Nghiên cứu sự thụ đắc tiếng Anh trong môi trường lớp học, dưới sự hướng dẫn của giáo viên theo phương pháp thực nghiệm

Trong phạm vi luận án, chúng tôi hy vọng có thể đóng góp một số gợi ý có tính chất phương pháp luận khoa học đối với việc giảng dạy tiếng Anh dựa trên các nguyên tắc của lý thuyết Hoạt đ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

HUỲNH THỊ BÍCH VÂN

NGHIÊN CỨU SỰ THỤ ĐẮC TIẾNG ANH

CỦA HỌC SINH TIỂU HỌC TRÊN CƠ SỞ LÝ THUYẾT HOẠT ĐỘNG LỜI NÓI

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 62.22.02.40

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Đức Tồn

HÀ NỘI – 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, ngày 09 tháng 3 năm 2016

Tác giả luận án

Huỳnh Thị Bích Vân

MỤC LỤC

MỤC LỤC ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG, BIỂU ĐỒ v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 10

1.1.Tổng quan tình hình nghiên cứu 10

Tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới 10

1.1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước 29

1.1.2 1.2. Một số cơ sở lý luận 35

Những khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 35

1.2.1 Nội dung của lý thuyết Hoạt động lời nói 39

1.2.2 Một số cơ sở lý luận về sự thụ đắc ngoại ngữ 44

1.2.3 Phương pháp giảng dạy ngoại ngữ 48

1.2.4 Tiểu kết chương 1 53

Chương 2: THỰC NGHIỆM GIẢNG DẠY TIẾNG ANH THEO LÝ THUYẾT HOẠT ĐỘNG LỜI NÓI 54

2.1 Một số yếu tố liên quan khả năng thụ đắc tiếng Anh của học sinh tiểu học ở Trà Vinh 54

Tình hình dạy – học tiếng Anh bậc tiểu học hiện nay 54

2.1.1 Yêu cầu cần thiết để trẻ thụ đắc tốt ngoại ngữ 57

2.1.2 2.2. Định hướng giảng dạy tiếng Anh theo quan điểm lý thuyết Hoạt động lời nói 58

Lý thuyết hoạt động lời nói: cơ sở của phương pháp Thực hành - 2.2.1 có ý thức 59

Định hướng giảng dạy 65

2.2.2 2.3.Nội dung thực nghiệm 81

Đối tượng thực nghiệm 81

2.3.1 Giáo trình và thời gian thực nghiệm 85

2.3.2 Mục đích và cách thức thực nghiệm 86 2.3.3

Tiểu kết chương 2 91

Chương 3: KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 92

3.1.Kết quả quan sát, dự giờ 92

Cấp độ Kitty 92

3.1.1 Cấp độ Let’s Begin 97

3.1.2 Cấp độ Movers 100

3.1.3 Đánh giá chung về kết quả dự giờ 104

3.1.4 3.2.Kết quả kiểm tra quá trình và kiểm tra cuối khóa 106

Cấp độ Kitty 107

3.2.1 Cấp độ Let’s Begin 112

3.2.2 Cấp độ Movers 116

3.2.3 3.3.Kết quả khảo sát qua bảng hỏi 121

Thái độ học sinh đối với phương pháp giảng dạy 121

3.3.1 Các yếu tố ảnh hưởng đến cách thụ đắc và cách học ngoại ngữ 129

3.3.2 Những yếu tố liên quan cách rèn luyện các kỹ năng ngôn ngữ 135

3.3.3 3.4.Đánh giá chung về quá trình thực nghiệm 139

Tiểu kết chương 3 142

KẾT LUẬN 143

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 147

TÀI LIỆU THAM KHẢO 148

PHỤ LỤC 156

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

GD&ĐT : Giáo dục và Đào tạo

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG, BIỂU ĐỒ

DANH MỤC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1 1 Relationship of domains of communicative competence 12

