-iii- TÓM TẮT Đề tài Dạy học tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu trong chương trình Ngữ văn phổ thông theo thi pháp thể loại được thực hiện nghiên cứu từ tháng 2/2015 đến tháng 10/205 gắn vớ
Trang 1-ii-
LỜI CẢM ƠN
Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn thầy hướng dẫn – PGS.TS Đoàn Lê Giang Những ý kiến, cũng như sự chỉ bảo tận tình của thầy thật sự dẫn đường cho tôi trong quá trình nghiên cứu thực hiện luận văn
Xin được thể hiện lòng biết ơn của tôi đến quý Thầy, Cô đã giảng dạy chúng tôi trng suốt khóa học Thầy, Cô đã không ngại những khó khăn, tận tâm, tận tình giảng dạy cho lớp chúng tôi, lớp Cao học chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn
Xin chân thành cảm ơn quý Thầy, Cô của trường Đại học Trà Vinh; quí đồng nghiệp là giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn ở các trường đã tận tình giúp đỡ tôi trong thời gian qua
Xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, những người thân đã luôn luôn hết lòng ủng hộ, động viên giúp tôi thêm nghị lực để vượt qua và hoàn thành luận văn này
Chúng tôi mong nhận được sự chỉ bảo của quí thầy cô, sự đóng góp chân thành của quí đồng nghiệp và bạn bè để luận văn hoàn thiện hơn
Tác giả luận văn
Trần Thị Thanh Thảo
Trang 2-iii-
TÓM TẮT
Đề tài Dạy học tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu trong chương trình Ngữ văn phổ thông theo thi pháp thể loại được thực hiện nghiên cứu từ tháng 2/2015 đến tháng 10/205 gắn với hoạt động dạy học thực tế ở một số đơn vị trường trên địa bàn huyện Châu Thành (Trà Vinh) Đề tài nhằm đáp ứng một số mục tiêu sau:
-Xây dựng được cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của vấn đề dạy học tác phẩm Nguyễn Đình Chiểu trong chương trình Ngữ văn phổ thông theo thi pháp thể loại
-Vận dụng đặc điểm thi pháp truyện thơ và văn tế để dạy học một đoạn trích
của truyện Lục Vân Tiên (Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga) và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc Nội dung vận dụng bao gồm: hình thành hệ thống lí luận có tính định
hướng cho hoạt động dạy học kết hợp chặt chẽ với hoạt động thực nghiệm sư phạm
Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, phần Nội dung
của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn
- Cơ sở lí luận của đề tài gồm: nghiên cứu vai trò của thi pháp thể loại đối với hoạt động tiếp nhận tác phẩm văn học trung đại (thi pháp thể loại vừa là yếu tố mấu chốt trong tiếp nhận tác phẩm văn học trung đại vừa là cơ sở đề khám phá, phát hiện nét độc đáo của thi pháp tác giả); vấn đề dạy học tác phẩm văn học trung đại ở chương trình Ngữ văn phổ thông nói chung (về cấu trúc sách giáo khoa, tài liệu định hướng dạy học từ sách giáo viên, sách chuẩn kiến thức kĩ năng) và dạy học tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu nói riêng theo thi pháp thể loại
- Cơ sở thực tiễn của đề tài được hình thành từ những khó khăn thực tế trong hoạt động dạy học tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu trong nhà trường phổ thông Đó
là những yếu tố khách quan nhưng ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động tiếp nhận ở học sinh gồm: khoảng cách thời gian, không gian và khoảng cách về văn hóa Bên cạnh
đó, luận văn còn khảo sát từ thực trạng dạy học ở một số trường THPT trên địa bàn huyện Châu Thành (Trà Vinh) để tìm hiểu về những nguyên nhân tác động khiến cho hoạt động dạy học phần tác giả này bấy lâu nay chưa thật sự đạt hiệu quả
