Phần mở đầu Thực tế, trong những năm gần đây, các kì thi học sinh giỏi cũng như thi đại học bộ môn Ngữ văn thường xuất hiện những dạng câu hỏi “nhỏ” đề cập đến một hoặc một vài chi tiết
Trang 1CHUYÊN ĐỀ HỘI THẢO MÔN NGỮ VĂN:
CHI TIẾT NGHỆ THUẬT TRONG TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG TỰ SỰ
A Phần mở đầu
Thực tế, trong những năm gần đây, các kì thi học sinh giỏi cũng như thi đại học
bộ môn Ngữ văn thường xuất hiện những dạng câu hỏi “nhỏ” đề cập đến một hoặc
một vài chi tiết nghệ thuật đặc sắc trong tác phẩm văn chương tự sự Chỉ là một tiểu
tiết của tác phẩm song nhiều chi tiết nghệ thuật luôn có khả năng hàm chứa trong nó
những nội dung tư tưởng và cả giá trị nghệ thuật lớn lao Mỗi chi tiết nghệ thuật như
một viên gạch nhỏ góp xây nên tòa thành vĩ đại, lộng lẫy của ngôn từ - những tác
phẩm văn học Phân tích, cảm nhận về chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự, vì
thế, đã trở thành một việc làm cần thiết, thậm chí là một thử thách với nhiều giáo
viên và học sinh Chính ở đây người viết, người nói có thể chứng minh khả năng
phát hiện, cảm thụ văn chương, bộc lộ tư duy sáng tạo Khi con đường dạy, học văn
đang có nguy cơ đứng trước lối mòn, sự khuôn sáo thì việc đào sâu vào những chi
tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự là một hướng đi mới mẻ, ở đó mỗi khám phá lại
giúp ta mở thêm ra thế giới văn chương đa hình muôn sắc
B Phần nội dung
I Những vấn đề lí thuyết
1 Khái niệm chi tiết nghệ thuật.
Theo Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi
đồng chủ biên), chi tiết nghệ thuật là “các tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn
về cảm xúc và tư tưởng” Nhà văn Nguyễn Công Hoan, bằng kinh nghiệm nhiều
năm trong nghề viết đã cho rằng: “Chi tiết là từng hòn gạch xây nên bức tường Nếu
bản thân câu chuyện không có nội dung, thì những chi tiết cũng có thể kết hợp để
tạo cho chuyện một nội dung” (Đời viết văn của tôi, NXB Văn học, H.1971) Một tác
phẩm tự sự có thể bao gồm một đến một chuỗi các sự việc và mỗi sự việc như thế lại
được xây dựng bởi nhiều chi tiết “Chi tiết có thể là một lời nói, một cử chỉ, một
hành động của nhân vật, hoặc một sự vật, một hình ảnh thiên nhiên, một nét chân
Trang 2dung… Những chi tiết đặc sắc tập trung thể hiện rõ nét sự việc tiêu biểu” (SGK
Ngữ Văn 10, tập 1, NXB Giáo dục 2012)
2 Phân loại chi tiết nghệ thuật
Theo Từ điển thuật ngữ văn học (tlđd), nếu căn cứ vào vị trí, vai trò của chi
tiết nghệ thuật trong tác phẩm, có thể phân loại chi tiết thành hai nhóm:
- Nhóm chi tiết thuộc về nghệ thuật (những chi tiết chỉ đóng vai trò vật liệuxây dựng làm tiền đề cho cốt truyện phát triển thuận lợi và hợp lí)
- Nhóm chi tiết có tính nghệ thuật (những chi tiết tập trung thể hiện cho cấu tứcủa tác giả, có giá trị thẩm mĩ đa dạng, thường được tô đậm, nhấn mạnh trong tácphẩm)
Trong đó, nhóm chi tiết thứ hai thường được quan tâm bởi giá trị nghệ thuậtđộc đáo Trong khuôn khổ chuyên đề, chúng tôi chỉ hướng tới nhóm đối tượng thứhai – những chi tiết có tính nghệ thuật (gọi chung là chi tiết nghệ thuật)