Sơ đồ 1 2 Mô hình chung của việc học tập NN2 của Spolsky 15

Sơ đồ 1 3 Mô hình cấu trúc bên trong của hoạt động lời nói 43

Bảng 1 1 So sánh thụ đắc NN1 và NN2 26

Bảng 2 1 Hoạt động bổ sung cho lớp thực nghiệm-Kỹ năng tiếp nhận NN 66

Bảng 2 2 Hoạt động bổ sung cho lớp thực nghiệm-Kỹ năng sản sinh NN 68

Bảng 2 3 Kết quả kiểm tra đầu vào của 2 lớp Movers 83

Bảng 3 1 Kết quả lớp Kitty -Thực nghiệm 107

Bảng 3 2 Kết quả lớp Kitty - Đối chứng 108

Bảng 3 3 So sánh kết quả theo kỹ năng 2 lớp Kitty 110

Bảng 3 4 Kết quả lớp Let’s Begin -Thực nghiệm 112

Bảng 3 5 Kết quả lớp Let’s Begin -Đối chứng 113

Bảng 3 6 So sánh kết quả theo kỹ năng 2 lớp Let’s Begin 115

Bảng 3 7 Kết quả lớp Movers -Thực nghiệm 116

Bảng 3 8 Kết quả lớp Movers –Đối chứng 117

Bảng 3 9 So sánh kết quả theo kỹ năng 2 lớp Movers 119

Biểu đồ 3.1 So sánh điểm trung bình cuối khóa 2 lớp Kitty 109

Biểu đồ 3.2 So sánh xếp loại cuối khóa 2 lớp Kitty 109

Biểu đồ 3.3 So sánh điểm trung bình cuối khóa 2 lớp Let’s Begin 114

Biểu đồ 3.4 So sánh xếp loại cuối khóa 2 lớp Let’s Begin 114

Biểu đồ 3.5 So sánh điểm TB cuối khóa lớp Movers 118

Biểu đồ 3.6 So sánh xếp loại cuối khóa lớp Movers 118

Biểu đồ 3.7 So sánh cách dạy từ yêu thích 122

Biểu đồ 3.8 So sánh cách dạy ngữ pháp yêu thích 122

Biểu đồ 3.9 So sánh cách dạy đọc yêu thích 124

Biểu đồ 3.10 So sánh ý kiến về cách giáo viên sửa lỗi 124

Biểu đồ 3.11 So sánh thái độ đối với việc sửa lỗi 125

Biểu đồ 3.12 So sánh nội dung giảng dạy được yêu thích 126

Biểu đồ 3.13 So sánh hoạt động giảng dạy được yêu thích 127

Biểu đồ 3.14 Thái độ đối với việc học bằng dụng cụ nghe nhìn 128

Biểu đồ 3.15a So sánh thói quen sản sinh lời nói 129

Biểu đồ 3.15b So sánh thói quen sản sinh lời nói 129

Biểu đồ 3.16 So sánh liên tưởng đầu tiên từ hình ảnh 132

Biểu đồ 3.17 So sánh ngôn ngữ thích giáo viên sử dụng trong lớp 133

Biểu đồ 3.18 So sánh ý kiến nhận xét về giáo trình 134

Biểu đồ 3 19 So sánh ý thức và cách thức luyện ngữ điệu 135

Biểu đồ 3.20 Kỹ năng ngôn ngữ được chú trọng 136

Biểu đồ 3.21 Hoạt động liên quan tiếng Anh ngoài lớp 137

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thực trạng chất lượng dạy và học tiếng Anh hiện nay ở các trường phổ thông nói chung và tiểu học nói riêng có nhiều bất cập xét theo nhiều góc độ khác nhau: chương trình, phương pháp giảng dạy, giáo trình, giáo viên, tổ chức giảng dạy, sự chênh lệch nội dung và hình thức kiểm tra, chênh lệch trình độ học sinh giữa nông thôn và thành thị Một thực trạng đáng quan tâm

là phần đông học sinh đã tốt nghiệp phổ thông nhưng khả năng tiếng Anh còn rất hạn chế Đôi khi có sự khác biệt đáng kể về trình độ giữa các đối tượng là học viên theo học ở các trung tâm ngoại ngữ ngoài giờ của tư nhân và trong các cơ sở giáo dục công lập Điều này đặt ra cho các nhà nghiên cứu và quản

lý nhiệm vụ cần phải tìm ra những giải pháp nâng cao hiệu quả giảng dạy theo một tiến trình nhất định Trong bối cảnh như thế, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã

bắt đầu xây dựng một số hướng, giải pháp, như thành lập Đề án Ngoại ngữ

Quốc gia 2020 (kiểm tra và đào tạo lại đội ngũ giáo viên, thay đổi giáo trình,

đầu tư trang thiết bị, ), khuyến khích học sinh học và có chứng chỉ quốc tế về ngoại ngữ để được miễn thi môn tốt nghiệp… với mục tiêu chung là cải thiện, nâng cao chất lượng dạy-học tiếng Anh cho học sinh phổ thông