Trang 3-iv-
Chương 2: Dạy học truyện Lục Vân Tiên theo thi pháp thể loại
Chương này bao gồm 3 phần:
Phần thứ nhất, khái quát những đặc điểm thi pháp của thể loại truyện thơ (ngữ liệu phân tích là hai tác phẩm đang thực hiện dạy song song trong chương trình Ngữ văn 9 là truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều)
Phần thứ hai, từ những đặc điểm chung của thi pháp truyện thơ, luận văn nghiên cứu để hình thành nên một hệ thống lí luận có tính định hướng cho hoạt động dạy học đoạn
trích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga (truyện Lục Vân Tiên) Hệ thống lí luận này
hướng đến các đặc điểm: phương thức tự sự (cách kể, ngôn ngữ kể, hình thức kể), hành động nhân vật (chủ yếu là nhân vật Lục Vân Tiên), ngôn ngữ đối thoại (giữa các nhân vật Lục Vân Tiên và bọn cướp, Lục Vân Tiên và Kiều Nguyệt Nga) và hình thức diễn xướng (nghiên cứu về đặc điểm nói thơ, ngâm thơ Vân Tiên, cách thức tổ chức dạy học)
Phần thứ ba, thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng, đánh giá khả năng vận dụng, mức độ phù hợp của hệ thống lí luận vào thực tiễn dạy học
Chương 3: Dạy học Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc theo thi pháp thể loại
Trên cơ sở giới thuyết những đặc điểm thi pháp của thể loại văn tế, luận văn vận dụng để xây dựng một hệ thống lí luận mang tính định hướng cho hoạt động dạy
học đơn vị kiến thức cụ thể là tác phẩm Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc Trong đó, nhấn
mạnh đến một số đặc điểm thi pháp của văn tế gồm: tính chức năng của thể loại (thể hiện ở hoàn cảnh sáng tác và đối tượng của bài văn tế), thế giới nhân vật, không gian nghệ thuật, các phương tiện nghệ thuật (về hình thức, về ngôn ngữ và giọng điệu) Đồng thời tiến hành hoạt động thực nghiệm sự phạm để có cơ sở đánh giá mức độ phù hợp, khả năng vận dụng vào thực tiễn dạy học
Kết luận
Dạy học Lục Vân Tiên theo thi pháp truyện thơ, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc
theo thi pháp văn tế là phương thức tối ưu giúp người học dần khám phá các tầng giá trị của tác phẩm bằng chính vẻ đẹp nội tại của từng sáng tác nghệ thuật Tuy nhiên, nếu cực đoan hóa xu hướng dạy học này có thể dẫn đến sự đánh giá không đúng đắn
về bản chất sáng tạo văn chương và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ Vì vậy, dạy học tác phẩm theo thi pháp thể loại nên được tiến hành một cách đồng bộ với sự tương tác với các yếu tố nằm bên ngoài tác phẩm
Trang 4-v-
MỤC LỤC
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
TÓM TẮT iii
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT ix
DANH SÁCH CÁC BẢNG x
MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Lịch sử vấn đề 2
3 Mục tiêu nghiên cứu 5
4 Phạm vi nghiên cứu 6
5 Phương pháp nghiên cứu 6
6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 7
7 Kết cấu luận văn 8
NỘI DUNG 9
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 9
1.1 Cơ sở lí luận 9
1.1.1 Thi pháp thể loại đối với hoạt động tiếp nhận tác phẩm VHTĐ 9
1.1.1.1 Thi pháp thể loại là vấn đề mấu chốt trong hoạt động tiếp nhận tác phẩm VHTĐ 9
1.1.1.2 Thi pháp thể loại là cơ sở để người đọc phát hiện, khám phá nét độc đáo, riêng biệt của thi pháp tác giả 11
1.1.2 Thi pháp thể loại đối với hoạt động dạy học tác phẩm VHTĐ trong chương trình Ngữ văn phổ thông 15
