuâc trñ ăa mûu” íịy ặa ặúơc

Cöng Uíín vađo lađm quan trong triïìu Khöng bao líu, nhúđ

tađi trñ cuêa mònh, Lyâ Cöng Uíín thùng lïn ăïịn chûâc Taê thín

vïơ ăiïơn tiïìn chó huy sûâ lađ möơt ắa võ cíơn thíìn cûơc to luâc

Giai thoaåi vùn hoåc Viïåt Nam 11

bíịy giúđ Khi Lï Long Ăônh (Ngoơa triïìu) chïịt (1009), nhíơn

thíịy lođng dín ríịt oaân gheât nhađ Lï vò nhûông töơi aâc cuêaNgoơa triïìu Sû Vaơn Haơnh cuđng vúâi boơn Ăađo Cam Möơc beđnmûu thay ăöíi triïìu ăaơi, tön Lyâ Cöng Uíín lïn lađm vua

Nhađ Lyâ bù’t ăíìu tûđ ăíịy.

NAM QUÖỊC SÚN HAĐ NAM ĂÏỊ CÛ

Lyâ Thûúđng Kiïơt, ngûúđi phûúđng Thaâi Hođa, Thùng Long,

sinh nùm 1036, míịt nùm 1105, lađm quan ăïịn Thaâi uây, lađ

ngûúđi vùn voô kiïm toađn.

Ăúđi Lyâ Nhín Töng (1072 - 1127), quín Töịng sang xím lûúơc nûúâc ta Vua sai Lyâ Thûúđng Kiïơt ăem quín cûơ ắch Lyâ Thûúđng Kiïơt haơ lïơnh cho dín úê phña bù’c söng Nhû

Nguýơt (tûâc lađ söng Cíìu ngađy nay) di cû sang phña nam

ăïí traânh sûơ khuêng böị cuêa giùơc, röìi líơp doanh traơi úê phñanam söng ăïí chöịng giûô Quín hai bïn cíìm cûơ hađng thaâng.Quín giùơc thïị maơnh nhûng míịy líìn vûúơt söng ăïìu bõ

ăaânh lui Tuy víơy, quín ta cuông díìn díìn nuâng thïị Tònh

traơng hïịt sûâc khíín cíịp.

Ăïí cöí vuô quín sô, Lyâ Thûúđng Kiïơt beđn nghô ra möơt kïị.

Öng lađm möơt bađi thú tûâ tuýơt, ăang ăïm sai ngûúđi bñ míơt

HOAÂNG NGOÅC PHAÁCH - KIÏÌU THU HOAÅCH

vaâo àïìn thúâ thaánh Tam Giang(1)

nhû sau:

Nam quöëc sún haâ Nam àïë

cû,

12 ngêm vang lïn Baâi thú

Tiïơt nhiïn ắnh phíơn taơi thiïn thû.

Nhû hađ nghõch löî lai xím phaơm,

Nhûô ăùỉng hađnh khan thuê baơi hû.

Dõch:

Nûúâc Nam vöịn cuêa vua Nam,

Saâch trúđi kia ăaô roô rađng ắnh phín

Giùơc cuöìng sao daâm líịn xím.

Luô bay röìi seô chuöịc phíìn baơi vong.

Thïị lađ tûđ höm sau, bađi thú ặúơc truýìn tuơng trong toađn quín, vađ ngûúđi ngûúđi ăöìn ăaơi lađ thíìn ăaô lađm ra bađi thú ăoâ

ăïí baâo trûúâc viïơc quín giùơc tíịt baơi, quín ta tíịt thù’ng Do

ăoâ, lođng tin tûúêng vađo thù’ng lúơi cuöịi cuđng ặúơc cuêng cöị

Quín sô ai níịy hùm húê tiïịn lïn phña trûúâc ăïí giïịt giùơc

Khñ thïị ăaô hùng, Lyâ Thûúđng Kiïơt beđn múê cuöơc tiïịn cöng,

(1) Thaânh Tam Giang: hai anh em Trûúng Höìng, Trûúng Haât, tûúâng

cuêa Triïơu Quang Phuơc ăaô tûđng giuâp Triïơu Quang Phuơc khaâng

chiïịn chöịng giùơc Lûúng (thïị kyê thûâ VI Nhiïìu ăïìn thúđ hai võ ặúơc dûơng úê chöî húơp lûu ba con söng Cíìu, söng Thûúng vađ söng Luơc

Nam; vò víơy ngûúđi ta quen goơi anh em hoơ Trûúng lađ thaânh Tam

Giang (ba söng).

http://ebooks.vdcmedia.com

Giai thoaåi vùn hoåc Viïåt Nam 13

ăaânh cho giùơc Töịng ăaơi baơi, phaêi cíìu hođa vađ ruât vïì nûúâc.