Cùng với việc nâng cao trình độ đội ngũ giáo viên, tập huấn phương pháp, tăng cường phương tiện nghe nhìn, cập nhật giáo trình, việc chọn phương pháp giảng dạy phù hợp đóng vai trò hết sức quan trọng trong chất lượng dạy-học ngoại ngữ Tính phù hợp của phương pháp giảng dạy được thể hiện ở nhiều tiêu chí: phù hợp với quá trình thụ đắc ngôn ngữ, với lứa tuổi người học, với đặc điểm văn hóa vùng, với trình độ và khả năng tiếp thu, và với những mục đích học tập ngoại ngữ khác nhau Trong môi trường giảng dạy, nhất là ở cấp phổ thông, quan sát của chúng tôi cho thấy giáo viên vẫn

còn sử dụng một cách tùy nghinhiều phương pháp khác nhau, thậm chí cả các phương pháp đã cũ, không còn phù hợp với chương trình và giáo trình, cũng như với nhu cầu và đặc trưng giao tiếp hiện nay Trong số các phương pháp

đó, phương pháp truyền thống Ngữ pháp - Dịch (Grammar-Translation) vẫn còn sử dụng khá phổ biến, và ở một số nơi phương pháp này vẫn được sử dụng như phương pháp chủ đạo Điều này gây nên những ảnh hưởng tiêu cực đến người học, tạo nên tâm lý thụ động, sức ỳ Chiếm ưu thế hiện nay là hướng tiếp cận giao tiếp (Communication Approach)

Hiện nay, có nhiều quan niệm khác nhau về việc giảng dạy tiếng Anh trong trường phổ thông Chưa lúc nào việc giảng dạy tiếng Anh ở trường học lại đa dạng về hình thức như những năm gần đây: lớp chọn, lớp chuyên, tiếng Anh theo chuẩn Cambridge, học tiếng Anh từ lớp 1 hay lớp 3, học tiếng Anh

từ bậc mầm non, sử dụng giáo viên người Việt, giáo viên bản ngữ hoặc thậm chí cả các giáo viên mà tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai, sự đa dạng và nở rộ các loại giáo trình, sự khác biệt của chương trình học ở các cơ sở khác nhau

Đó là chưa kể đến sự khác nhau trong trình độ tiếng Anh cũng như trình độ giảng dạy của giáo viên, và sự chênh lệch rất lớn về trình độ tiếng Anh của học trò ở nông thôn và thành thị Tất cả những điều trên tạo nên một sự thiếu đồng bộ, kèm theo những khó khăn nan giải, thách thức không nhỏ đối với các nhà quản lý giáo dục, như nhận xét của Hoàng Văn Vân [30, tr 42]:

“Bức tranh dạy và học tiếng Anh ở phổ thông Việt Nam dường như vẫn chưa có dấu hiệu tích cực Còn rất nhiều việc phải làm, nhiều tồn tại phải khắc phục để có thể nâng cao được chất lượng dạy và học môn học ở phổ thông Việt Nam.”

Việc giảng dạy ngoại ngữ nói chung, trong đó có tiếng Anh, cần được bắt đầu từ sớm Một sự bắt đầu tốt, đúng hướng, đúng thời điểm sẽ tạo thuận lợi cho cả quá trình học sau này Dạy các em tiểu học như xây nền móng cho

tòa lâu đài, cần phải xây chắc chắn bởi những người thợ “lành nghề” Thực tế hiện nay tình trạng dạy tiếng Anh trong trường tiểu học không phải lúc nào và