Ngoài ra, nếu căn cứ vào mối liên hệ giữa chi tiết với các yếu tố khác của tácphẩm, có thể tạm chia chi tiết nghệ thuật thành các nhóm:
- Nhóm chi tiết thuộc về hoàn cảnh
- Nhóm chi tiết thuộc về nhân vật
- Nhóm chi tiết thuộc về cốt truyện
3 Đặc điểm, vai trò của chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự
Gắn với đặc điểm sự kiện và nhân vật, hệ thống chi tiết nghệ thuật của tácphẩm tự sự cũng phong phú, đa dạng hơn hai loại kịch và trữ tình Chi tiết nghệ
thuật trong tác phẩm tự sự thường mang tính trần thuật, thể hiện rõ chất văn xuôi của đời sống Có ý kiến cho rằng đó là các yếu tố phi sự kiện nhưng có giá trị thông tin
và chuẩn bị cho sự kiện Đó có thể là các chi tiết về chân dung, ngoại hình, tâm lí,sinh lí, phong cảnh, phong tục… Ngay từ định nghĩa, có thể thấy những đặc trưngcủa chi tiết nghệ thuật: dung lượng nhỏ nhưng sức chứa lớn Chi tiết nghệ thuật cókhả năng nói nhiều hơn bản thân nó
Chi tiết nghệ thuật trước hết mang giá trị tạo hình và phản ánh Nó là chất liệu
xây dựng hình tượng nghệ thuật Theo đó, “hình tượng nghệ thuật cụ thể, gợi cảm
và sống động là nhờ các chi tiết về phong cảnh, môi trường, chân dung, nội thất, về
cử chỉ, phản ứng nội tâm, hành vi lời nói” (Từ điển thuật ngữ văn học, tlđd) Còn
Trang 3theo Nguyễn Công Hoan: “xây dựng truyện, mà không có chi tiết thì không có
chuyện sinh động, gây cảm xúc” (Tlđd) Chi tiết nghệ thuật vừa làm cho sự vật, hiện
tượng hiện lên rõ nét, vừa soi tỏ ý nghĩa của chúng, tạo chiều sâu tính đa nghĩa chotác phẩm Sức nén mạnh mẽ tạo khả năng bùng nổ cho chi tiết, gây bất ngờ cho bạnđọc bởi những phát hiện, vỡ lẽ
Cao hơn, chi tiết nghệ thuật có khả năng “thể hiện, giải thích, làm minh xác
cấu tứ nghệ thuật của nhà văn, trở thành tiêu điểm, điểm hội tụ của tư tưởng tác giả trong tác phẩm” (Từ điển thuật ngữ văn học - tlđd) Theo TS Chu Văn Sơn, những
chi tiết giàu tính tượng trưng, đa nghĩa còn có thể nâng lên thành biểu tượng hay ẩntượng trong tác phẩm (Ví dụ chi tiết những chiếc xe tăng hỏng và xe rà mìn sét gỉtrên bãi biển – nơi người chồng đánh vợ trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”biểu tượng cho bạo lực tàn khốc một thời chiến tranh đã qua) Chi tiết nghệ thuậtgắn bó, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ quan niệm nghệ thuật của nhà văn, nên đồngthời người đọc có thể đi từ chi tiết nghệ thuật để tìm hiểu quan niệm của nhà văn về
thế giới, con người… “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn” (M Gor-ki), từ chi tiết
nghệ thuật có thể đánh giá tài năng, bản lĩnh của người cầm bút mà cụ thể chính làkhả năng phát hiện, lựa chọn, sử dụng chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm Mỗi chitiết nghệ thuật là một sáng tạo riêng của nhà văn nhưng đồng thời cũng kết tinh từnhững gì thu lượm được trong đời sống sâu và rộng của người viết Như giọt nướckết tinh cái mặn mòi của biển, chi tiết đồng thời cho thấy vốn sống của người cầm
bút: liệu anh đã thực sự sống hết mình, sống sâu sắc “mở hồn ra đón lấy những
vang động của đời”?