1.1.2.1 Dạy học tác phẩm VHTĐ theo thi pháp thể loại là thực hiện đúng tinh thần đổi mới của chương trình giáo dục phổ thông khi tiếp cận văn bản văn học 15
Trang 5-vi-
1.1.2.2 Dạy học theo thi pháp thể loại là phương thức tổ chức hoạt động
đọc-hiểu tác phẩm VHTĐ đạt hiệu quả cao nhất 19
1.1.3 Vấn đề dạy học tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu trong chương trình Ngữ văn phổ thông theo thi pháp thể loại 22
1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 25
1.2.1 Những “khoảng cách” gây khó khăn trong hoạt động dạy học tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu trong chương trình Ngữ văn phổ thông hiện nay 25
1.2.1.1 Khoảng cách về không gian, thời gian 25
1.2.1.2 Khoảng cách về văn hóa 30
1.2.2 Thực trạng dạy và học các tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu ở một số trường phổ thông hiện nay 33
CHƯƠNG 2: DẠY HỌC TRUYỆN THƠ LỤC VÂN TIÊN THEO THI PHÁP THỂ LOẠI 42
2.1 Truyện Nôm –những đặc điểm thi pháp cần lưu ý trong hoạt động dạy học thể loại này 42
2.2 Định hướng dạy học đoạn trích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga (truyện thơ Lục Vân Tiên) từ góc nhìn của thi pháp thể loại 48
2.2.1 Phương thức tự sự 49
2.2.2 Hành động nhân vật 55
2.2.3 Ngôn ngữ đối thoại 58
2.2.4 Hình thức diễn xướng 62
2.3 Thực nghiệm sư phạm 66
2.3.1 Thiết kế giáo án thực nghiệm 66
2.3.2 Mục đích thực nghiệm 67
2.3.3 Tổ chức thực nghiệm 67
2.3.3.1 Chọn đối tượng thực nghiệm 67
2.3.3.2 Địa bàn, thời gian thực nghiệm: 68
2.3.3.3 Phương pháp thực nghiệm: 68
2.3.3.4 Quy trình thực hiện 69
2.3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm 70
Trang 6-vii-
2.3.4.1 Ưu điểm 70
2.3.4.2 Hạn chế 71
2.3.5 Một số đề xuất, kiến nghị 71
2.3.5.1 Về góc độ lí luận 71
2.3.5.2 Về thực tế dạy học 72
CHƯƠNG 3: DẠY HỌC VĂN TẾ NGHĨA SĨ CẦN GIUỘC THEO THI PHÁP THỂ LOẠI 74
3.1 Văn tế -những đặc điểm thi pháp cần lưu ý khi dạy học thể loại này 74
3.2 Định hướng dạy học Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc từ góc nhìn của thi pháp thể loại 77
3.2.1 Hoàn cảnh sáng tác và đối tượng bài văn tế 77
3.2.1.1 Hoàn cảnh sáng tác 78
3.2.1.2 Đối tượng của bài văn tế 80
3.2.2 Thế giới nhân vật 81
3.2.2.1 Dân ấp, dân lân mến nghĩa làm quân chiêu mộ 81
3.2.2.2 Dân đen mắc nạn 87
3.2.3 Không gian nghệ thuật 90
3.2.3.1 Một trận nghĩa đánh Tây 91
3.2.3.2 Một góc trời phương Nam 93
3.2.4 Giọng điệu nghệ thuật 95
3.2.4.1 Giọng trữ tình 95
3.2.4.2 Giọng anh hùng ca 98
3.2.5 Các phương tiện nghệ thuật khác 100
3.2.5.1 Thể văn, bố cục, nhịp, vần 100
3.2.5.2 Ngôn ngữ nghệ thuật 103
3.3 Thực nghiệm sư phạm 109
3.3.1 Thiết kế giáo án thực nghiệm 109
3.3.2 Mục đích thực nghiệm 109
3.3.3 Tổ chức thực nghiệm 110
3.3.3.1 Chọn đối tượng thực nghiệm 110
Trang 7-viii-
3.3.3.2 Địa điểm, thời gian thực nghiệm: 110
3.3.3.3 Phương pháp thực nghiệm 110
3.3.3.4 Quy trình thực hiện 111
3.3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm 111
3.3.5 Một số đề xuất và kiến nghị 113
3.3.5.1 Về góc độ lí luận 113
3.3.5.2 Về phương thức tổ chức các hoạt động dạy học 114
KẾT LUẬN 116
TÀI LIỆU THAM KHẢO 118 PHỤ LỤC
Trang 8-ix-
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT
VHTĐ: văn học trung đại THPT: trung học phổ thông THCS: trung học cơ sở NĐC: Nguyễn Đình Chiểu GS.: Giáo sư
GV: giáo viên HS: học sinh SGK: sách giáo khoa Nxb: nhà xuất bản
Trang 9-x-