ở đâu cũng đạt yêu cầu này, càng gây thêm khó khăn cho các bậc học sau Để giải quyết vấn đề đòi hỏi giải pháp cải cách đồng bộ: giáo viên, giáo trình, cách đánh giá Nhưng theo chúng tôi, bên cạnh giáo viên phải đạt chuẩn, cần

có một môi trường ngôn ngữ tốt để các em vận dụng, thực hành những nội dung đã lĩnh hội được Trong điều kiện hiện nay, khi chưa thể có được môi trường đó, nếu giáo viên giỏi và có phương pháp sư phạm tốt, cũng có thể khắc phục phần nào tình hình Môi trường ngôn ngữ có thể được tạo ra ngay trong lớp học, thông qua cách tạo động cơ giao tiếp tự nhiên, tạo tình huống thực tế [7], xây dựng tâm lý học tập tách khỏi các vấn đề kết quả, điểm số Điều đó cho thấy sự cần thiết đến mức cấp bách phải có định hướng thống nhất về phương pháp luận cũng như khuyến khích giáo viên áp dụng đúng đắn những nguyên tắc thụ đắc ngôn ngữ cần thiết Có như vậy mới có thể mong giải quyết một phần những bất cập hiện nay về việc giảng dạy tiếng Anh

trong trường phổ thông, góp phần triển khai thành công Đề án ngoại ngữ

quốc gia 2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo

Trong phạm vi luận án, chúng tôi hy vọng có thể đóng góp một số gợi ý

có tính chất phương pháp luận khoa học đối với việc giảng dạy tiếng Anh dựa trên các nguyên tắc của lý thuyết Hoạt động lời nói Lý thuyết này đã được áp dụng thành công trong việc dạy tiếng nói chung trong nước cũng như một số nước trên thế giới, trong đó có Nga Ở Việt Nam, lý thuyết Hoạt động lời nói cũng đã được vận dụng trong dạy học tiếng Việt ở mẫu giáo và tiểu học Từ những nguyên lý thụ đắc tiếng mẹ đẻ, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài

“Nghiên cứu sự thụ đắc tiếng Anh của học sinh tiểu học trên cơ sở lý thuyết

hoạt động lời nói” nhằm vận dụng vào nghiên cứu việc thụ đắc ngoại ngữ, cụ

thể là tiếng Anh, cho đối tượng người học ở giai đoạn thụ đắc sớm (cấp tiểu học)

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án 2.1 Mục đích của luận án

Trên cơ sở lý thuyết Hoạt động lời nói (HĐLN), nghiên cứu sự thụ đắc tiếng Anh của học sinh tiểu học và đề xuất đường hướng giảng dạy (nguyên tắc, kỹ thuật, hoạt động ) phù hợp nhằm nâng cao khả năng thụ đắc của đối tượng nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ của luận án

Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án thực hiện các nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, tìm hiểu lý thuyết HĐLN: làm rõ khái niệm và các nguyên lý của lý

thuyết này, thế nào là dạy học ngoại ngữ theo quan điểm hoạt động và cách vận dụng lý thuyết này để tạo ra hoạt động hiệu quả trong lớp học tiếng Anh, thiết kế bài giảng theo Phương pháp Thực hành- có ý thức

Thứ hai, tìm ra các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng thụ đắc NN của trẻ em,

trong mối liên hệ giữa khả năng thụ đắc tiếng mẹ đẻ (TMĐ) và khả năng học một ngoại ngữ (cụ thể là tiếng Anh) Vận dụng những yếu tố tương đồng để nâng cao hiệu quả giảng dạy tiếng Anh cho trẻ, đề xuất phương pháp dạy ngoại ngữ cho trẻ dựa theo chiến lược, cách thức trẻ thụ đắc TMĐ

Thứ ba, tạo ra bộ thực nghiệm: Dựa vào mô hình cấu trúc HĐLN gồm các nội

dung cụ thể cần tác động vào người học ngoại ngữ, như tạo ra nhu cầu HĐLN bằng ngoại ngữ, tạo ra ý định lời nói, xây dựng các hành động lời nói bằng ngoại ngữ với những mục đích xác định, xây dựng các tình huống lời nói với các điều kiện, phương tiện NN và ngoài NN cần và đủ để triển khai các thao tác lời nói triển khai trên đối tượng thực nghiệm Từ kết quả thực nghiệm, luận án có nhiệm vụ đề xuất những nguyên tắc và phương pháp giảng dạy tiếng Anh phù hợp cho học sinh tiểu học tỉnh Trà Vinh theo lý thuyết này