4 Các dạng đề văn về chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự.
a) Dạng đề yêu cầu phân tích, cảm nhận về chi tiết nghệ thuật.
Đây là dạng đề thường gặp ở những câu hỏi “nhỏ” (2 điểm) trong bài thi đạihọc Riêng với những chi tiết quan trọng, được tác giả nhấn mạnh, lặp đi lặp lạinhiều lần trong tác phẩm thì có thể được đưa vào những câu 5 điểm Lúc này sựphân tích cần mở ra ở cả chiều rộng và bề sâu kiến thức
Ví dụ 1: Về nhan đề “Ai đã đặt tên cho dòng sông” trong bút kí cùng tên của
Hoàng Phủ Ngọc Tường
Trang 4Ví dụ 2: Phân tích ngắn gọn ý nghĩa hình ảnh “tờ giấy bạc năm đồng gấp tư”
trong phần cuối đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia (trích tiểu thuyết Số đỏ của
Ví dụ: Cảm nhận của anh chị về chi tiết “bát cháo hành” mà nhân vật Thị Nở
mang cho Chí Phèo (Chí Phèo – Nam Cao) và chi tiết “ấm nước đầy và nước hãy còn ấm” mà nhân vật Từ dành sẵn cho Hộ (Đời thừa – Nam Cao).
(Trích Đề thi tuyển sinh Đại học khối D năm 2010, câu III.b)
II Hướng dẫn học sinh khai thác chi tiết trong tác phẩm tự sự
1 Những điểm cần chú ý khi khai thác chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương tự sự.
Khi tiến hành khai thác chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương tự sự,người viết cần chú ý đến một số vấn đề sau nhằm đảm bảo sự khai thác triệt để, cónhững phát hiện đúng đắn, sâu sắc:
- Trước hết, cần phân biệt hai loại chi tiết trong tác phẩm (chi tiết thuộc về
nghệ thuật và chi tiết có tính nghệ thuật), nên chọn lọc, hướng tới phân tích nhóm
chi tiết có tính nghệ thuật phục vụ nội dung đang phân tích, tìm hiểu, tránh suy diễn,
áp đặt hay phân tích ôm đồm, thiếu tập trung
- Khi tiến hành phân tích cần chú ý đến các phương diện như: vị trí, tần suấtxuất hiện chi tiết, tác động của chi tiết tới nhân vật, cốt truyện Chi tiết nghệ thuật
tự bản thân nó có tính độc lập tương đối nhưng nếu không đặt nó trong tương quanvới toàn thể tác phẩm, trong mối qua hệ qua lại mật thiết với những chi tiết khác thì
sự phân tích sẽ dễ rơi vào suy diễn tùy tiện Ví dụ, ở phần cuối tác phẩm Chí Phèo,
khi Chí xách dao đến nhà Bá Kiến để “đòi lương thiện” cũng là lúc Bá Kiến đangtrong cơn ghen (vì bà Tư trẻ, đẹp đi đâu mãi chưa về) Nhìn bề ngoài, chi tiết này làminh chứng cho bản chất dâm đãng của Bá Kiến, nhưng sâu xa hơn, khi liên hệ với
Trang 5nhiều chi tiết xuất hiện trước, có thể thấy ý nghĩa của chi tiết này không dừng lại ở
đó Vì ghen tuông vu vơ, Bá Kiến đẩy Chí vào tù, tạo bước ngoặt đầu tiên trong quátrình tha hóa của nhân vật Và chính khi cái ý nghĩ thâm độc của Bá Kiến lại trở về
“muốn cho tất cả những thằng trai trẻ đi ở tù” thì Chí Phèo xuất hiện, đòi công lý
Không trả lời được những câu hỏi dồn dập của Chí Phèo, “Bá Kiến phải chết, chết
giữa cơn ghen đích đáng như một sự quả báo” (TS Đặng Lưu – Một số đặc điểm trong tư duy tự sự của Nam Cao qua Chí Phèo).
