Chính vì tầm quan trọng và tính cần thiết đó mà chúng tôi đã lựa chọn viết chuyên đề: “Chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương tự sự” với hi vọng góp một vài kinh nghiệm nhỏ có tín
Trang 1CHUYÊN ĐỀ HỘI THẢO MÔN NGỮ VĂN:
CHI TIẾT NGHỆ THUẬT TRONG TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG TỰ SỰ
A Mở đầu
Chi tiết nghệ thuật là một yếu tố vô cùng quan trọng tạo nên sức hấpdẫn của tác phẩm văn chương tự sự Người đọc có thể yêu thích say mê tácphẩm nhờ một vài chi tiết rất nhỏ Có khi chỉ qua vài chi tiết nghệ thuật ngườiđọc đã thấy được tầm cỡ của nhà văn và tầm vóc tư tưởng nghệ thuật của tácphẩm Đây thực sự là một vấn đề quan trọng của lí luận văn học cả trong quátrình sáng tác và tiếp nhận Đối với quá trình bồi dưỡng và rèn luyện học sinhgiỏi ở THPT đây cũng là một vấn đề rất cần được quan tâm Muốn hiểu hếtđược cái hay cái đẹp của một tác phẩm tự sự người đọc không chỉ cần quantâm đến cốt truyện, nhân vật, kết cấu, tình huống…mà còn cần giải mã các chitiết nghệ thuật Vấn đề này ngày càng được đặt ra phổ biến hơn trong các dạng
đề thi học sinh giỏi Đây là dạng đề hay nhưng khó đối với học sinh trung họcphổ thông Dạng đề này đòi hỏi học sinh bên cạnh khả năng tư duy tổng hợpphải có cảm nhận sâu sắc tinh tế Để giải quyết tốt yêu cầu của các đề văn này,học sinh cần được trang bị những hiểu biết về chi tiết, các dạng đề bài liênquan đến chi tiết, phương pháp làm bài cũng như thường xuyên được thựchành, rèn luyện kỹ năng Chính vì tầm quan trọng và tính cần thiết đó mà
chúng tôi đã lựa chọn viết chuyên đề: “Chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương tự sự” với hi vọng góp một vài kinh nghiệm nhỏ có tính ứng dụng cụ
thể đối với giáo viên và học sinh trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi
B Nội dung I.Khái lược một số vấn đề lí thuyết:
1 Khái niệm:
Chi tiết là một từ ngữ quen thuộc trong giao tiếp hàng ngày Theo Từ điển Tiếng Việt (NXB Khoa học xã hội Hà Nội 1988) thì Chi tiết là: Phần rất nhỏ, điểm nhỏ trong nội dung sự việc hoặc hiện tượng (Ví dụ: Kể rành rọt từng Chi
Trang 2tiết) Là thành phần riêng rẻ hoặc tổ hợp đơn giản nhất của chúng có thể tháo lắp được (Ví dụ: Chi tiết máy).
Như vậy trong đời sống hàng ngày từ “Chi tiết” được hiểu và dùng như là một thành tố, một bộ phận nhỏ của một sự việc, tổng thể Chi tiết được hiểu như
là một thành phần thuộc về cấu tạo
Trong văn học, chi tiết theo định nghĩa của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần
Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Đại học quốc gia
Hà Nội, 1997) là: Các tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn về cảm xúc và
tư tưởng và họ gọi chung là chi tiết nghệ thuật Cũng theo nhóm tác giả này thì: Tuỳ theo sự thể hiện cụ thể, chi tiết nghệ thuật có khả năng thể hiện, giải thích, làm minh xác cấu tứ nghệ thuật của nhà văn, trở thành tiêu điểm, điểm hội tụ của tư tưởng tác giả trong tác phẩm Chi tiết nghệ thuật gắn với “quan niệm nghệ thuật” về thế giới con người, với truyền thống văn hoá nghệ thuật nhất định
Chi tiết là những tiểu tiết trong tác phẩm góp phần cấu thành nên tác phẩm.Chi tiết trong tác phẩm tự sự rất phong phú và đa dạng Dựa vào nội dung của chitiết có thể chia thành:
- Chi tiết tình huống truyện
Ví dụ: Chi tiết tình huống truyện trong Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân
- Chi tiết nhân vật:
Ví dụ: Chi tiết Mị cắt dây trói cho A Phủ trong Vợ chồng A Phủ của nhà
văn Tô Hoài
- Chi tiết đồ vật:
Ví dụ: Hình ảnh ngọn đèn trong truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam
được coi là một chi tiết nghệ thuật đặc sắc
- Chi tiết không gian:
Ví dụ: Ánh sáng/bóng tối trong truyện ngắn Hai đứa trẻ
- Chi tiết thời gian
Trang 3- Chi tiết âm thanh
Ví dụ: chi tiết tiếng sáo của Mị trong Vợ chồng A Phủ
- Chi tiết màu sắc
Nhìn chung chi tiết trong tác phẩm tự sự rất phong phú và đa dạng vì nó cóthể là một lời trần thuật, miêu tả của nhà văn; một cử chỉ, một hành động củanhân vật…Có nhiều cách phân loại chi tiết khác nhau: nội dung, vị trí (mởđầu/kết thúc/ ) Sự phân chia ở trên cũng chỉ là cơ bản và có tính chất tươngđối
Chi tiết gồm một vài đoạn văn, một đoạn văn(chi tiết bát cháo hành trong
truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao, chi tiết kết thúc truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu), một câu văn (chi tiết miêu tả về sự thay đổi của Tràng sau khi có vợ trong truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân: “Hắn xăm
xăm chạy ra giữa sân, hắn cũng muốn làm một việc gì để dự phần tu sửa lại căn nhà” Chi tiết thậm chí chỉ gồm một vài từ ngữ (chi tiết “dòng nước mắt” của bà
2 Vai trò của chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương tự sự:
Chi tiết nghệ thuật có vai trò đặc biệt quan trọng trong tác phẩm tự sựnhư “nhãn tự” trong thơ tứ tuyệt Chi tiết nhỏ nhưng mang sức chứa lớn về cảmxúc, tư tưởng giúp tác phẩm văn chương tự sự phản ánh được cuộc sống cả ở bềrộng và bề sâu, khám phá được những triết lí nhân sinh sâu sắc
Trang 4Chi tiết góp phần thể hiện phẩm chất tích cách nhân vật Chi tiết bát cháo
hành trong truyện ngắn Chí Phèo khiến người đọc ngỡ ngàng khi phát hiện ra
một thế giới đầy tình người đằng sau vỏ bọc xấu xí của Thị Nở, người đọc cũngxúc động vô cùng trước giọt nước mắt thể hiện nhân tính của Chí Phèo – người
bị coi là con quỷ dữ của làng Vũ Đại Hay chi tiết Huấn Cao khuyên quản ngục ở
cuối tác phẩm Chữ người tử tù giúp người đọc hiểu thêm về thiên lương trong sáng của Huấn Cao Trong tiểu thuyết Ông già và biển cả của nhà văn
Hêminguây, ông lão Santiago đã có cuộc vật lộn vô cùng gian khổ để bắt đượccon cá kiếm nhưng cuối cùng chỉ mang về được bộ xương vì trên đường trở vềcon cá kiếm bị cá mập tấn công Ông lão trở về nghỉ ngơi và trong giấc ngủ ông
mơ về những con sư tử Đây không phải là một chi tiết ngẫu nhiên mà chứa đầydụng ý nghệ thuật của tác giả khi xây dựng nhân vật Chi tiết đó cho thấy ông lãokhông hề nản lòng, ông có thể bị thất bại nhưng ý chí của ông không hề bị tiêudiệt mà vẫn hướng tới một hành trình đầy hứa hẹn phía trước
Với tác phẩm tự sự, chi tiết cũng đóng vai trò quan trọng trong việckhẳng định chủ đề, tư tưởng của tác phẩm Chi tiết nói về việc chờ tàu của hai chị
em Liên trong Hai đứa trẻ không đơn thuần kể về một sự việc lặp đi lặp lại hàng
đêm của hai đứa trẻ Hành động đó cũng không đơn giản là đón chờ chuyến tàumang lại một thế giới đầy ánh sáng rực rỡ sắc màu đối lập hẳn với thế giới tăm tối