Bên cạnh đó, luận án cũng chỉ ra những yếu tố tâm lý của đối tượng là trẻ em

mà giáo viên cần lưu ý khi dạy tiếng Anh, đồng thời phát huy lợi thế của trẻ trong việc học ngoại ngữ, như là vận dụng khả năng thụ đắc TMĐ để học

ngoại ngữ

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu sự thụ đắc tiếng Anh của học sinh tiểu học (cụ thể là học sinh lớp 1, lớp 3, và lớp 5) trong sự vận dụng lý thuyết HĐLN

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Bên cạnh việc học tập chính thức với sự hỗ trợ của giáo viên, trẻ em vẫn

có thể thụ đắc ngoại ngữ mà không cần đến lớp, chỉ thông qua con đường giao tiếp với trẻ em bản ngữ hoặc thông qua các con đường khác như các phương tiện giải trí sử dụng ngoại ngữ đó (sách, báo, phim ảnh, bài hát, chat…), tham gia câu lạc bộ nói NN cần học … Chính vì vậy mà về mặt nội dung, chúng tôi

chỉ nghiên cứu sự thụ đắc tiếng Anh trong môi trường lớp học, dưới sự hướng dẫn của giáo viên theo phương pháp thực nghiệm

Về mặt đối tượng, luận án bước đầu vận dụng lý thuyết HĐLN vào giảng dạy tiếng Anh cho học sinh tiểu học tại tỉnh Trà Vinh, tuổi từ 6-10 Trong khuôn khổ của luận án, chúng tôi không kỳ vọng có thể xây dựng một bộ phương pháp dạy tiếng Anh hoàn chỉnh theo quan điểm lý thuyết HĐLN, mà

chỉ đề xuất một nhóm phương pháp giảng dạy nhằm kết hợp khả năng học tập

và thụ đắc

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận của luận án là lý thuyết HĐLN và lý thuyết về thụ đắc NN Trong đó luận án tập trung vào lý thuyết thụ đắc ngoại ngữ cho đối tượng người học là trẻ em Ngoài ra, luận án còn kế thừa những kết quả và những

thành tựu nghiên cứu của các tác giả đi trước thể hiện trong các công trình đã công bố trong và ngoài nước

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện bằng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: phương pháp miêu tả, phương pháp thực nghiệm, khảo sát bằng bảng hỏi, quan sát trực tiếp, phương pháp thống kê toán học và thủ pháp so sánh, bên cạnh các phương pháp nghiên cứu chung của khoa học xã hội

- Phương pháp miêu tả để trình bày diễn tiến quá trình thực nghiệm và kết quả thu được trong quá trình vận dụng lý thuyết hoạt động lời nói vào giảng dạy trẻ thụ đắc tiếng Anh

- Phương pháp thực nghiệm: là phương pháp chủ công trong quá trình thực hiện đề tài Thực nghiệm có nhiệm vụ đưa ra các hoạt động, kỹ thuật, phương pháp triển khai bài học, đề xuất bài tập… dựa trên nền tảng lý thuyết của HĐLN, ghi nhận mức độ hứng thú và thụ đắc NN của học sinh sau một tiết học và đánh giá kết quả học tập của học sinh sau quá trình thực nghiệm; trên

cơ sở so sánh kết quả kiểm tra cuối khóa của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, rút ra kết luận về hiệu quả của việc vận dụng lý thuyết HĐLN vào giảng dạy tiếng Anh

- Khảo sát bằng bảng hỏi: tìm hiểu mức độ thích ứng của học sinh các lớp thực nghiệm đối với phương pháp thực nghiệm trong sự so sánh với thái độ, hứng thú đối với phương pháp giáo viên đang sử dụng ở các lớp đối chứng; bên cạnh đó, tìm hiểu các thói quen học tập và thụ đắc, xem hoạt động, kỹ thuật nào có thể tăng hứng thú học tập và hiệu quả thụ đắc cho học sinh

- Quan sát trực tiếp: sử dụng khi dự giờ các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng: quan sát phương pháp được giáo viên vận dụng, cách và tần suất sử dụng dụng cụ trực quan, cách triển khai hoạt động của giáo viên, và khả năng học sinh đáp ứng các hoạt động đó, nhằm mục đích đánh giá, so sánh hiệu quả