- Nếu sử dụng thao tác so sánh thì việc phát hiện, lựa chọn chi tiết so sánh làhết sức quan trọng, tránh đặt những chi tiết thiếu cân xứng gây cảm giác khiên
cưỡng Ví dụ, từng có đề bài yêu cầu so sánh hai chi tiết: tiếng chim hót ngoài kia
vui vẻ quá (trong Chí Phèo – Nam Cao) và tiếng sáo gọi bạn tình (trong Vợ chồng A Phủ – Tô Hoài) Có thể nhận thấy sự chênh lệch rất rõ ràng ở đây Âm thanh tiếng
chim hót được miêu tả như thứ âm thanh thường nhật, kết hợp cùng nhiều chi tiếtkhác làm nổi bật lên sự sống thường ngày giản dị xung quanh Chí Phèo (sự tác độngđến nhân vật, nếu có, cũng chủ yếu nằm ở đây) và nó chỉ xuất hiện duy nhất một lần.Ngược lại, âm thanh tiếng sáo gọi bạn tình lại là thứ âm thanh đặc biệt, giàu sức gợi,
có khả năng tác động sâu sắc đến tâm tư của nhân vật và được Tô Hoài dụng côngmiêu tả: nó xuất hiện nhiều lần, thay đổi linh hoạt, khi thì là âm thanh thực bênngoài mời gọi, lúc lại nhập sâu trong ý thức của Mị…
2 Hướng dẫn học sinh phát hiện, bình giá chi tiết nghệ thuật trong giờ giảng văn.
Nếu ví mạch ý là bộ khung xương thì những lời phân tích, bình giá trong đó
có phân tích, bình giá các chi tiết nghệ thuật chính là phần da thịt tạo sức hấp dẫn, vẻđẹp riêng cho bài học
Trước hết, cần hướng dẫn học sinh phát hiện những chi tiết độc đáo, có giá trịtrong tác phẩm Đó có thể là có thể là một âm thanh, một cái tên, một màu sắc, một
đồ vật, một lời nói, một ý nghĩ của nhân vật… Giáo viên có thể khéo léo sử dụng hệthống câu hỏi gợi ý, không nên trực tiếp nêu ngay tên chi tiết trong lời hỏi (Ví dụ:
Em cho biết chi tiết a, b, c … có ý nghĩa/ tác động như thế nào?)
Sau khi học sinh đã phát hiện được chi tiết đặc sắc, giáo viên hướng dẫn phântích chi tiết đó trên tất cả các phương diện như vị trí, tần suất xuất hiện… Ví dụ: từ
Trang 6gợi ý về vị trí tiếng trống thúc thuế trong tác phẩm Vợ nhặt: xuất hiện giữa bữa ăn
thê thảm ngày đói, trong không khí vẩn lên mùi ẩm thối của rác rưởi, mùi gây củaxác người… học sinh có thể phát hiện chi tiết này góp phần đẩy đẩy căng mâuthuẫn Trong khi cái đói đã lên đến đỉnh điểm, nhiều nhà phải ăn cám, nhiều nhàkhông có cám mà ăn thì người dân vẫn phải đóng thuế… Tất cả dồn đẩy người nôngdân đến bước đường cùng, họ chỉ còn một cách tự cứu bản thân mình là đi theoCách mạng Trên cơ sở đó, hình ảnh lá cờ đỏ thấp thoáng trong óc Tràng xuất hiệnhết sức tự nhiên, hợp lí nhằm mở ra hướng giải thoát cho cuộc đời các nhân vật
Khi phân tích, cũng có thể tìm ra những bất thường (nếu có), hoặc đặt chi tiếttrong các mối quan hệ với nhân vật, hoàn cảnh… để tìm hiểu ý nghĩa Ví dụ, học
sinh cần phát hiện được những bất thường xung quanh chi tiết: “Mị đứng lặng trong
bóng tối” (Vợ chồng A Phủ – Tô Hoài) như: Câu văn được đặt thành một dòng, hoàn