(1)

YÊ LAN PHU NHÍN

Vua Lyâ Thaânh Töng (1054 - 1072), tïn thûơc lađ Nhíơt

Tön, ăaô 40 tuöíi mađ khöng coâ con, nïn hïịt sûâc lo lù’ng cho

viïơc kïị võ sau nađy Theo lúđi khuýn cuêa caâc quan, vua ăi

cíìu tûơ úê chuđa Siïu Loaơi, lađng Thöí Löîi, huýơn Vùn Giang,

tónh Hûng Yïn Nghe vua ăïịn, dín lađng ăöí xö ra ặâng

xem ăíìy ặúđng; duy chó coâ möơt ngûúđi con gaâi cù’t coê, thíịy

kiïơu vua ăi qua, víîn cûâ ặâng dûơa vađo göịc möơt cíy lan, úê

trïn möơt caâi ăöìi vù’ng, chûâ khöng theđm chaơy ra xem Vua

ngöìi trïn kiïơu tröng thíịy líịy lađm laơ, truýìn goơi laơi hoêi,

ngûúđi con gaâi ûâng ăöịi tröi chaêy maơch laơc, khöng coâ veê gò

lađ luöịng cuöịng súơ haôi Qua cíu chuýơn, vua Lyâ hïịt sûâc

chuâ yâ ăïịn gioơng noâi thanh thoaât nhû tiïịng chuöng cuêa cö

ta, vađ khi vua toê lúđi khen, thò nađng móm cûúđi mađ haât möơt

cíu haât nhû sau:

Ngûúđi thanh thò tiïịng cuông thanh,

(1) Nùm 1072.

HOAĐNG NGOƠC PHAÂCH - KIÏÌU THU HOAƠCH

Chuöng kïu ăaânh úê goâc ằnh cuông kïu.

14

Lyâ Nhíơt Tön ríịt líịy lađm vûđa lođng, ặa nađng vïì cung,

phong lađ YÊ Lan phu nhín (YÊ Lan: tûơa cíy lan) Ăûúơc ñt

líu, YÊ Lan phu nhín coâ thai, sinh ra möơt trai khöi ngö

tuíịn tuâ: ăoâ lađ thaâi tûê Cađn Ăûâc, sau nađy seô trúê thađnh vuaLyâ Nhín Töng (1072 - 1127), möơt trong nhûông võ vua lúân

cuêa nhađ Lyâ.

CHÛÚNG DÛÚNG - HAĐM TÛÊ

Tríìn Quang Khaêi lađ con thûâ vua Tríìn Thaâi Töng, ngûúđi

lađng Tûâc Mùơc, huýơn Myô Löơc, tónh Nam Ăõnh, sinh nùm

1241, míịt nùm 1294 Öng lađ ngûúđi hoơc röơng vađ thöng hiïíunhiïìu thûâ tiïịng, tađi kiïm vùn voô, coâ cöng lúân trong viïơc

phaâ quín Nguýn úê ăúđi Tríìn.

Khoaêng cuöịi nùm Giaâp thín (1284), trûúâc sûâc tíịn cöng

öì aơt cuêa quín xím lûúơc nhađ Nguýn dûúâi quýìn töíng chó

huy cuêa Thoaât Hoan, quín ta thua liïn tiïịp tríơn nađy ăïịn

tríơn khaâc, cuöịi cuđng phaêi boê kinh ăö Thùng Long cho giùơcchiïịm ăoâng Tiïịt chïị thöịng lônh toađn quín lađ Hûng Ăaơo

Vûúng Tríìn Quöịc Tuíịn ặa vua chaơy vïì Thanh Hoâa, vađ

sù’p xïịp viïơc khaâng chiïịn chöịng ngoaơi xím.

http://ebooks.vdcmedia.com

Giai thoaåi vùn hoåc Viïåt Nam 15

Muđa xuín nùm sau, ÍỊt díơu (1285), ăaơo quín Nguýn do Toa Ăö thöịng lônh ăi ặúđng Chiïm Thađnh tiïịn ra ắnh

