Tài liệu ôn thi học sinh giỏi ngữ văn thpt chuyên đề chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự

Chuyên đề tham dự hội thảo:Chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự ---A-PHẦN MỞ ĐẦU I-Lí do chọn đề tài Tác phẩm văn học là một chỉnh thể thẩm mĩ được cấu thành từ nhiều yếu tố trong

Chuyên đề tham dự hội thảo:

Chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự

-A-PHẦN MỞ ĐẦU

I-Lí do chọn đề tài

Tác phẩm văn học là một chỉnh thể thẩm mĩ được cấu thành từ nhiều yếu

tố trong sự thống nhất giữa nội dung và hình thức nghệ thuật được tạo nên bởi tàinăng của nhà văn Một tác phẩm văn học ví như một tấm lưới được dệt nên từmuôn vàn chi tiết trong sự đan cài móc nói rất chặt chẽ không thừa không thiếubởi bàn tay khéo léo tài hoa của người nghệ sĩ Muốn nắm bắt được tư tưởng –linh hồn của tác phẩm và cá tính sáng tạo của nhà văn ta cần thiết phải tìm hiểutừng chi tiết nghệ thuật trong sự sắp xếp vô cùng chặt chẽ đó

Xu hướng thi những năm gần đây(thi tốt nghiệp, đại học, học sinh giỏi)hay có câu hỏi về chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn xuôi tự sự Nhiều họcsinh còn lúng túng với dạng đề này Đề thi học sinh giỏi quốc gia những năm gầnđây có câu hỏi về phong cách nhà văn, cảm thụ tác phẩm văn chương cho dùkhông hỏi riêng về chi tiết nghệ thuật như thi tốt nghiệp, đại học nhưng để làmmột bài văn đạt yêu cầu thi sinh cũng phải hiểu sâu sắc về chi tiết bởi chi tiết gópphần quan trọng làm nên tiếng nói nghệ thuật độc đáo của nhà văn Vậy để giúpcác em đạt kết quả cao nhất trong thi cử, cần thiết phải có sự định hướng cáchthức làm bài về kiểu đề cảm nhận chi tiết nghệ thuật cho học sinh

II-Mục đích của đề tài.

Trong chuyên đề này chúng tôi xin được trình bày những hiểu biết của

nó trong tác phẩm văn xuôi, khảo sát một số dạng đề tiêu biểu về phân tích, cảmthụ chi tiết nghệ thuật Chuyên đề nhằm hai mục đích:

Với học sinh : Giúp học sinh nâng cao năng lực phân tích thẩm bình, đểhiểu sâu sắc giá trị tác phẩm văn học nói chung và tác phẩm văn xuôi tự sự nóiriêng; Giúp các em có kĩ năng làm bài văn cảm thụ chi tiết, đáp ứng được yêucầu của việc thi cử theo tinh thần đổi mới của những năm gần đây

Với giáo viên: ý thức soạn bài và giảng dạy cần bám vào đặc trưng thểloại, phân loại được chi tiết nghệ thuật, biết chọn chi tiết tiêu biểu quan trọng đểthẩm bình làm nổi bật đặc điểm tính cách nhân vật, tư tưởng và dấu ấn cá tínhsáng tạo nhà văn

B- PHẦN NỘI DUNG

I- GIỚI THUYẾT VỀ KHÁI NIỆM

1 Tác phẩm tự sự

Khác với tác phẩm trữ tình và kịch, nếu kịch phản ánh cuộc sống qua các

mâu thuẫn, xung đột, trữ tình phản ánh hiện thực qua những cảm xúc, tâm trạng,

ý nghĩ của con người, tự sự là phương thức tái hiện đời sống qua các sự kiện,biến cố và hành vi con người trong toàn bộ tính khách quan của nó Có nghĩa là ởtác phẩm tự sự tư tưởng tình cảm của nhà văn thâm nhập sâu sắc vào sự kiện vàhành động của con người, nhà văn kể lại tả lại những gì xảy ra bên ngoài mình,khiến cho người đọc có cảm giác rằng hiện thực được phản ánh trong tác phẩm làmột thế giới tạo hình xác định đang tự tồn tại, phát triển, không phụ thuộc vàotình cảm, ý muốn của nhà văn

Loại tác phẩm tự sự bao gồm các thể loại cụ thể: thần thoại, truyền thuyết, sửthi, truyện cổ tích, truyện cười, ngụ ngôn, truyện thơ, tiểu thuyết, truyện vừa,truyện ngắn, kí sự , phóng sự… Tác phẩm tự sự có cốt truyện và cách kể Cốttruyện là chuỗi diễn biến phát triển tới tận cùng cho đến khi kết thúc Cách kể là

cách trình bày cốt truyện, có thể bắt đầu từ khâu phát triển hay khâu đỉnh điểm.Cách kể cung cấp một điểm nhìn để cảm nhận thế giới theo một ý nghĩa nào đó Nhân vật là chủ thể của các diễn biến, là yếu tố tham gia vào cốt truyện.Nhân vật tự sự là phương tiện cơ bản phản ánh đồ sống con người trong tác phẩm

tự sự Nó có thể được miêu tả đầy đặn, nhiều mặt, nhất là trong tiểu thuyết,truyện ngắn, bao gồm tên gọi nghề nghiệp xuất thân, ngoại hình, nội tâm, hànhđộng, ngôn ngữ và có tính cách xã hội tiêu biểu Tác phẩm tự sự là một thế giớirất phong phú về các hình thức lời nói Có giọng điệu của người kể chuyện( trựctiếp, gián tiếp), có các lời đối thoại, độc thoại, có các ngôn ngữ cá thể hoá cao độ.Đọc tác phẩm tự sự ta có thể nghe thấy nhiều giọng nói đa dạng của cuộc đời Gắn với đặc điểm sự kiện và nhân vật, hệ thống chi tiết nghệ thuật trong tácphẩm tự sự cũng phong phú đa dạng hơn hai loại kịch và trữ tình Chi tiết trongtác phẩm trữ tình thường gắn với chất thơ Chí tiết trong tác phẩm tự sự thườngmang chất văn xuôi, và mặt khác chi tiết trong tác phẩm tự sự cũng đa dạngphong phú, nhiều kiểu loại nhất