toàn riêng rẽ với các phần văn bản trước và sau nó Đây chính là dụng ý nghệ thuậtcủa Tô Hoài nhằm tạo quãng ngắt, là khoảng lặng bề ngoài cho những đấu tranh dữdội trong nội tâm nhân vật: cuộc đấu tranh giữa thói quen sống nô lệ, những nỗi sợ
hãi vô hình với khát vọng sống, khát vọng tự do “Dòng nước mắt lấp lánh bò
xuống hai hõm má đã xám đen lại” của A Phủ mới chỉ kịp đánh thức lòng đồng
cảm, tình thương, sự căm giận bè lũ thống trị độc ác chứ chưa đánh thức sức sống
mạnh mẽ trong Mị (Mị vẫn nghĩ: “ta là thân đàn bà, nó bắt ta về trình ma ở nhà nó
rồi thì chỉ còn biết đợi ngày rũ xương ở đây thôi”) Phải đến khi “A Phủ quật sức vùng lên, chạy” – bên cạnh một sức sống bừng bừng như thế, Mị mới bàng hoàng
rồi sực tỉnh Phút đứng lặng kia của nhân vật quý giá biết bao, chính nó đã tạo rachuyển biến quan trọng trong tâm hồn người con dâu gạt nợ: cô dũng cảm vùng lên,cắt đứt sợi dây trói của thần quyền, cường quyền, tìm đến với cuộc đời tự do
Nhằm làm sâu hơn sự phân tích, có thể thực hiện thao tác đối sánh đơn giảnngay trong giờ giảng văn Để việc làm đúng trọng tâm, giáo viên cần gợi ý cho họcsinh những hướng liên hệ đối sánh, học sinh tiếp tục phát hiện những điểm tươngđồng và dị biệt, khám phá thêm những tầng ý nghĩa ẩn sâu của chi tiết Sự đối sánh
có thể tiến hành với những chi tiết trong cùng một tác phẩm hoặc với những chi tiết
ở các tác phẩm khác nhau Ví dụ, khi phân tích quang cảnh mới mẻ trước mắt Tràng
trong buổi sáng hôm sau (Vợ nhặt – Kim Lân), có thể lựa chọn phân tích một âm
Trang 7thanh khỏe khoắn, vui tươi: “tiếng chổi từng nhát kêu sàn sạt trên mặt đất” và liên
hệ so sánh với “tiếng cười nói của mấy người đàn bà đi chợ” trong Chí Phèo (Nam
Cao) Đó đều là những thanh âm giản dị của sự sống thường ngày, nhưng vì những
bất thường (cái đói trong Vợ nhặt, những trận say và sự tha hóa trong Chí Phèo) mà
các nhân vật chưa bao giờ được nghe hay để ý tới Chúng đánh thức khát vọng vềcuộc sống với hạnh phúc mộc mạc đơn sơ Cùng là những âm thanh sự sống thường
ngày song ở Chí Phèo, nó (kết hợp với những âm thanh, hình ảnh khác) gợi nhắc về
mơ ước xa xôi trong quá khứ, kéo theo nhiều trạng thái phức tạp phía sau còn ở Vợ
nhặt, nó gợi lên ở Tràng ý thức vun vén gia đình và khát vọng hướng tới tương lai.
Tổ chức cho học sinh phát hiện, phân tích chi tiết nghệ thuật nói chung, chitiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương tự sự nói chung trong giờ giảng văn làcần thiết Tuy vậy, do thời lượng dành cho mỗi bài học là có giới hạn nên việc lựachọn phân tích luôn luôn phải có định hướng rõ ràng, tránh tham lam, phân tích lanman, làm loãng, rối mạch ý của bài học
3 Hướng dẫn học sinh làm các dạng đề văn về chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương tự sự.
a) Dạng đề yêu cầu phân tích, cảm nhận về chi tiết nghệ thuật.