ăaânh chiïịm ăíịt Nghïơ An, nhûng ặúơc thûúơng tûúâng TríìnQuang Khaêi chöịng giûô ríịt vûông, Toa Ăö khöng ăaânh nöíi,laơi thïm lûúng thûơc ngađy möơt caơn díìn, Toa Ăö beđn bađnvúâi Ö Maô Nhi díîn quín xuöịng thuýìn vûúơt bïí ra Bù’c ăïí

húơp binh vúâi Thoaât Hoan Ăûúơc tin íịy, Tríìn Quang Khaêiphi baâo ra Thanh Hoâa cho Tríìn Hûng Ăaơo biïịt Hûng Ăaơoliïìn sai Chiïu vùn vûúng Tríìn Nhíơt Duíơt ăem quín ra

ăoân ặúđng ăaânh Toa Ăö úê vuđng Haêi Dûúng vađ cho TríìnQuang Khaêi mang möơt ăaơo quín thûâ hai keâo thùỉng ra

Thùng Long, chúđ luâc nađo Tríìn Nhíơt Duíơt diïơt xong quín

Toa Ăö thò cuđng húơp binh ăaânh uâp Thùng Long.

Quaê nhiïn thaâng tû nùm íịy (ÍỊt díơu) quín Tríìn Nhíơt

Duíơt gùơp ăoađn chiïịn thuýìn cuêa Toa Ăö úê bïịn Hađm Tûê(thuöơc huýơn Ăöng An, tónh Hûng Yïn) Quín ta ăaânh ríịt

hùng, Toa Ăö tûê tríơn, Ö Maô Nhi tröịn lïn möơt chiïịc thuýìn

con chaơy thoaât.

Tríìn Quang Khaêi ặúơc tin ăaơi thù’ng, liïìn chia quín

möơt mùơt ăaânh chiïịn thuýìn cuêa Thoaât Hoan úê bïịn ChûúngDûúng, mùơt khaâc böí víy Thùng Long vađ giaêi phoâng ặúơckinh ăö Quín Thoaât Hoan chaơy tröịi chïịt sang ặúơc söng

Höìng vađ cöị giûô ăíịt Kinh Bù’c (Bù’c Ninh).

Tríìn Quang Khaêi keâo quín vađo thađnh múê tiïơc khao

quín Giûôa luâc cíịt cheân vui veê, caâc tûúâng sô ăïì nghõ

HOAÂNG NGOÅC PHAÁCH - KIÏÌU THU HOAÅCH 16

thûúơng tûúâng ngím möơt bađi thú Tríìn Quang Khaêi tay bûng cheân rûúơu, ûâng khííu ngím rùìng:

Non nûúâc víîn nghòn thu.

TRAƠNG NGUÝN VÏÌ HOƠC LÏÎ

Nguýîn Hiïìn qú úê lađng Hađ Dûúng, huýơn Thûúơng

Nguýn, tónh Nam Ăõnh, ăöî thuê khoa nùm Bñnh Ngoơ

(1246) ăúđi Tríìn Thaâi Töng, ăïịn nùm sau thi ằnh ăöî traơng

nguýn.

Hiïìn vöịn thöng minh, luâc saâu, baêy tuöíi theo hoơc möơt

nhađ sû úê chuđa lađng, möîi ngađy sû cho hoơc hai mûúi trangsaâch, Hiïìn chó ăoơc qua lađ thuöơc Nùm mûúđi möơt tuöíi Hiïìnăaô nöíi tiïịng lađ thíìn ăöìng Luâc ăöî traơng múâi mûúđi hai tuöíi

Giai thoaåi vùn hoåc Viïåt Nam 17

Khi vađo ra mù’t vua, vua thíịy beâ loù’t choù’t mađ ùn noâi laơi

hađm höì, chûa coâ pheâp tù’c gò caê, beđn bù’t vïì hoơc lïî ba nùm

röìi seô böí duơng lađm quan.

Traơng vïì ặúơc ñt líu thò coâ sûâ nhađ Nguýn sang, sûâ ặa

ra möơt bađi thú nguô ngön ăïí thûê nhín tađi nûúâc Nam:

Lûúông nhíơt bònh ăíìu nhíơt,

Tûâ sún ăiïn ăaêo sún.

Lûúông vûúng tranh nhíịt quöịc,

Tûâ khííu tung hoađnh gian.

Nghôa lađ:

Hai mùơt trúđi, mùơt trúđi bùìng ăíìu,

Böịn traâi nuâi, traâi nuâi ăiïn ăaêo.

