ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA CÁC HỘ GIA ĐÌNH NÔNG DÂN KHMER Ở THÀNH PHỐ TRÀ VINH

Với nhận thức trên, qua quá trình học tập và nghiên cứu, kế thừa các kết quà nghiên cứu trước đây chúng tôi thực hiện luận văn Thạc sĩ với đề tài: “Đời sống văn hóa của các hộ gia đình

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

ISO 9001:2008

LÊ BÍCH CHI

Chuyên ngành: VĂN HÓA HỌC

Mã số: 60310640

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHAN AN

TRÀ VINH, NĂM 2015

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã tạo nên một nguồn lực phát triển mới về sức sản xuất, góp phần đưa nước ta hội nhập quốc tế theo hướng chuyên môn hóa, tập trung hóa Phương thức công nghiệp hóa cho phép khai thác tốt các tài nguyên, nguồn lực lao động, sử dụng vốn, khoa học công nghệ, trình độ tổ chức quản lý từ thành thị đến nông thôn vào quá trình sản xuất kinh doanh, tạo ra các sản phẩm và dịch vụ có giá trị đạt chất lượng tạo ra công ăn việc làm cho hàng triệu người lao động trong đó

có nông dân Một khi kinh tế phát triển, thu nhập người dân ổn định thì văn hóa tinh thần trong mỗi gia đình sẽ thay đổi phù hợp với xu thế phát triển của đất nước

Bên cạnh những lợi thế về phát triển kinh tế, phát triển văn hóa, mặt trái của nền kinh tế cũng ảnh hưởng nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội trong đó có văn hóa mỗi gia đình nông dân theo cả chiều hướng tích cực lẫn chiều hướng tiêu cực

Trà Vinh là một tỉnh thuộc vùng đất nông nghiệp, là nơi có lực lượng nông dân chiếm đa số (trên 80%) Theo nghiên cứu gần đây, đời sống văn hóa của người nông dân,

so với khoảng thời gian trước có chiều hướng khá hơn, nhưng vẫn đang ở mức rất thấp Mặc dù, nhà nước cũng như các địa phương đã có nhiều cố gắng để khắc phục tình trạng sống thiếu thốn về vật chất, nghèo nàn về tinh thần của người nông dân và gia đình của họ, nhưng hiệu quả vẫn còn rất hạn chế Điều này dẫn đến xu hướng biến đổi

rất lớn trong đời sống văn hóa của gia đình nông dân đó là điều tất yếu

Gia đình nông dân là một thiết chế xã hội nói chung,

là chiếc nôi sản sinh, nuôi dưỡng lực lượng lao động cơ bản của xã hội Xây dựng lực lượng nông dân đông về số lượng, mạnh về chất lượng, là yêu cầu của công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa Tình trạng đời sống văn hóa của gia đình nông dân thấp kém không chỉ là vấn đề kinh tế hay văn hóa mà còn là vấn đề công bằng xã hội, chính sách đối với con người; và là vấn đề đe dọa, tổn thương đến thiết chế gia đình xã hội nói chung

Xây dựng đời sống văn hóa của hộ gia đình nông dân là góp phần thực hiện "cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở", đây là hoạt động quan trọng của toàn xã hội và phát triển kinh tế Qua đó, đáp ứng nhu cầu văn hóa của người lao động nói chung của nông dân nói riêng, đồng thời cũng để góp phần xây dựng

mô hình văn hóa gia đình nông dân bền vững, phát huy tác động của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội

Với nhận thức trên, qua quá trình học tập và nghiên cứu, kế thừa các kết quà nghiên cứu trước đây chúng tôi

thực hiện luận văn Thạc sĩ với đề tài: “Đời sống văn hóa

của các hộ gia đình nông dân Khmer ở thành phố Trà Vinh” Đề tài nhằm mục đích khảo sát đời sống văn hóa

của hộ gia đình nông dân Khmer ở thành phố Trà Vinh, trên cơ sở đó, đề xuất những biện pháp tổ chức, xây dựng chăm lo đời sống văn hóa của những gia đình nông dân đang sống và lao động tại tỉnh Trà Vinh hiện nay

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Xuất phát từ những khó khăn vất vả của những người lao động, rất nhiều những bài báo đã đăng tải về đời sống của nông dân, trong đó có đề cập đến vấn đề sinh hoạt tinh thần của họ Mặc dù các bài báo không trực tiếp

đề cập đến khái niệm hộ gia đình nông dân, nhưng khi nói

về đời sống văn hóa nông dân, phần lớn đều nói đến khía cạnh sinh hoạt của gia đình nông dân Tuy nhiên, đây cũng chỉ là những phóng sự chứ chưa phải là những công trình khoa học

Đã có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu về gia đình và văn hóa Khmer hộ gia đình nông dân Khmer như:

- Trong quyển “Người Khmer tỉnh Cửu Long” của

các tác giả Huỳnh Ngọc Trảng, Văn Xuân Chí, Hoàng Túc-Đặng Vũ Thị Thảo, Phan Thị Yến Tuyết, do Sở Văn hóa-Thông tin Cửu Long xuất bản năm 1987 Đây là quyển sách cơ bản khái quát về người Khmer, trong đó đề cập đến tín ngưỡng và các giá trị truyền thống của dân tộc Khmer tỉnh Cửu Long

- Trong quyển “Nhà ở-trang phục-ăn uống của các

dân tộc vùng đồng bằng Sông Cửu Long” của Phan Thị

Yến Tuyết, Nxb Khoa học xã hội Hà Nội năm 1993 Quyển sách đề cập đến đời sống vật chất của các dân tộc thiểu số ở vùng đồng bằng Sông Cửu Long, trong đó có đề cập đến dân tộc Khmer Tuy nhiên, đây chỉ là tư liệu để tham khảo trong đời sống văn hóa vật chất của người Khmer chứ chưa đi sâu vào đời sống văn hóa của hộ gia đình nông dân Khmer

- Năm 2003, Nxb Đại học khoa học và xã hội nhân

văn thành phố Hồ Chí Minh, cuốn sách “Thực trạng và giải

pháp cho việc phát triển giáo dục vùng đồng bào Khmer Nam Bộ” Đây là cuốn sách đề cập đến vấn đề phát triển tri

thức vùng đồng bào dân tộc Khmer trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, trong đó chủ yếu tập trung về vấn đề giáo dục ở vùng đồng bằng Sông Cửu Long

- Trong cuốn “Văn hóa ứng xử trong gia đình” của

PGS.TS Phạm Khắc Chương và Th.S Nguyễn Thị Hằng chủ yếu đưa ra những lý thuyết chung về cách ứng xử trong gia đình như thế nào cho đúng chuẩn mực trong thời kỳ hội nhập Đây cũng là tài liệu để đề tài tham khảo và đúc kết về một chuẩn mực văn hóa ứng xử của gia đình Khmer

- Trong cuốn “Văn hóa người Khmer vùng Đồng

bằng sông Cửu Long” do Trường Lưu chủ biên và cuốn

“Người Khmer tỉnh Cửu Long” trình bày chi tiết về đời

sống văn hóa tinh thần và văn hóa vật chất của người Khmer ở vùng đồng bằng sông Cửu Long nói chung và của tỉnh Cửu Long nói riêng, tuy không đề cập đến vấn đề đời sống văn hóa của hộ gia đình nông dân Khmer một cách chi tiết nhưng thông qua những khía cạnh đó để rút ra được đặc điểm sinh hoạt của người Khmer

- Trong “Kỷ yếu hội thảo khoa học cộng đồng dân

tộc Khmer trong quá trình phát triển và hội nhập”, Hội

thảo đã đưa ra những bài nghiên cứu trên các lĩnh vực kinh

tế, văn hóa, ngôn ngữ - giáo dục trong quá trình hội nhập hiện nay, kỷ yếu không có bài nghiên cứu về đời sống văn hóa của các hộ gia đình nông dân Khmer nhưng đề tài có

thể tiếp cận để đưa ra những nhận định, kết luận và định hướng xây dựng đời sống văn hóa cho cộng đồng dân tộc Khmer hiện nay

- Năm 2014, Trường Đại học Văn hóa thành phố

Hồ Chí Minh có đề tài nghiên cứu về “Biến đổi của gia

đình trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa tại thành phố Hồ Chí Minh” Công trình nghiên cứu này có

đề cập đến vấn đề gia đình hiện nay, tuy nhiên đây chỉ công trình nghiên cứu về sự biến đổi gia đình chứ chưa đi sâu nghiên cứu vào đời sống văn hóa của hộ gia đình, và công trình này chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu ở địa bàn thành phố Hồ Chí Minh

Ngoài ra, Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch tỉnh Trà Vinh đã có Báo cáo tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết TW 5 (Khóa VIII), Đại hội Đại biểu Phụ nữ tỉnh Trà Vinh làn thứ IX (Nhiệm kỳ 2011-2016) cũng đề cập

về việc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; gắn với việc thực hiện Chỉ thị 27-CT/TW của

Bộ Chính trị về thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội; Chỉ thị 49/CT-TW của Ban Bí thư về xây dựng gia đình Việt Nam trong thời kỳ Công nghiệp hóa – hiện đại hoá đất nước; Hội Nông tỉnh Trà Vinh (Khóa VI) nhiệm kì 2008-2013 tổng kết nhiệm kỳ cũng đề cập đến các vấn đề liên quan về việc xây dựng

và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Tuy nhiên, đây chỉ là những chuyên đề nghiên cứu hoặc chỉ là báo cáo công tác chưa phải là những công trình

nghiên cứu có tính toàn diện Như vậy, cho đến nay, chưa

có nhiều công trình nghiên cứu nào khảo sát một cách cụ thể toàn diện sự biến đổi đời sống văn hóa hộ gia đình nông dân Khmer ở thành phố Trà Vinh cả về lý luận lẫn thực tiễn