tù túng ở phố huyện mà là một khát khao đầy nhân bản Nó góp phần không nhỏtrong việc thể hiện tư tưởng, bức thông điệp mà Thạch Lam muốn gửi tới ngườiđọc Khát khao của chị em Liên chính là sự thức tỉnh mọi người cố gắng thoátkhỏi cái ao đời bằng phẳng để sống một cuộc sống có ý nghĩa hơn, để không còn
là những con người vô danh sống cuộc đời vô nghĩa Đó là tư tưởng được thể hiệnxuyên suốt trong tác phẩm
Thật đúng đắn khi Macxim Gorki cho rằng: “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn” Đây là một nhận định tiêu biểu, chính xác khẳng định vai trò to lớn của
chi tiết nghệ thuật trong việc thể hiện tầm cỡ của nhà văn Nếu như tác phẩm trữ
Trang 5tình thiên về hiện thực chủ quan, bộc lộ thế giới tình cảm mãnh liệt đa cung bậccủa người nghệ sĩ thì tác phẩm tự sự lại thiên về hiện thực khách quan Nó phảnánh hiện thực khách quan không chỉ ở bề rộng mà còn ở bề sâu Bề rộng và sâu ấyđôi khi lại nằm ở những chi tiết rất nhỏ Nhà văn tài năng chính là những nhà vănxây dựng được chi tiết nghệ thuật như thế Không phải nhà văn nào cũng đủ tàinăng để xây dựng được chi tiết chiếc lá như nhà văn O Henry trong truyện ngắn
Chiếc lá cuối cùng Mỗi nghệ sĩ đều khát khao làm nên một kiệt tác để đời Trong
khi nhiều người muốn làm nên tên tuổi của mình qua những đề tài to tát, nhữnghình ảnh cao siêu thì O Henry lại quan tâm đến những chi tiết đời thường nhỏnhặt Một chi tiết chiếc lá nhỏ nhoi trên tường mà làm nên giá trị vĩnh cửu của
thiên truyện ngắn Chiếc lá cuối cùng Cuối truyện chiếc lá giả đã thay thế chiếc lá
thật để kéo dài sự sống của Johnsy Chiếc lá vẽ tượng trưng cho nghệ thuật, nó đặt
ra nhiều vấn đề triết lý về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống Chiếc láđược vẽ là để phục vụ Johnsy, nghĩa là nghệ thuật vị nhân sinh Để giúp ích chođời, nghệ thuật phải phản ánh chân thực cuộc sống Chiếc là nhỏ nhoi yếu ơtnhưng lại có thể làm hồi sinh một con người Phải chăng đó là một cách để nhàvăn nói với chúng ta: những chi tiết nhỏ vẫn có thể làm nên những tác phẩm lớn.Đặc biệt, để vẽ chiếc lá cứu Johnsy ông họa sĩ đã hi sinh cả mạng sống của mìnhtrong đêm mưa gió Qua đó, tác giả muốn nói lên rằng, những tác phẩm nghệthuật đặc sắc thường ra đời trong những cơn giông tố cuộc đời, khi tình yêuthương con người trong trái tim nghệ sĩ đã đạt đến độ chín mùi nhất Hình tượnglão họa sĩ Behrma đã thể hiện những phẩm chất cần có của người nghệ sĩ chânchính là: tài năng, bản lĩnh, sự từng trải, chịu khó và tình yêu thương con người
vô hạn Trong đó, chữ "tâm" là quan trọng nhất, nó là hạt nhân thúc đẩy sự thànhcông của nghệ sĩ Nếu không có tình yêu thương đồng nghiệp sâu sắc thì họa sĩBeman sẽ chẳng bao giờ làm nên kiệt tác nghệ thuật Như vậy chỉ qua một chi tiếtnhỏ nhưng nhà văn đã gửi gắm được biết bao nhiêu thông điệp Điều đó chứng tỏtài năng, tầm cỡ của nhà văn mà không phải ai cũng đạt đến được