DANH SÁCH CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Tổng hợp mục tiêu cần đạt về mặt kiến thức kĩ năng của học
Bảng 1.2 Sơ đồ kết cấu bài văn bia Hiền tài là nguyên khí quốc gia (TNT) 21
Bảng 1.3 So sánh đặc điểm các kiểu câu trong Văn tế nghĩa sĩ Cần
Bảng 3.1 Thống kê các kiểu câu trong bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc 102
Trang 10-1-
MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo đặc trưng thể loại đã được đặt ra từ những năm 70 của thế kỉ XX Đặc biệt, trong những năm gần đây, việc dạy và học Ngữ văn trong nhà trường phổ thông gần như đặt ra một mục tiêu “bắt buộc” phải đạt được:
đó là hướng tới hình thành tri thức và rèn luyện cho học sinh năng lực đọc-hiểu văn bản theo đúng đặc trưng thể loại Song, không thể phủ nhận rằng trong thực tế, việc dạy học theo thi pháp thể loại, đặc biệt một số thể loại trung đại như: phú, cáo, chiếu, biểu, văn tế thường gây “khó” cho cả giáo viên và học sinh Mà nguyên nhân chính,
xin được dẫn vài lời đánh giá của GS Phan Trọng Luận về thực trạng dạy học này:
Do chưa phân biệt đầy đủ đặc trưng thi pháp của thể loại nên việc cắt nghĩa tác phẩm văn chương ở nhà trường đã có những hạn chế kéo dài nhiều năm chưa được khắc phục Truyện cổ tích bị biến thành một truyện ngắn hiện đại, ca dao chuyển thành một văn bản thơ ngày nay Tác phẩm văn chương trung đại và hiện đại đồng nhất về thi pháp Đó là kiểu giải thích dung tục về sáng tạo nghệ thuật [31;47]
Từ lời đánh giá trên, rõ ràng ngay cả một số giáo viên còn “mơ hồ” khi nhận diện đặc trưng thể loại thì tránh sao học sinh thường chẳng thích thú gì khi tiếp cận với một số văn bản VHTĐ mà giá trị của tác phẩm vốn bật lên từ đặc điểm loại thể
Các tác phẩm được đưa vào giảng dạy trong chương trình phổ thông của tác gia Nguyễn Đình Chiểu bao gồm các thể loại như truyện thơ Nôm, văn tế, thơ Đường luật cũng không ngoại lệ Giáo viên thì lúng túng trong quá trình khai thác, thông thường hay hướng học sinh vào tìm hiểu các khía cạnh nổi bật về nội dung, tư tưởng; các thành tựu nghệ thuật tiêu biểu của tác phẩm Thật ra, khai thác các khía cạnh về nghệ thuật là cũng đã “chạm” một phần vào đặc điểm của thể loại Nhưng tiếc thay
sự khai thác này bao giờ cũng dừng lại ở mức nêu ra, phân tích hoặc khái quát chung
Trang 11-2-
chung về các đặc điểm nghệ thuật trong tác phẩm Mặt khác, giáo viên lại không có nhiều nguồn tài liệu hỗ trợ Dù các công trình nghiên cứu về tác giả, tác phẩm rất phong phú, đa dạng nhưng thường đánh giá khái quát về toàn bộ giá trị thơ văn của
Đồ Chiểu hoặc một thể loại nào đó chứ ít đi vào nghiên cứu cách vận dụng đặc điểm
thi pháp thể loại để dạy học các đoạn trích của truyện Lục Vân Tiên và tác phẩm Văn
tế nghĩa sĩ Cần Giuộc
Vì những lí do trên, chúng tôi đã mạnh dạn chọn nghiên cứu đề tài Dạy học tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu trong chương trình Ngữ văn phổ thông theo thi pháp thể loại Khi nghiên cứu đề tài này, chúng tôi mong muốn việc dạy học các tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu sẽ đi đúng hướng với quan điểm dạy học đã được soi sáng bằng hệ thống các lí thuyết về thi pháp thể loại Sự khai thác đúng hướng phần nào sẽ giúp đối tượng tiếp nhận lần lượt khám phá được các tầng giá trị của mỗi tác phẩm, mỗi trích đoạn Và tin rằng, một khi người tiếp nhận thưởng thức được hết vị thơm, ngon, ngọt của quả “sầu riêng Nam Bộ” thì hẳn dấu ấn ấy sẽ khó mà phai nhạt