Trong xã hội Việt Nam hiện nay, những biến động

về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội đã và đang tác động rất lớn đến đời sống văn hóa hộ gia đình Việt Nam, đặc biệt ở các hộ gia đình nông dân Sự thực trạng đời sống văn hóa gia đình truyền thống, hình thành một mô hình văn hóa gia đình mang tính đặc thù - đó là văn hóa hộ gia đình nông dân Khmer ở thành phố Trà Vinh Do đó, đề tài của tôi một mặt kế thừa những công trình, những bài viết

đã công bố, mặt khác chúng tôi phải tự đi nghiên cứu, tìm hiểu, quan sát, phỏng vấn Để có những nguồn tư liệu mới nhằm thực hiện tốt mục tiêu đặt ra của đề tài

3 Mục tiêu và Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu của luận văn

Trên cơ sở đánh giá đúng thực trạng, phân tích bản chất đời sống văn hóa gia đình nông dân Khmer tại thành phố Trà Vinh, luận văn đưa ra một số giải pháp nhằm góp phần định hướng hoạt động, nhằm nâng cao chất lượng đời sống văn hóa của hộ gia đình nông dân Khmer, qua đó đóng góp vào xây dựng đời sống văn hóa tinh thần phong phú, môi trường sống lành mạnh trong một bộ phận nhân dân Khmer thành phố Trà Vinh nói riêng và nông dân tại Trà Vinh nói chung

3.2 Nhiệm vụ của luận văn:

Để đạt mục tiêu trên, luận văn tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Nghiên cứu thực trạng đời sống văn hóa hộ gia đình nông dân Khmer ở thành phố Trà Vinh

- Trình bày về đặc điểm đời sống văn hóa của hộ gia đình nông dân Khmer nói chung và hộ gia đình người nông dân sống tại thành phố Trà Vinh nói riêng

- Đề xuất những nhóm giải pháp cơ bản nhằm phát huy mặt tích cực khắc phục mặt tiêu cực trong sinh hoạt đời sống văn hóa gia đình nông dân Khmer ở tỉnh Trà Vinh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đây là một công trình nghiên cứu về đời sống văn hóa của gia đình nông dân Khmer dưới góc độ văn hóa học

Do vậy đề tài nghiên cứu giới hạn ở thành phố Trà Vinh, đặc biệt là đời sống văn hóa của gia đình nông dân Khmer Sự khảo sát cũng chủ yếu là đời sống văn hóa gia đình cửa hộ gia đình người nông dân Khmer tại thành phố Trà Vinh qua hình thức sinh hoạt cũng như giá trị của nó trong đời sống

Để thấy rõ các giá trị, ý nghĩa, ảnh hưởng, chúng tôi sẽ có sự tìm hiểu so sánh đời sống văn hóa gia đình nông dân Khmer với gia dịnh nông dân Việt và gia đình của công nhân trên cùng địa bàn với gia đình khác (công nhân, trí thức; nông thôn và thành phố) trên địa bàn tỉnh

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

Phạm vi nghiên cứu đề tài chủ yếu được giới hạn ở đời sống văn hóa của hộ gia đình nông dân Khmer ở thành

phố Trà Vinh Về tư liệu, đề tài chủ yếu sử dụng những tư liệu nghiên cứu về đời sống văn hóa nông dân, các tài liệu và các bài viết có liên quan đã được công bố Ngoài ra còn có nguồn tư liệu khảo sát từ thực tiễn của tác giả

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và phương pháp duy vật lịch sử; Đường lối của Đảng và Nhà nước về bảo tồn và phát huy đời sống văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam; kế thừa có chọn lọc các công trình nghiên cứu khoa học có nội dung gần gũi với đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Trong quá trình nghiên cứu và giải quyết vấn đề, trong luận văn này sử dụng các phương pháp sau:

- Tiếp cận liên ngành

Trong luận văn ngoài văn hóa học có liên quan đến nhiều ngành khoa học khác nhau như: xã hội học, dân tộc học, văn học,… Do đó, khi thực hiện đề tài, phải có sự vận dụng tổng hợp kiến thức các chuyên ngành và có cái nhìn toàn diện