Trang 6Như vậy chi tiết nghệ thuật có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tạonên sức hấp dẫn của tác phẩm tự sự Đặc biệt đối với truyện ngắn, chi tiết là mộttrong các yếu tố có vai trò quan trọng bậc nhất Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡnhỏ kể về những nhân vật, sự vật, sự việc…trong đời sống xã hội để hướng đếnmột mục đích nào đó Đặc trưng của truyện ngắn là kể, là một chuỗi những sựkiện, hình ảnh, lời văn liên kết với nhau Hay nói cách khác truyện ngắn là sự kếthợp và tạo thành của những chi tiết Hơn thế truyện ngắn là thể loại văn xuôi códung lượng nhỏ được coi như là lát cắt của đời sống Nếu tiểu thuyết, truyện dài làmột dòng đời thì truyện ngắn là khoảnh khắc trong dòng đời ấy Truyện ngắn côđúc, ngắn gọn nhưng vẫn chứa đựng đầy đủ những xung đột, mâu thuẫn, tínhcách…của nhân vật Muốn đạt được điều đó chi tiết phải được xây dựng đầy đủ,toàn diện Các chi tiết cần có sự liên kết chặt chẽ với nhau: lời văn thể hiện hìnhảnh, cử chỉ đi liền với hành động, ngôn ngữ đi liền với trần thuật Các chi tiết đặctrưng là nhỏ rất phù hợp và làm nên sự đặc sắc cho truyện ngắn Nếu truyện dàihay tiểu thuyết có thể tản mạn, chi tiết không trọng tâm thì trong truyện ngắn, chitiết cần sự cô đọng, tập trung vào nhân vật, sự việc để biểu hiên nội dung, chủ đềtác phẩm.
Chi tiết nghệ thuật có vai trò quan trọng như vậy nên người nghệ sĩ khisáng tác cần xây dựng được những chi tiết đặc sắc, đắt giá; người đọc khi khámphá tác phẩm không thể bỏ qua các chi tiết nghệ thuật nếu không sẽ không hiểuhết được những tầng ý nghĩa sâu xa của tác phẩm, không thấy được sự tài hoa củangười nghệ sĩ
3 Các dạng đề của đề bài về chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự:
Các dạng đề văn về chi tiết nghệ thuật rất phong phú và có thể biến hoá
đa dạng tuỳ theo ý tưởng khác nhau của người ra đề Dưới đây là một số dạng đề
cơ bản:
3.1 Phân tích chi tiết nghệ thuật cụ thể trong tác phẩm cụ thể:
Trang 7Đây là dạng đề phân tích một chi tiết cụ thể trong một tác phẩm nào đó,nghĩa là người viết phân tích một chi tiết đã được đề bài định hướng trước.
Ví dụ 1: Phân tích chi tiết bát cháo hành trong truyện ngắn Chí phèo của
nhà văn Nam Cao
Ví dụ 2: Phân tích chi tiết tiếng sáo trong tác phẩm Vợ chồng A Phủ của
Tô Hoài
Đặc biệt cần lưu ý, có những đề văn trong yêu cầu của đề bài không hềnhắc tới từ “chi tiết” nhưng xét đến cùng lại là bài văn trao đổi về một chi tiếtnghệ thuật nào đó Cần hiểu rõ điều này để vận dụng một cách tốt nhất, hiệu quảnhất những kiến thức về lí luận và kĩ năng làm kiểu bài về chi tiết nghệ thuật vào
đề văn đó:
Ví dụ 1: Hình ảnh đôi bàn tay của nhân vật Tnú trong tác phẩm Rừng xà
nu của Nguyễn trung Thành
Ví dụ 2: Hình ảnh ngọn đèn trong truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch
Ví dụ 5: Hành động Mị cắt dây trói cho A Phủ và bỏ trốn theo A Phủ
trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài
3.2 Phân tích một chi tiết nghệ thuật mà bản thân cảm thấy tâm đắc
Đây là dạng đề mở Học sinh có quyền lựa chọn một chi tiết nghệ thuật
mà mình cảm thấy tâm đắc trong tác phẩm bất kì
Dạng đề bài này ít cho hơn so với dạng đề thứ nhất
3.3 Cho một nhận định có liên quan đến chi tiết nghệ thuật sau đó yêu
cầu dùng các dẫn chứng cụ thể để chứng minh
Trang 8Dạng đề này được sử dụng phổ biến nhất trong các kì thi chọn học sinhgiỏi vì nó đánh giá được học sinh ở nhiều phương diện: kĩ năng phân tích đềtìm hiểu đề, kĩ năng lựa chọn và phân tích chi tiết nghệ thuật, khả năng tư duytổng hợp để có cái nhìn bao quát, khả năng cảm nhận sâu để có những khámphá độc đáo mới mẻ…