Hai öng vua tranh nhau möơt nûúâc,

Böịn caâi miïơng úê trong khoaêng doơc ngang.

Thíơt lađ kyđ quùơc, caê triïìu ằnh ăïìu chõu, khöng ai hiïíu

ra sao caê Coâ ngûúđi tíu vua thûê cho múđi traơng Hiïìn ăïịn

hoêi xem Vua ăađnh phaêi y lúđi.

Khi sûâ nhađ vua túâi lađng traơng, gùơp möơt thùìng beâ ăang

ăuđa nghõch úê ăíìu lađng liïìn hoêi thùm vađo nhađ Hiïìn, nhûng

thùìng beâ cûâ lađm thinh chùỉng noâi chùỉng rùìng Sûâ bûơc mònhlaơi nhín thíịy thùìng beâ coâ veê ngöơ nghônh, beđn ăoơc möơt cíu

rùìng:

- Tûơ lađ chûô, cíịt giùìng ăíìu, tûê lađ con, con ai con íịy?

HOAÂNG NGOÅC PHAÁCH - KIÏÌU THU HOAÅCH 18

Thùìng beâ thíịy sûâ trïu choơc bíịy giúđ múâi chõu múê miïơng; nhûng khöng phaêi ăïí troê nhađ Hiïìn mađ ăïí ăöịi laơi nhû sau:

- Vu lađ chûng, boê ngang lûng, ăinh lađ ặâa, ặâa nađo ặâa nađy?

Ăöịi xong chaơy biïịn Nghe cíu ăöịi xûúơc mađ tađi tònh, sûâ

ăoaân chù’c ăoâ lađ traơng Hiïìn, liïìn theo huât vađo nhađ Túâi

sín, thíịy traơng ăang ặâng trong bïịp, sûâ laơi ăoơc trïu möơt

cíu nûôa:

- Ngö vùn quín tûê viïịn bađo truđ, hađ tu mõtaâo?

(Ta nghe ngûúđi quín tûê thûúđng laânh xa núi bïịp nuâc, sao laơi ăi nõnh öng bïịp?)

Nhûng traơng ăíu chõu leâp, biïơn baơch ngay:

- Ngaô baên hûôu quan cû ẳnh naơi, khaê taơm ăiïìu canh!

(Ta vöịn lađ chûâc quan vađo hađng tïí tûúâng, nhûng haôy taơm nïm canh!)(1)

Sûâ triïìu ằnh khím phuơc vö cuđng, liïìn múđi ngay traơng

vïì kinh ăïí hoêi bađi thú kia.

Song múđi maôi mađ traơng cuông chùỉng ăi, noâi rùìng:

- “Trûúâc vua baêo ta khöng biïịt lïî pheâp, nay chñnh nhađ

vua cuông khöng biïịt lïî pheâp!” Thò ra trong luâc vöơi vađng sûâ

(1) Ăiïìu canh: nïm canh, coâ nghôa boâng lađ lađm tïí tûúâng, do cíu cuêa

vua Cao Tön nhađ Thûúng noâi vúâi Phoâ Duýơt, luâc cûê Duýơt lađm tïí tûúâng.

Giai thoaåi vùn hoåc Viïåt Nam 19

ăaô qún caê nghi thûâc Sau phaêi mang xe ngûơa, nghi

trûúơng ăïịn ăoân thíơt long troơng, traơng múâi chõu ăi cho.

Túâi triïìu, vua ăem bađi thú nguô ngön cuêa sûâ nhađ Nguýn

ra hoêi Traơng Hiïìn liïịc mù’t qua röìi giaêng rùìng ăoâ lađ chûô

ăiïìn Thò ra bađi thú íịy phaêi hiïíu lađ:

Hai nhíơt bùìng ăíìu ăïí soâng hađng,

Böịn sún xaâo löơn doơc cuđng ngang.

Hai vûúng nghiïng ngûêa lo tranh nûúâc,

Böịn khííu liïìn nhau gheâp vûông vađng.

Luâc bíịy giúđ vua quan múâi vúô nheô, caê triïìu ằnh ai cuông

phuơc traơng, vađ khi ặa cíu traê lúđi laơi cho sûâ nhađ Nguýn,

sûâ cuông hoaêng höìn khöng cođn daâm lïn mùơt nûôa.

TO ĂÍÌU MAĐ DAƠI

Höìi múâi lïn baêy tuöíi, traơng Hiïìn thûúđng hay chúi nùơn

ăíịt vúâi boơn treê con.