- Phương pháp điền dã

Đây là phương pháp trọng tâm của luận văn, Sử dụng phương pháp điền dã nhằm mang tính sát thực hơn cho việc thực hiện đề tài Các hoạt động điền dã giúp luận văn có nhiều nguồn tư liệu phong phú và thiết thực hơn Quan sát — tham dự là phương pháp đặc thù chuyên biệt của ngành Nhân học, đòi hỏi người nghiên cứu phải tham

dự, quan sát, và khảo sát tại cộng đồng mà mình nghiên cứu trong thời gian dài Khi nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đã thực hiện điền dã tại nơi diễn ra đời sống văn hóa của hộ gia đình nông dân Khmer Mục đích sử dụng phương pháp này nhằm hướng đến yếu tố tự mình quan sát, cảm nhận và nắm bắt thông tin trực tiếp từ đối tượng

chủ yếu là phương pháp phỏng vấn sâu là phương pháp

thu thập thông tin từ các thành viên trong cộng đồng bằng các cuộc đối thoại có chủ định Trong quá trình điền dã, phương pháp này được dùng để phỏng vấn các gia đình nông dân Khmer tại thành phố Trà Vinh Bên cạnh đó, chúng tôi cũng sẽ tìm hiểu quan điểm của chình quyền địa phương và nhận định của ngành Văn hóa, tổ chức Hội Nông dân các cấp Thông qua các cuộc phỏng vấn, người được nghiên cứu có thể hiểu và làm rõ được các nguyên tắc, các suy nghĩ, cũng như biết được ước vọng, truyền thống của người nông dân qua đời sống văn hóa trong gia đình Thông tin có được từ các cuộc phỏng vấn có tính khách quan cho đề tài, dùng để phân tích và minh chứng cho những nhận định trong đề tài bằng hình thức trích dẫn nội dung phỏng vấn (đưa quan điểm của người dân, của

người được nghiên cứu vào nội dung khoa học) bên cạnh ý kiến, nhận định của chúng tôi

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

Sử dụng phương pháp này để thấy được những điểm tương đồng và khác biệt giữa các tầng lớp trong cộng đồng Đây được xem là phương pháp có hiệu quả về việc so sánh và giải thích các hoạt động văn hóa đang diễn ra ở mỗi gia đình

- Phương pháp phân tích

Thu thập và xử lý thông tin bằng hình ảnh là

phương pháp ghi nhận thông tin bằng các thiết bị kỹ thuật như máy ảnh, ghi âm Các thông tin này được phân tích, lý giải nhằm minh chứng cho các nhận định của chúng tôi về

sự biến đổi đời sống văn hóa, sẽ giúp chúng ta tìm ra nét đặc sắc về nội dung cũng như giá trị phản ánh

Nghiên cứu lịch sử là một trong những phương

pháp nghiên cứu, phân tích các dạng tài liệu thư tịch, tư liệu điền dã để tìm hiểu các sự kiện đã diễn ra theo thời gian lịch sử nhằm tìm hiểu cội nguồn, những bước tiến triển, các yếu tố tác động đến việc hình thành và phát triển đời sống văn hóa trong không gian cụ thể là địa bàn thành phố Trà Vinh Phương pháp này giúp phân tích, lý giải những tư liệu thu thập được trong điền dã văn hóa học

6 Những đóng góp của luận văn

- Về mặt lý luận: Đề tài góp phần làm rõ một cách

có hệ thống những vấn đề lý luận về đời sống văn hóa của

hộ gia đình nông dân Khmer ở thành phố Trà Vinh trong giai đoạn phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước ta hiện nay

- Về mặt thực tiễn: đề tài làm rõ thực trạng đời sống văn hóa của hộ gia đình nông dân Khmer ở thành phố Trà Vinh, cùng với sự ảnh hưởng của nó trong đời sống hiện nay,

đề xuất những phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng đời sống văn hóa hộ gia đình nông dân Khmer tại thành phố Trà Vinh nói riêng, tỉnh Trà Vinh nói chung

Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu và học tập, nhất là chuyên đề về sinh hoạt đời sống văn hóa hộ gia đình nông dân Khmer và cũng là tài liệu tham khảo góp phần vào việc hoạch định chủ trương, chính sách đối với công tác xây dựng đời sống văn hóa gia đình nông dân Khmer tại Trà Vinh

- Tính khả thi: Nội dung nghiên cứu đề tài “Đời sống văn hóa của hộ gia đình nông dân Khmer ở thành phố Trà Vinh” có thể được xem là một trong những nghiên cứu thực tế, có thể áp dụng vào việc xây dựng đời sống văn hóa gia đình nông dân Khmer ở tỉnh Trà Vinh Bên cạnh

đó, nội dung của đề tài sẽ đóng góp vào quá trình thực hiện “cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở” của Đảng ta

7 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phần phụ lục Luận văn được triển khai thành ba chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Đặc điểm đời sống văn hóa của hộ gia đình nông dân Khmer ở thành phố Trà Vinh

Chương 3: Các giải pháp nâng cao đời sống văn hóa của các hộ gia đình nông dân Khmer ở thành phố Trà Vinh