2 Lịch sử vấn đề
Đúng như lời cố thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nhận định: Đồ Chiểu như một
vì sao có “ánh sáng khác thường” mà muốn khám phá hết vẻ đẹp khác thường ấy thì phải “chăm chú nhìn” càng nhìn sẽ càng thấy sáng Vì vậy, trong nhiều thập kỉ qua, đã có không biết bao nhiêu công trình nghiên cứu với những quy mô, những bình diện, những khía cạnh khác nhau về cuộc đời, sự nghiệp văn học của tác giả này Có nhiều công trình là của các nhà nghiên cứu có uy tín lớn như Đặng Thai Mai, Xuân Diệu, Hoài Thanh, Trần Văn Giàu, Phạm Văn Đồng Hầu hết, các công trình nghiên cứu này đều khẳng định vai trò, vị thế, những đóng góp to lớn của nhà thơ mù xứ Đồng Nai đối với nền văn học dân tộc Ngoài ra, còn có một số công trình khác lại hướng vào đánh giá, phê bình những thành tựu đặc sắc về nội dung
và nghệ thuật của các trước tác tiêu biểu như: truyện thơ Lục Vân Tiên, truyện thơ Dương Từ-Hà Mậu, hay mảng thơ văn yêu nước chống Pháp
Trang 12-3-
Trong số đó, cũng có một số chuyên luận nghiên cứu thơ văn của cụ Đồ ở góc độ thi pháp - gồm thi pháp tác giả và thi pháp thể loại Nổi bật hơn cả là Phạm
Văn Đồng với bài Nguyễn Đình Chiểu-Ngôi sao sáng trên bầu trời văn nghệ dân tộc viết nhân dịp kỉ niệm 75 năm ngày mất của Đồ Chiểu Trong bài viết, tác giả dành hẳn một phần cho truyện thơ Lục Vân Tiên Điểm tác giả nhấn mạnh là phương thức kể chuyện: Lục Vân Tiên một truyện “kể”, truyện “nói” nên nó được viết bằng
một lối văn “nôm na” dễ hiểu, dễ nhớ có thể truyền bá rộng rãi trong dân gian Xuân
Diệu, với bài viết Đọc lại thơ văn Nguyễn Đình Chiểu (tháng 5-1972) đã nhận định khá rõ nét hình tượng các nhân vật chính của truyện Lục Vân Tiên như: Lục Vân
Tiên, Kiều Nguyệt Nga, Hớn Minh Đầy đủ các bình diện về thi pháp thì có tài liệu
của Nguyễn Phong Nam - Nguyễn Đình Chiểu từ quan điểm thi pháp học Trong
chuyên luận này, tác giả nghiên cứu khá sâu các phương diện đề tài, kết cấu, ngôn
ngữ trong các truyện Nôm Đối với thơ Đường luật thì có bài Mấy nhận xét về thơ luật Đường của Nguyễn Đình Chiểu của Chu Văn Sơn
Tuy nhiên, đối với tác phẩm có khá nhiều công trình nghiên cứu về mặt thể
loại là Lục Vân Tiên thì các nhà nghiên cứu thường chỉ tập trung nhận định, đánh giá
về toàn bộ tác phẩm Còn các đoạn trích được đưa vào dạy ở SGK Ngữ văn 9, SGK Ngữ văn 11 nhiều khi chỉ được xem như là một luận cứ để làm rõ cho một bình diện nghiên cứu nào đó về thi pháp thể loại Trong khi thực tế dạy học ở nhà trường phổ thông thì giáo viên và học sinh chỉ được tiếp nhận truyện thơ này với một số đoạn trích tiêu biểu Cũng có một số ít những bài phân tích, bình giảng, tài liệu có đề cập đặc điểm thể loại Có thể điểm qua các tài liệu sau đây:
Về đoạn trích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga, bài phân tích của Trần Đình Sử trong cuốn Đọc văn, học văn từ tr.144-tr.149: nhấn mạnh đến lối tự sự
thông qua cuộc gặp gỡ giữa hai nhân vật; đặc biệt tập trung phân tích sâu ngôn ngữ
đối thoại của nhân vật.Trong Bình giảng văn học 9, Vũ Dương Quỹ bình nhiều ở
hành động và ngôn ngữ đối thoại để nhấn mạnh vẻ đẹp tâm hồn, nhân cách của hai nhân vật chính Lục Vân Tiên và Kiều Nguyệt Nga Điểm chung giữa hai bài phân tích này đều phân tích từng hành động của Lục Vân Tiên một cách đơn lẻ, rời rạc Chưa lưu ý đến tính chất motif trong nghệ thuật xây dựng nhân vật