Ví dụ 1: “Ở truyện ngắn, mỗi chi tiết đều có vị trí quan trọng như mỗi chữ trong bài thơ tứ tuyệt Trong đó những chi tiết đóng vai trò đặc biệt như những nhãn tự trong thơ vậy” (Nguyễn Đăng Mạnh)
Anh (chị) hãy giải thích ý kiến trên Chọn phân tích một truyện ngắn đểlàm sáng tỏ ý kiến trên
Ví dụ 2: Bàn về truyện ngắn, có người viết: “Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn, là những chi tiết cô đúc, có dung lượng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nói hết” (Từ điển
thuật ngữ văn học, NXB Giáo dục, 1992, tr.253)
Anh (chị) có đồng ý với ý kiến trên? Phân tích một truyện ngắn để làmsáng tỏ
II Những điều cần lưu ý về phương pháp làm kiểu bài liên quan đến chi
tiết nghệ thuật:
1 Đối với dạng đề phân tích chi tiết nghệ thuật cụ thể trong tác phẩm cụ thể:
Với dạng đề này cần lưu ý các bước sau:
- Giới thiệu hoàn cảnh xuất hiện của chi tiết: (xuất hiện khi nào, xuấthiện nhiều lần hay một lần) Sở dĩ như vậy vì chi tiết là tiểu tiết của tác phẩm, làđơn vị nhỏ cấu thành nên tác phẩm, cho nên muốn hiểu được chi tiết cần đặt nótrong to cốt diễn biến cốt truyện Từ cái nhìn bao quát người đọc mới có thể hiểuđược ý nghĩa sâu xa của chi tiết nghệ thuật đó
Ví dụ: Để hiểu hết ý nghĩa của chi tiết “tiếng sáo” trong Vợ chồng A Phủ người đọc không thể không quan tâm đến những chi tiết trước đó kể về thân
Trang 9phận nô lệ, bị giam hãm bóc lột về thể xác, chà đạp về tinh thần của Mị Có nhưvậy người đọc mới hiểu được tiếng sáo ấy là biểu tượng của một sức sống tiềmtàng đang trỗi dậy trong con người Mị.
- Chi tiết nghệ thuật đó thể hiện điều gì trong số phận, tính cách nhân vật
Ví dụ: chi tiết ngọn đèn con của chị Tý trong truyện ngắn Hai đứa trẻ là
biểu tượng cho cuộc đời tăm tối, tù túng nơi phố huyện nghèo của hai mẹ con chịnói riêng, của những người dân phố huyện nói chung
- Chi tiết nghệ thuật đó thể hiện điều gì trong giá trị nhân đạo, giá trị hiệnthực của tác phẩm; về quan niệm nhân sinh của người cầm bút; về chủ đề tư tưởngcủa tác phẩm
Ví dụ: chi tiết kết thúc tác phẩm Chí Phèo: Chí Phèo giết Bá Kiến rồi tự
sát là chi tiết nghệ thuật đặc sắc góp phần thể hiện giá trị hiện thực và nhân đạocủa tác phẩm: nó phản ánh rõ nét số phận bi kịch của người nông dân trước Cáchmạng tháng Tám bị đẩy vào con đường bần cùng hóa lưu manh hóa dẫn đến bế tắckhông có lối thoát; là bản án tố cáo quyết liệt những thế lực chà đạp vùi dậpquyền sống của con người; thể hiện niềm tin của nhà văn vào tâm hồn lương thiệncủa con người vì Chí Phèo chết trên ngưỡng cửa trở về làm người lương thiện,anh chết để bảo vệ cho phần nhân tính còn sót lại; gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh
xã hội và con người cần phải nhân đạo hơn để những con người như Chí Phèo có
cơ hội hòa nhập với cuộc đời
- Chi tiết thể hiện qua một giọng điệu, ngôn ngữ như thế nào; nó thể hiệnđiều gì về nghệ thuật của tác phẩm, về tài năng của tác giả
- Việc sử dụng chi tiết như vậy có phản ánh điều gì trong phong cáchnghệ thuật của nhà văn không
Ví dụ: chi tiết “giọt nước mắt” là chi tiết quen thuộc, là đặc trưng trong