Khi làm bài văn phân tích, cảm nhận về chi tiết nghệ thuật cần đảm bảo các nội dung chính sau:
- Giới thiệu chi tiết nghệ thuật (nêu xuất xứ, vị trí của chi tiết trong tác phẩm,tái hiện chi tiết và có thể nói qua tác động của chi tiết đó đối với diễn biến củatruyện
- Phân tích giá trị nội dung của chi tiết (ý nghĩa tư tưởng, ý nghĩa nhân văn)trong quan hệ với diễn biến của truyện, trong quan hệ giữa các nhân vật, trong quan
hệ với chính bản thân nhân vật (số phận và tính cách)
- Phân tích giá trị nghệ thuật của chi tiết (nghệ thuật xây dựng hình tượng,nghệ thuật điển hình hóa, nghệ thuật kết cấu…)
- Cuối cùng, đánh giá chung về chi tiết (góp phần thể hiện chủ đề tư tưởng củatác phẩm như thế nào, làm bật lên giá trị hiện thực, nhân đạo, tầm tư tưởng của tácgiả, thể hiện phong cách nghệ thuật của nhà văn ra sao v.v…)
Trang 8Khi làm bài, học sinh có thể kết hợp phân tích với giải thích, bình luận làmsáng tỏ, sâu sắc hơn sự phân tích
Ví dụ:
Trong tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài (Ngữ Văn 12, Tập hai, NXB Giáo dục Việt Nam, 2011), giữa đêm mùa đông, nhân vật Mị đã nhìn thấy “dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen lại” của A Phủ.
Hãy phân tích ý nghĩa hình ảnh dòng nước mắt trên của A Phủ.
Hướng dẫn làm bài:
Bài làm của học sinh cần đảm bảo được các nội dung cơ bản sau:
* Giới thiệu tác giả, tác phẩm và chi tiết nghệ thuật “dòng nước mắt lấp lánh
bò xuống hai hõm má đã xám đen lại”.
* Phân tích:
- Hoàn cảnh xuất hiện chi tiết dòng nước mắt của A Phủ:
+ Do sơ ý để hổ bắt mất bò, A Phủ bị thống lí Pá Tra trói đứng, bỏ mặc chođói rét suốt mấy đêm liền giữa kì sương muối khắc nghiệt ở Hồng Ngài, còn Mị saubao năm bị đọa đày cùng cực cũng đã trở nên chai lì Những đêm trước, tuy vẫn trởdậy thổi lửa, hơ tay, nhìn thấy A Phủ bị trói nhưng Mị chỉ dửng dưng, vô cảm
+ Đêm ấy, trong nỗi bất lực, bế tắc và hoàn toàn tuyệt vọng, A Phủ đã khóc,đúng lúc đó, Mị nhìn sang và bắt gặp dòng nước mắt của A Phủ
- Về nội dung, chi tiết dòng nước mắt của A Phủ có ý nghĩa:
+ Trực tiếp bộc lộ những cảm xúc: đau đớn, tuyệt vọng… trong hoàn cảnhcùng đường của A Phủ Đó cũng là một dạng “biểu hiện lộn trái” của lòng yêu đời,sức sống tiềm tàng mãnh liệt của nhân vật Chàng trai trẻ, khỏe, phơi phới sức xuânlại sắp phải chịu cái chết bi thảm (chết trong tư thế bị trói đứng) Đây cũng là bằngchứng tố cáo sự tàn ác của giai cấp thống trị miền núi
+ Tạo ra bước ngoặt quan trọng trong tâm lí nhân vật Mị:
Mị nhớ lại lần cũng bị hành hạ như thế, mà xót thương mình, từ đóđồng cảm với nỗi đơn độc và tuyệt vọng của A Phủ
Từ mối đồng cảm ấy, Mị càng hiểu sâu sắc hơn sự độc ác của cha conthống lí Pá Tra, thấy rõ sự nguy khốn đang ập xuống A Phủ, lòng trắc
Trang 9ẩn của người phụ nữ bỗng chốc thức dậy đã đem lại sức mạnh cho Mị,khiến Mị dám liều mình cứu A Phủ.
