Bài giảng lâm nghiệp xã hội đại cương

Lâm nghiệp xã hội là hoạt động lâm nghiệp và liên quan đến lâm nghiệp. Bao gồm mọi hình thức lôi quấn người dân tham gia trồng cây phát triển và bảo vệ rừng, sử dụng hợp lý tài nguyên rừng, không chỉ đáp ứng nhu cầu địa phương về các sản phẩm lâm nghiệp, các hoạt động dịch vụ, văn hóa, phòng hộ môi trường cũng như sinh thái cảnh quan và không ai khác mà chính họ là người được hưởng thụ và phân chia lợi ích trực tiếp hay gián tiếp thông qua các hoạt động đó.

Bμi giảng

lâm nghiệp xã hội đại cương

Bμi giảng lâm nghiệp xã hội đại cương

Biên tập:

ThS Võ Văn Thoan

TS Nguyễn Bá Ngãi

Các tác giả:

ThS GVC Võ Văn Thoan, KS Đặng Hải Phương - Đại Học Nông Lâm Tp HCM

TS Bảo Huy, ThS Lê Thị Lý - Đại Học Tây Nguyên

KS GVC Nguyễn Thanh Thự , ThS Hồ Đắc Thái Hoμng - Đại học Nông Lâm Huế

TS Nguyễn Bá Ngãi, TS Đặng Tùng Hoa - Đại Học Lâm nghiệp Việt Nam

KS Hồ Ngọc Sơn, ThS Nguyễn Văn Mạn - Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên

TS Phạm Quang Hμ - Viện Thổ Nhưỡng Nông Hoá

Hμ Nội - Tháng 7 năm 2002

Mục Lục

Chương 2: Hệ thống chính sách có liên quan đến phát triển

Lâm nghiệp xã hội

30

Bμi 3: Giới thiệu hệ thống chính sách liên quan đến Lâm nghiệp xã hội 31 Bμi 4: Tình hình thực hiện chính sách có liên quan đến phát triển Lâm nghiệp xã

hội

47

Bμi 5: Khái niệm hệ sinh thái nhân văn

Bμi 6: Phát triển bền vững trong Lâm nghiệp xã hội

Bμi 7: Kiến thức bản địa trong quản lý tμi nguyên thiên nhiên

Bμi 8: Giới trong Lâm nghiệp xã hội

62

78

87

100

lời nói đầu

Từ năm 1992, môn học Lâm nghiệp xã hội được đưa vμo giảng dạy ở các Trường Đại học

có đμo tạo về lâm nghiệp Trong những năm đầu, phát triển vμ giảng dạy môn học chủ yếu dựa vμo khả năng của mỗi cơ sở đμo tạo, kể cả phương pháp vμ nguồn lực Vì vậy, giảng day vμ học tập môn học nμy chưa đáp ứng được nhu cầu đòi hỏi ngμy cμng cao về phát triển lâm nghiệp xã hội (LNXH)

Được sự hỗ trợ của Dự án hỗ trợ Lâm nghiệp xã hội (Giai đoạn I: 1994-1997), việc đánh giá nhu cầu đμo tạo LNXH được thực hiện lần đầu tiên trên toμn quốc vμ Hội thảo quốc gia về

đμo tạo LNXH được tổ chức vμo tháng 11 năm 1996 tại Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam

đã đề xuất môn học LNXH đại cương cần được chính thức đưa vμo chương trình giảng dạy ở tất cả các trường đại học có đμo tạo lâm nghiệp

Từ đó đến nay, môn học LNXH đại cương đã được giảng dạy tại 5 trường: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, Đại học Lâm nghiệp Việt Nam, Đại học Nông Lâm Huế, Đại học Tây Nguyên vμ Đại học Nông Lâm Thμnh phố Hồ Chí Minh Tuy nhiên, việc phát triển chương trình môn học nμy còn nhiều hạn chế do mỏng về đội ngũ, thiếu kinh nghiệm, thiếu tư liệu vμ phương pháp giảng dạy phù hợp Do đó sự hợp tác giữa các trường đại học vμ các đối tác liên quan trong phát triển chương trình vμ phương pháp giảng dạy cho môn học nμy trở nên hết sức cấp bách Chính vì vậy, từ năm 1998 Chương trình Hỗ trợ LNXH (Giai đoạn II: 1998-2001) đã có sáng kiến tổ chức phát triển chương trình đμo tạo có sự tham gia, trong đó có việc phát triển môn học LNXH đại cương với sự tham gia của 7 đối tác chính: 5 trường đại học nói trên, Viện Thổ nhưỡng nông hoá vμ Trung tâm khuyến nông khuyến lâm tỉnh Hoμ Bình