sáng tác của Nam Cao, nó là dấu hiệu thể hiện sự hồi sinh của nhân tính Ôngkhẳng định nước mắt là hạt châu của loài người, là miếng kính biến hình vũ trụ.Nước mắt còn chứng tỏ nhân tính vẫn còn tồn tại Nuớc mắt giúp thanh lọc phần
Trang 10con để phần người hiện ra: Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên Chí Phèo, Hộ trong truyện ngắn Đời thừa…
2 Đối với dạng đề phân tích một chi tiết mà bản thân cảm thấy tâm đắc:
Ở dạng đề này kĩ năng phân tích chi tiết vẫn giống như dạng thứ nhất.Tuy nhiên trước khi đi vào phân tích có một khâu vô cùng quan trọng là chọn lựachi tiết Dạng đề bài này không chỉ đánh giá học sinh ở năng lực cảm thụ vănhọc sâu sắc và tinh tế mà còn đánh giá kĩ năng lựa chọn chi tiết nghệ thuật chínhxác, tiêu biểu, độc đáo, có những phát hiện mới mẻ về ý nghĩa của một chi tiếtquen thuộc hay tìm ra một chi tiết đặc sắc mà lâu nay bị bỏ quên
Không phải mọi chi tiết trong tác phẩm đều có vai trò, vị trí và giá trịnhư nhau Có chi tiết chỉ đóng vai trò vật liệu xây dựng, làm tiền đề cho cốttruyện phát triển thuận lợi và hợp lý, nhưng cũng có không ít chi tiết thể hiện tậptrung cho cấu tứ của tác giả Vì vậy, khi chọn lọc chi tiết để phân tích chúng takhông thể không chú ý đến các chi tiết đó
Với dạng đề này học sinh cần hết sức sáng suốt trong việc lựa chọn chitiết để bài viết vừa chính xác vừa hay, độc đáo, hấp dẫn
3 Đối với dạng đề cho một nhận định rồi yêu cầu phân tích chi tiết để chứng minh
Với dạng đề này học sinh cần nắm vững các kĩ năng của kiểu bài sử dụngthao tác giải thích, bình luận, chứng minh; kĩ năng lựa chọn chi tiết phù hợp, độcđáo và phân tích bám sát yêu cầu của đề Cần lưu ý các bước sau:
- Giải thích:
+ Giải thích ý nghĩa của nhận định (trả lời câu hỏi nhận định đó có nghĩa
là gì): giải thích những từ ngữ cần thiết trong nhận định rồi khái quát lên ý nghĩa của nhận định
+ Giải thích lí do đưa ra nhận định/ ý kiến đó (trả lời câu hỏi tại sao lại
có nhận định/ ý kiến như vậy): dựa vào những kiến thức lí luận văn học liênquan đến chi tiết và một số nguyên nhân liên quan đến bản thân người đưa ra
Trang 11nhận định/ ý kiến (nếu có) (thường là những kinh nghiệm được đúc rút trong quátrình viết văn của nhà văn).
- Bình luận và chứng minh: khẳng định nhận định đúng hay sai rồi tìmdẫn chứng chứng minh để thuyết phục người đọc
Ở phần này học sinh cần lưu ý:
+ Lựa chọn dẫn chứng chính xác, tiêu biểu, độc đáo Cả hai yếu tố chínhxác, độc đáo đều đánh giá trình độ của học sinh Không phải chi tiết nào trongtác phẩm cũng được lựa chọn phân tích để làm dẫn chứng
Điều này ở trong nhà trường từ trung học đến đại học, các sách giáokhoa, sách giáo viên về làm văn, các giáo trình đều đã chỉ rõ Có thể dẫn chứng
từ sách Làm văn 12 (chương trình cải cách): “Nội dung khái quát của tác phẩm
được gửi gắm qua các chi tiết (lời nói của nhân vật, bộ điệu, cử chỉ, nét mặt, đồ vật, cảnh tượng ) Chi tiết bao giờ cũng có khả năng thuyết minh, biểu hiện cái toàn thể (phạm vi ý nghĩa mà nó thuộc vào) Nhưng không cần và không thể phân tích mọi chi tiết, chỉ cần chọn các chi tiết tiêu biểu nhất, nói lên tư tưởng quan trọng của nhà văn và phù hợp với chủ đề phân tích của đề bài Biết lựa chọn thì bài làm tập trung, không dàn trải, lan man” (Làm văn 12, SHS tr 57).