Khi tình thương người được giải tỏa thì lòng thương mình trỗi dậy, Mịvụt chạy theo A Phủ, tự cắt những sợi dây trói vô hình để giải phóngchính mình
- Về nghệ thuật, chi tiết dòng nước mắt của A Phủ đã thúc đẩy xung đột
truyện lên đến cao trào, là đầu mối của một loạt những hành động bất ngờ làm thayđổi cuộc đời các nhân vật, vừa tạo sự vận động, phát triển của tính cách nhân vậtvừa tạo sự vận động cho cốt truyện
* Đánh giá chung:
- Chi tiết góp phần thể hiện giá trị hiện thực, nhân đạo của tác phẩm (phản ánhhiện thực cuộc sống đau khổ của người lao động, phát hiện, ngợi ca vẻ đẹp tâm hồncác nhân vật như khát vọng sống, tình yêu thương…)
- Chi tiết nghệ thuật độc đáo thể hiện biệt tài phân tích tâm lí nhân vật của TôHoài (trực tiếp bộc lộ tâm trạng, cảm xúc nhân vật A Phủ, tạo cơ sở cho chuyển biếntâm lí nhân vật Mị một cách tự nhiên, hợp lí), bộc lộ cảm quan nhân đạo cách mạngcủa nhà văn
b) Dạng đề yêu cầu phân tích, cảm nhận về các chi tiết nghệ thuật trong thế đối sánh.
Bài văn phân tích, cảm nhận về các chi tiết nghệ thuật trong thế đối sánh cóthể được tiến hành làm theo hai cách: cách thứ nhất là phân tích lần lượt từng đốitượng rồi chỉ ra điểm giống, điểm khác nhau và lí giải nguyên nhân Cách thứ hai làtiến hành so sánh đồng thời với việc phân tích, phần thân bài của bài viết được chialàm ba luận điểm lớn: Luận điểm thứ nhất là điểm giống nhau; luận điểm thứ hai làđiểm khác nhau, (trong mỗi luận điểm lại có những phương diện so sánh phù hợp);luận điểm thứ ba là lí giải nguyên nhân Dù tiến hành theo cách nào thì bài làm cũngcần đảm bảo các ý cơ bản sau:
- Giới thiệu các chi tiết nghệ thuật cần phân tích, cảm nhận trong thế đối sánh
- Làm rõ các đặc điểm của từng chi tiết như xuất xứ, vị trí, ý nghĩa… (thamkhảo mục II.3.a)
Trang 10- Làm rõ những điểm tương đồng, dị biệt giữa các chi tiết, lí giải được nguyênnhân sự tương đồng, dị biệt đó.
Ví dụ:
“Từ thức dậy, Từ hiểu ngay, không cần hỏi một câu nào cũng hiểu Và Từ
cảm động Mắt Từ giàn giụa nước.”