Quá trình hình hợp tác phát triển môn học LNXH đại cương đã được thực hiện thông qua

đánh giá nhu cầu đạo tạo, các cuộc hội thảo xây dựng khung chương trình, viết dự thảo, trao đổi thông tin trên mạng, thảo luận nhóm, phản biện chỉnh sửa vμ hội thảo đánh giá Đến nay bμi giảng đã được chỉnh sửa lần thứ 2 gồm 4 chương với 10 bμi vμ tập vật liệu giảng dạy Tμi liệu nμy dùng để giảng dạy trong thời gian 45 tiết

Để hoμn thμnh bμi giảng nμy chúng tôi đã nhận được sự giúp đỡ, tạo điều kiện vμ góp ý của các cơ quan, tổ chức vμ cá nhân liên quan Đặc biệt, chúng tôi xin chân thμnh cám ơn Bộ NN&PTNT, Bộ GD&ĐT, Chương trình hỗ trợ LNXH, lãnh đạo các trường đại học đã chỉ đạo,

tổ chức, hỗ trợ kinh phí vμ đóng góp ý kiến Chúng tôi cũng xin cám ơn GS.TS Phùng Ngọc Lan,

TS Chrítina Giesh đã có những ý kiến đóng góp quý báu về chuyên mon của Bμi giảng nμy Tuy nhiên, biên soạn bμi giảng theo phương pháp cùng tham gia, bao gồm nhiều vấn đề mới, nên không tránh khỏi những khiếm khuyết về nội dung vμ cách trình bμy Chúng tôi rất mong nhận được sự đóng góp của tất cả các bạn đồng nghiệp vμ những ai quan tâm

Địa chỉ liên hệ:

Ban biên tập bμi giảng LNXH Đại cương - Chương trình Hỗ trợ LNXH

Khách sạn La Thμnh - 218 Đội Cấn - Ba Đình - Hμ Nội

Tel: 8.329833; Fax: 8.329834

Email: sfsp.office@hn.vnn.vn; Website: www.socialforestry.org.vn

Danh mục các từ viết tắt

Từ viết tắt Giải nghĩa

ĐCĐC Định canh định cư

AEA Agro-Ecological Analysis: Phân tích sinh thái nông nghiệp

BV & PTR Bảo vệ vμ phát triển rừng

CIPP Context - Input – Process – Product: Bối cảnh - Đầu vμo – Tiến

trình – Sản phẩm

D & D Design & Diagnostic: Chẩn đóan vμ Thiết kế

DM Deush Mark: Đồng tiền Đức

FAO Food Agriculture Organization: Tổ chức Nông Lương Thế giới

FLCD Forestry Local Community Development: Phát triển lâm nghiệp cộng

đồng địa phương FSR Farming System Research: Nghiên cứu hệ thống canh tác

GĐKR Giao đất khóan rừng

GAD Gender & Development: Giới vμ Phát triển

GRET Groupe de Recherches et d’ Echanges Technologies: Nhóm nghiên cứu

vμ trao đổi công nghệ (Pháp) GTZ Gesellschaft fur Technische Zurammentracbeit: Cơ quan phát triển kỹ

thuật Đức HTSDĐ Hệ thống sử dụng đất

ICRAF International Center for Research in Agroforestry: Trung tâm quốc tế

nghiên cứu nông lâm kết hợp IIRR International Institute for Rural Recontruction: Viện quốc tế về tái thiết

nông thôn IPM Integrated Plant Manegement: Phòng trừ dịch bệnh tổng hợp

ISF Itroduction Social Forestry: Lâm nghiệp xã hội đại cương

IUCN International Union for Conservation of Nature: Hiệp hội thế giới về

bảo tồn thiên nhiên

K/S/A Knowledge/Skill/Attitude: Kiến thức / Kỹ năng / Thái độ

LHQ Liên hiệp quốc

LM Learning Materials; Vật liệu giảng dạy

LNCĐ Lâm nghiệp cộng đồng

LNTT Lâm nghiệp truyền thống

LNXH Lâm nghiệp xã hội

LNXHĐC Lâm nghiệp xã hội đại cương

NGO Non Goverment Organization: Tổ chức phi chính phủ

NN & PTNT Nông nghiệp vμ phát triển nông thôn

OHP Over Head Transparency: Giấy chiếu bóng kính

PAM Programme Alimentaire Mondiale: Chương trình luơng thực thế giới PARC Protected Area Resources Conservation: Bảo tồn tμi nguyên thiên nhiên