Möơt líìn traơng nùơn con voi ăíịt, röìi líịy böịn con cua ăïí

vađo böịn chín, líịy ẳa lađm vođi, líịy bûúâm lađm tai thađnh ravoi ăíịt mađ cuông cûê ăöơng ặúơc, khiïịn boơn treê vui thñch reohođ íìm ô Chúơt möơt öng quan ăi qua ặâng laơi xem vađ hoêi

HOAÂNG NGOÅC PHAÁCH - KIÏÌU THU HOAÅCH 20

chuýơn Hiïìn Thíịy Hiïìn kheâo leâo laơi laâu lónh, öng quan liïìn ăoơc búôn möơt cíu:

Ăöìng tûê nguô luơc nhín, vö nhû nhô xaêo!

Nghôa lađ:

Boơn treê nùm saâu ặâa, khöng ặâa nađo kheâo

bùìng mađy.

Traơng thíịy víơy, hoêi öng quan rùìng: “Trûúâc hïịt xin öng

cho biïịt öng lađm chûâc quan gò?” Quan noâi: “Ta lađ quan

thaâi thuâ ùn lûúng hai ngađn höơc” Thíịy quan coâ yâ khoe

khoang, Hiïìn liïìn ăoơc rùìng:

Thaâi thuâ nhõ

Nghôa lađ:

thiïn thaơch, maơc nhûúơc cöng

Quan thaâi thuâ ùn lûúng hai ngađn höơc,

chùỉng ai bùìng öng.

Quan cûúđi baêo: “Ăöịi cođn thiïịu möơt chûô!” Hiïìn nađi cho tiïìn röìi seô ăöịi nöịt Quan cho tiïìn xong, Hiïìn liïìn böí sung rùìng:

Thaâi thuâ nhõ thiïn thaơch, maơc nhûúơc

cöng liïm

Nghôa lađ:

Quan thaâi thuâ ùn lûúng hai ngađn höơc,

chùỉng ai liïm bùìng öng.

Quan chõu lađ gioêi, nhûng vui miïơng hoêi thïm:

- Thïị nïịu ta khöng cho tiïìn, thò chuâ ăöịi chûô gò?

Giai thoaåi vùn hoåc Viïåt Nam

Hiïìn traã lúâi:

21

- Khoâ gò? Nïịu öng khöng cho tiïìn thò töi chó viïơc ăiïìn

chûô “tham” vađo thöi.

Quan biïịt thùìng beâ laâu caâ, ăađnh phaêi boê ăi khöng daâm

trïu choơc gò nûôa, keêo laơi mang tiïịng “to ăíìu mađ daơi”!

NÖÎI OAN CUÊA NHAĐ SÛ

Huýìn Quang tön giaê tïn thûơc lađ Lyâ Ăaơo Taâi, qú úê

lađng Vaơn Taêi, huýơn Gia Ăõnh (Gia Bònh), tónh Bù’c Ninh

sinh nùm 1254, míịt nùm 1334 Nùm 19 tuöíi, ăöî khoa tam

giaâo ăúđi vua Tríìn Thaânh Töng(1) Nùm 1317 sû Phaâp Loa

luâc sù’p lím chung ăem yâ baât cuêa Ăiïìu ngûơ giaâc hoađng

(tûâc Tríìn Nhín Töng) ăaô truýìn cho mònh mađ truýìn laơi

cho Lyâ Ăaơo Taâi Tûđ ăoâ Lyâ ặúơc goơi lađ Huýìn Quang tön

giaê, vïì tu úê nuâi Yïn Tûê vađ trúê thađnh võ töí thûâ ba cuêa phaâiTruâc Lím (töí thûâ nhíịt lađ Tríìn Nhín Töng, töí thûâ hai lađ

Phaâp Loa) Lyâ lađ ngûúđi hay chûô coâ tiïịng; vua Anh Töng ăaô

(1) Tûúng truýìn sû nhađ ngheđo, luâc chûa thađnh ăaơt hoêi con gaâi lađng chaê ai theđm gaê Ăïịn khi sû ăöî traơng, caâc nhađ quýìn quyâ múâi tranh nhau gaê con gaâi cho Ăúđi sau coâ cíu haât: Khoâ khùn thò

chùỉng ai nhòn; Ăïịn khi ăöî traơng chñn nghòn nhín duýn.

http://ebooks.vdcmedia.com

HOAÂNG NGOÅC PHAÁCH - KIÏÌU THU HOAÅCH 22

tûđng khen: “Phađm nhûông vùn tûđ ăaô qua tay Tön giaê thò

möơt chûô cuông khöng thïí búât, möơt chûô cuông khöng thïí

thïm”.