(Đời thừa – Nam Cao)
“Thằng nhỏ cho đến lúc này vẫn chẳng hề hé răng, như một viên đạn bắn vào
người đàn ông và bây giờ đang xuyên qua tâm hồn người đàn bà, làm rỏ xuống những dòng nước mắt”
(Chiếc thuyền ngoài xa - Nguyễn Minh Châu)
Cảm nhận của anh (chị) về “dòng nước mắt” của hai người phụ nữ trongnhững câu văn trên
Đáp án, thang điểm:
1 Vài nét về tác giả và tác phẩm (0,5 điểm)
- Nam Cao là cây bút hiện thực xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại;
“người kết thúc vẻ vang cho trào lưu văn học hiện thực phê phán” Một trong những
truyện ngắn xuất sắc nhất của ông là Đời thừa Trong tác phẩm, bên cạnh những giọt
nước mắt đau khổ, ân hận của Hộ người đọc còn xúc động trước những giọt nướcmắt của Từ - người vợ hiền lành, đáng thương (0,5 điểm)
- Nguyễn Minh Châu là “người mở đường tinh anh và tài năng nhất” của văn
học Việt Nam thời kì đổi mới Nếu trước thập kỉ tám mươi, ông là ngòi bút sử thi cókhuynh hướng trữ tình lãng mạn thì sau thập kỉ tám mươi, nhà văn chuyển hẳn sangcảm hứng thế sự với những vấn đề đạo đức và triết lí nhân sinh sâu sắc Một trongnhững sáng tác nổi tiếng nhất của Nguyễn Minh Châu ở giai đoạn sáng tác thứ hai
này chính là Chiếc thuyền ngoài xa Và một hình ảnh gây xúc động cho bạn đọc là
hình ảnh những giọt nước mắt của người đàn bà hàng chài - những giọt nước mắt soi
tỏ nhiều góc khuất trong tâm hồn nhân vật (0,5 điểm)
2 Về chi tiết những giọt nước mắt của Từ (1,5 điểm)
- Ý nghĩa về nội dung:
Trang 11+ Thể hiện sự cảm thông của người vợ trước nỗi đau tinh thần mà chồng mìnhphải chịu đựng.
+ Là biểu hiện sự bất lực của Từ trong bi kịch của gia đình họ, khắc sâu nỗiđau của các nhân vật
+ Những giọt nước mắt cảm thông chân thành cùng những quan tâm, chămchút dịu dàng của Từ là biểu hiện của tình yêu thương sâu bền, sự bao dung củangười vợ; đánh thức lương tâm và lương tri của Hộ, khiến anh càng thấm thía vềnghĩa tình, day dứt, ăn năn về những hành vi vũ phu với vợ con khi say
- Ý nghĩa về nghệ thuật: Giúp khắc hoạ tính cách, tâm lí nhân vật và góp phầnthể hiện sinh động tư tưởng của Nam Cao về khả năng cảm hoá của tình người
3 Về chi tiết giọt nước mắt của người đàn bà hàng chài (1,5 điểm)
- Ý nghĩa về nội dung:
+ Thể hiện nỗi đau, sự bất lực của người vợ, người mẹ trong hoàn cảnh hếtsức éo le: Trước đó, dù hứng chịu trận đòn roi trút xuống như lửa cháy, người đàn
bà vẫn “cam chịu đầy nhẫn nhục, không hề kêu một tiếng, không chống trả, cũng
không tìm cách trốn chạy” Chỉ khi bị đứa con phát hiện, chứng kiến cảnh tượng đau
lòng: con đánh cha, cha đánh con, người đàn bà mới đau đớn bật khóc Giọt nướcmắt bật ra từ những xót xa, tủi nhục mà người đàn bà dồn nén, chất chứa bấy lâutrong lòng Hơn hết, giọt nước mắt bật ra từ trái tim người mẹ: bất lực không thể bảo
vệ được tâm hồn non nớt, thơ ngây của đứa trẻ, bất lực nhìn cái gia đình mà mình cốsức giữ gìn có nguy cơ tan vỡ…
- Ý nghĩa về nghệ thuật: Giúp khắc hoạ tính cách, tâm lí nhân vật, thể hiện bikịch của nhân vật và cho thấy chiều sâu tư tưởng nhân đạo của Nguyễn Minh Châu
4 Về sự tương đồng và khác biệt
- Tương đồng: Cả hai chi tiết đều góp phần biểu hiện tình cảm, tấm lòng củanhững người vợ, người mẹ trong bi kịch gia đình, đều thể hiện biệt tài sử dụng chitiết của các nhà văn lớn (0,5 điểm)
- Khác biệt: Giọt nước mắt của Từ chủ yếu bộc lộ thái độ đồng cảm, xót xacủa người vợ, (cùng với những hành động khác của nhân vật) nó có tác dụng cứuchuộc nhân tính, thức tỉnh lương tri của Hộ Giọt nước mắt của người đàn bà hàng