trong các khu bảo vê (Vườn quốc gia, khu đặc dụng) PCD Participatory Cirriculum Development: Phát triển chuowng trình có sự

tham gia PRA Participatory Rural Appraisal: Đánh giá nông thôn có sự tham gia PTBV Phát triển bền vững

PTD Participatory Technology Development: Phát triển ký thuật có ưj tham

gia

QLDA Quản lý dự án

RAPA Regional Agency for Pacific Asia: Tổ chức vùng Châu á- Thái Bình

Dương (FAO) REF Reference: Tμi liệu tham khảo

RRA Rural Rapid Appraisal: Đánh giá nhanh nông thôn

SDC Swiss Development Cooperation: Cơ quan hợp tác phát triển Thụy Sĩ SFSP Social Forestry Support Programme: Chương trình hỗ trợ lâm nghiệp xã

hội SIDA Swedish Internatinonal Development Agency: Cơ quan phát triển quốc

tế Thụy Điển

STNV Sinh thái nhân văn

SWOT Strength – Weakness – Opportunity – Threaten: Điểm mạnh - Điểm

yếu – Cơ hội – Thách thức

TNTN Tμi nguyên thiên nhiên

ToT Training of Trainer: Đμo tạo giáo viên

UBND ủy ban nhân dân

UNDP United Nation Development Programme

UNEP United Nation Environment Programme: Chương trình môi trường Liên

hiệp quốc

WCED World Council on Environment & Development: Uỷ hội thế giới về

môi trường vμ phát triển

WID Women in Development: Phụ nữ trong phát triển

WWF World Wide Fund for Nature: Quỹ quốc tế về bảo vệ thiên nhiên

WED Women, Enviroment and sustainable Development

Phần mở đầu Giới thiệu môn học

1 Lý do vμ vị trí môn học

Tình hình kinh tế xã hội Việt Nam đã vμ đang thay đổi rất nhanh, nhất lμ từ khi bắt

đầu sự nghiệp đổi mới, từ thực tiễn đó đòi hỏi chúng ta phải thay đổi về phương pháp tiếp cận trong quản lý tμi nguyên thiên nhiên nói chung, tμi nguyên rừng vμ đất rừng nói riêng LNXH ra đời nhằm hướng tới chuyển từ nền lâm nghiệp lấy quốc doanh lμm chính sang nền lâm nghiệp nhân dân có nhiều thμnh phần kinh tế tham gia Thực tiễn LNXH đã xuất hiện ở nước ta gần 2 thập kỷ qua vμ hiện đang được phát triển LNXH đã

vμ đang góp phần xứng đáng vμo chiến lược gìn giữ vμ phát triển tμi nguyên rừng, xoá

đói giảm nghèo ở các vùng nông thôn miền núi Môn học Lâm nghiệp xã hội đại cương

ra đời sẽ góp phần đáp ứng yêu cầu phát triển LNXH ở nước ta bằng việc cung cấp cho người học những kiến thức cơ bản vμ phương pháp tiếp cận LNXH

Kết quả đánh giá nhu cầu đμo tạo LNXH năm 1996 cho thấy các cán bộ khuyến nông khuyến lâm thiếu phương pháp, kỹ năng khi lμm việc với cộng đồng địa phương Chính điều nμy đã lμm cho công tác phát triển, phổ cập của họ trở nên kém hiệu quả vμ không đáp ứng được nhu cầu của thực tiễn sản xuất nông lâm nghiệp

Nghiên cứu môn học LNXH đại cương sẽ giúp sinh viên có được những kiến thức, kĩ năng vμ thái độ LNXH để họ có thể thực hiện tốt công việc chuyên môn sau nμy Môn học nμy còn cung cấp kiến thức nền tảng để sinh viên có thể tiếp cận các môn học liên quan như Quản lý dự án LNXH, Nông lâm kết hợp, Khuyến nông khuyến lâm vμ các môn học khác