Möơt líìn, muöịn thûê ặâc ăöơ cuêa nhađ sû, vua sai choơn möơt

cung nûô tïn lađ Nguýîn Thõ Ăiïím Bñch, nhan sù’c tuýơt vúđi,

laơi coâ tađi thú phuâ, cho ăïịn thùm sû vađ nhúđ sû xem laơi möơt

tíơp thú vùn Vua dùơn hïî lađm cho sû ăöơng tònh ặúơc, thò

phaêi nađi xin líịy möơt laơng vađng ăïí vïì lađm tin, vò trûúâc ăoâ

vua coâ tùơng sû ba laơng vađng.

Ăiïím Bñch lađ möơt ngûúđi con gaâi ăeơp ngûúđi xíịu nïịt, gian

ngoan thím ăöơc Thõ ăïịn nuâi Yïn Tûê, gùơp möơt ăïm Huýìn

Quang maêi ngím thú túâi khuya chûa nguê, liïìn loơt vađo

phođng, giúê trođ trïu gheơo Nhûng Huýìn Quang cûơ tuýơt,

theât mù’ng ăuöíi ra Saâng höm sau, Ăiïím Bñch laơi líơp mûu

khaâc: Thõ vađo laơy luơc khoâc loâc vúâi nhađ sû, noâi höm qua súê

dô liïìu lônh nhû víơy, vò thõ ăang lím vađo möơt tònh traơng

ríịt nguy cíịp: böị thõ mù’c oan sù’p bõ xûê tûê, nïịu khöng coâ

ba laơng vađng ăuât loât cho quan ăïí giaêm aân xuöịng, thò seô bõ

hađnh hònh; nïn thõ phaêi tñnh kïị vuơng daơi lađ hiïịn thín cho

Tön giaê ăïí coâ dõp kïí roô sûơ tònh sau Huýìn Quang nghe

xong, thûúng tònh, liïìn múê traâp líịy caê ba laơng vađng vua

ăaô cho mònh mađ seô khöng bao giúđ duđng ăïịn, ặa cho Ăiïím

Bñch.

Ăûúơc vađng röìi, Ăiïím Bñch hñ hûêng trúê vïì kinh ăö, tíu

rùìng: “Tön giaê khöng phaêi lađ ngûúđi töịt Tiïịng ăaơo ặâc xûa

Giai thoaåi vùn hoåc Viïåt Nam 23

nay cuêa Tön giaê, chùỉng qua lađ ngoa truýìn Bùìng chûâng

lađ ăíy!” Röìi thõ chòa ba laơng vađng cuêa Huýìn Quang (tûâc

lađ cuêa vua) cho vua xem Ăiïím Bñch noâi thïm:

“Thiïịp ăïịn thò thíịy Huýìn Quang tiïịp ăoân niïìm núê

khaâc thûúđng Tön giaê múđi cuđng ùn cúm cuđng uöịng rûúơu.Ăïịn töịi múđi cuđng xem trùng, ngím thú Tön ăaô lađm tùơng

thiïịp möơt bađi thú nhû sau:

Vùìng vùơc trùng mai aânh nûúâc

Hiu hiu gioâ truâc ngím sïnh

Ngûúđi hođa tûúi töịt, caênh hođa ăeơp,

Míu Thñch Ca nađo thuâ hûôu tònh.

Röìi Tön giaê múđi thiïịp vađo phođng riïng Ăïịn saâng thò

cho thiïịp ba laơng vađng nađy vađ dùơn thiïịp phaêi hïịt sûâc giûô

kñn"

Vua Anh Töng lađ ngûúđi noâng tñnh, nghe chuýơn, nhòn

vađng, laơi thíịy bađi thú ăíìy gioơng phong tònh, laê lúi vađ coâveê baâng böí Phíơt giaâo nhû víơy, tûâc thò nöíi giíơn ăuđng ăuđng,xuöịng lïơnh ăuöíi Huýìn Quang ra khoêi chuđa Ăûúơc tin

nhín dín ắa phûúng nhao nhao phaên ăöịi Vò chñnh nhín

dín ắa phûúng ăaô thíịu roô nöîi oan cuêa sû.

Bíịy giúđ ngûúđi ta coâ cíu haât:

Duđ mađ taât caơn Bònh Than

Rûêa lađm sao saơch tiïịng oan cho thíìy?