+ Phân tích chi tiết được lựa chọn làm dẫn chứng: không phân tích dàntrải như ở dạng 1 mà phân tích trọng tâm bám sát theo yêu cầu của đề bài
- Đánh giá, mở rộng:
+ Khẳng định lại nhận định: đúng/sai + Bài học: ví dụ nếu đề bàn về tầm quan trọng của chi tiết thì đặt rabài học cho người sáng tác và tiếp nhận cần phải chú ý đến chi tiết
III Hướng dẫn luyện tập một số đề văn:
Ở phần này, chúng tôi hướng dẫn học sinh giải quyết một số đề văn cụ thể.Trong phạm vi một chuyên đề nhỏ, chúng tôi chỉ đề cập đến một vài đề cơ bản
Đề 1: Phân tích ý nghĩa chi tiết bát cháo hành trong truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao
Trang 121 Giới thuyết về chi tiết và vai trò của chi tiết trong truyện ngắn:
- Chi tiết là đơn vị thuộc loại nhỏ trong tác phẩm văn học
- Với truyện ngắn, chi tiết có vai trò đặc biệt quan trọng Truyện ngắn khácvới tiểu thuyết không chỉ vì số lượng trang, chữ, dài ngắn mà còn về nội dung,kết cấu cốt truyện Tiểu thuyết (truyện dài) vừa dài và dày về số trang, số chữ màcòn miêu tả cuộc sống đầy đủ về không gian và thời gian (dung lượng) Tiểuthuyết phản ánh hiện thực cuộc sống theo một thời gian dài, xẩy ra ở nhiều nơikhác nhau với nhiều nhân vật, thể hiện nhiều vấn đề Ngược lại truyện ngắn làtác phẩm tự sự cỡ nhỏ, diễn tả một cái khoảnh khắc, chốc lát của cuộc sốngnhưng lại đòi hỏi bao khái quát cuộc sống ở bề rộng và bề sâu Đề giải quyếtmâu thuẫn đó các nhà văn sáng tác truyện ngắn thường cố gắng xây dựng các chitiết đặc sắc, cô đúc, ngôn ngữ mang nhiều ẩn ý, tạo ra cho tác phẩm những chiềusâu về nội dung và nghệ thuật cần phải tìm hiểu Chi tiết góp phần quan trọnglàm nên sức hấp dẫn của truyện ngắn, thể hiện tính cách nhân vật, chủ đề tưtưởng tác phẩm và sự tài hoa của người nghệ sĩ
- Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn Điều này rất đúng với Nam Cao Ôngđược coi là nhà văn xuất sắc nhất của văn học hiện thực phê phán Việt Nam.Góp phần không nhỏ làm nên vị trí đó của Nam Cao là những chi tiết độc đáo
đặc sắc Riêng trong truyện ngắn Chí Phèo, làm nên chiều sâu hiện thực và nhân
đạo của tác phẩm là chi tiết bát cháo hành
2 Phân tích ý nghĩa của chi tiết:
a Khái quát sự xuất hiện của chi tiết:
Xuất hiện trong cuộc đời Chí Phèo khi hắn đã bị xã hội, nhà tù thực dânnhào nặn xô đẩy thành con quỷ dữ của làng Vũ Đại Hình hài và tâm tính của ChíPhèo có sự thay đổi bất ngờ Hắn xuất hiện như một nỗi ám ảnh ở làng Vũ Đại.Hắn sống triền miên trong những cơn say Hắn giao tiếp với cuộc đời bằng tiếngchửi và những hành động lưu manh Cuộc đời Chí Phèo sẽ trượt dài như thế nếukhông có sự xuất hiện của Thị Nở Sau cái đêm Chí gặp Thị Nở bên bờ sông, ý