2 Mục đích của môn học

Môn học LNXH đại cương nhằm trang bị cho người học những kiến thức cơ bản về LNXH để họ có được phương pháp tiếp cận phù hợp khi thực hiện các hoạt động chuyên môn Môn học còn giúp cho người học có cơ sở để áp dụng các kiến thức, kĩ năng vμ thái độ phù hợp với hoμn cảnh cụ thể, công việc vμ thực hiện linh hoạt các hoạt động Lâm nghiệp xã hội Môn học Lâm nghiệp xã hội đại cương còn khuyến khích sự quan tâm vμ sự tham gia của sinh viên vμo tiếp cận các hoạt động lâm nghiệp xã hội ở Việt Nam

3 Cấu trúc của chương trình môn học

Chương trình môn học LNXH đại cương bao gồm các nội dung được kết cấu trong bảng 0.1:

Bảng 0.1: Cấu trúc môn học LNXHĐC

Chương 1:

Tổng quan về

Lâm nghiệp xã hội

Bμi 1: Bối cảnh ra đời của Lâm nghiệp xã hội Bμi 2: Khái niệm về Lâm nghiệp xã hội

2 tiết

5 tiết

Chương 2:

Hệ thống chính

sách liên quan đến

phát triển Lâm

nghiệp xã hội

Bμi 3: Giới thiệu hệ thống chính sách có liên quan tới phát triển Lâm nghiệp xã hội

Bμi 4: Tình hình thực hiện chính sách có liên quan đến phát triển Lâm nghiệp xã hội

5 tiết

5 tiết

Chương 3:

Hệ sinh thái nhân

văn trong Lâm

nghiệp xã hội

Bμi 5: Khái niệm hệ sinh thái nhân văn Bμi 6: Phát triển bền vững trong Lâm nghiệp xã

hội Bμi 7: Kiến thức bản địa trong quản lý tμi nguyên thiên nhiên

Bμi 8: Giới trong Lâm nghiệp xã hội

2 tiết

2 tiết

4 tiết

4 tiết

Chương 4:

Tiếp cận

có sự tham gia

trong Lâm nghiệp

xã hội

Bμi 9: Sự tham gia trong Lâm nghiệp xã hội Bμi 10: Phương pháp tiếp cận có sự tham gia

6 tiết

9 tiết

Cấu trúc chương trình môn học Lâm nghiệp xã hội đại cương có thể được minh họa trong hình 0.1

Chú thích:

Đường phát triển

Đường nhận thức

Hình 0.1: Mô hình hoá cấu trúc môn học LNXHĐC

Các nội dung của môn học trong Bảng 0.1 vμ mối quan hệ của chúng được mô hình hoá như trong hình 0.1 vμ giải thích như sau:

Khái niệm LNXH được hình thμnh vμ phát triển dựa trên sự phát triển xã hội; các hoạt động thực tiễn về lâm nghiệp hiện nay; các cơ sở tiền đề về điều kiện tự nhiên vμ KTXH; định hướng vμ chính sách phát triển của Đảng vμ Nhμ nước; phương pháp tiếp cận có sự tham gia Con đường hình thμnh vμ phát triển lý luận về LNXH lμ từ trực quan

sinh động đến tư duy trừu tượng mμ ở đây Đường phát triển LNXH trong hình 0.1 được

hiểu lμ khái niệm LNXH phải được hình thμnh từ điều kiện thực tế vμ cụ thể của từng địa phương, từng vùng để giải quyết các yêu cầu đòi hỏi từ thực tiễn

Các lý luận về LNXH cần phải được phản ảnh lại đời sống thực tiễn Thực tiễn LNXH luôn thay đổi vμ hướng tới phát triển Do đó cần phải có quá trình nhận thức lại

về các điều kiện phát triển LNXH Đường nhận thức LNXH ở đây được giải thích bằng

quá trình từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn LNXH đòi hỏi phải có những thay đổi về chính sách, thể chế, tổ chức phù hợp, nhận thức vμ tác động tích cực đến phát triển KTXH vμ bảo vệ tμi nguyên thiên nhiên

Chính sách

Tiếp cận có sự tham gia

Lâm nghiệp xã hội

Khái niệm

Hệ sinh thái nhân văn