Từ các đặc điểm trên đây muôn cảm nhận tác phẩm tự sự cần chú ý phântích nhân vật, cốt truyện, lời kể cách kể mà còn phái chú ý phân tích hệ thống chitiết nghệ thuật phong phú nói trên để nắm bắt cách nhìn, quan niệm, thái độ, tìnhcảm của nhà văn

2.Chi tiêt nghệ thuật trong tác phẩm văn học

2.1.Chi tiết nghệ thuật là gì?

Chi tiết là một từ ngữ quen thuộc trong giao tiếp hằng ngày Theo Từ điển

Tiếng Việt thì chi tiết là: phần rất nhỏ, điểm nhỏ trong nội dung sự việc hoặc hiện

tượng(Ví dụ kể rành rọt từng chi tiết) Chi tiết là phần riêng rẽ hoặc đơn giản nhấtcủa chúng có thể tháo lắp được (Ví dụ chi tiết máy)

Như vậy trong đời sống hằng ngày từ “chi tiết” được hiểu và dùng như mộtthành tố, một bộ phận nhỏ của một sự việc, tổng thể Chi tiết được hiểu như làmột thành phần thuộc về cấu tạo.

Trong văn học, theo cuốn “Từ điển thuật ngữ văn học”, các tác giả cho chitiết nghệ thuật là: “các tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn về cảm xúc và tưtưởng”

Sách giáo khoa ngữ văn 11- Nâng cao cho rằng chi tiết nghệ thuật “là những

biểu hiện cụ thể, lắm khi nhỏ nhặt, nhưng lại cho thấy tính cách nhân vật và diễnbiến quan hệ của chúng, đồng thời cũng biểu hiện sự quan sát và nghệ thuật kểchuyện của tác giả Do đó chi tiết rất quan trọng đối với nhân vật, vừa tạo ra sứchấp dẫn, thú vị vừa bộc lộ ý nghĩa của chúng”

Như vậy chi tiết nghệ thuật là những yếu tố nhỏ lẻ của tác phẩm nhưng mangsức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng Sức chinh phục của hình tượng nghệ thuật

là ở sự truyền cảm thi góp phần quyết định tạo ra sức truyền cảm hấp dẫn lôicuốn người đọc là nhờ chi tiết

2.2 Đặc điểm và vai trò của chi tiết trong tác phẩm tự sự.

2.2.1.Tính tạo hình của chi tiết nghệ thuật.

trường, phong cảnh chân dung, nội thất, cử chỉ, phản ứng nội tâm, hành vi lờinói.Trong tác phẩm tự sự chi tiết có khả năng gợi ra hình ảnh về sự vật, cảnh vật,con người… đặc biệt là vai trò khắc hoạ tính cách nhân vật Nhà văn sử dụng rấtnhiều chi tiết- những nét cụ thể để miêu tả ngoại hình, nội tâm, hành động củanhân vật, cũng như cảnh vật, sự kiện có liên quan đến nhân vật đó Đan dệt hàngloạt các chi tiết với nhau mới có được một bức tranh bằng ngôn ngữ có thể tạonên một ấn tượng tương đối xác định về nhân vật

Ví dụ:- Chi tiết đồ vật tàn trong “Hai đứa trẻ”- Thạch Lam hiện ra chân thực

với chiếc chõng tre, cửa hàng tạp hoá “nhỏ xíu”, gánh hàng nước của mẹ con chị

Tí, manh chiếu rách, chiếc thau sắt rúm ró, cây đàn bầu cũ kĩ…góp phần làm nênbức tranh phố huyện nghèo nàn héo hắt tiêu điều mà trong đó cuộc sống của conngười cứ lay lắt héo mòn từng ngày.

- Trong truyện ngắn “Chí Phèo”-Nam Cao, nhân vật Chí được hiện ra sinh

động với các chi tiết về ngoại hình ngôn ngữ và nội tâm

+Sự tha hoá của Chi được khắc hoạ bằng những chi tiết về ngoại hình và ngônngữ, hành động của nhân vật

+Sự thức tỉnh với chi tiết miêu tả nội tâm của Chí Phèo từ sau khi gặp Thị Nở Không chỉ gợi ra hình ảnh về sự vật, khắc hoạ tính cách nhân vật mà chi tiếtnghệ thuật còn có vai trò cá biệt hoá nhân vật Nhờ những chi tiết đắt giá sắc nétđược tạo nên bởi tài năng của nhà văn mà các nhân vật văn học trở thành nhữnggương mặt “quen mà lạ”, “con người này” không hề trộn lẫn mặc dù xuất hiệngiữa đám đông cùng loại Đều là những người nông dân nhưng Chí Phèo kháchẳn với Tràng Bá Kiến cũng rất khác với Nghị Quế mặc dù đều là điển hình chobọn cường hào ác bá

2.2.2- Chi tiết gắn với quan niệm nghệ thuật về con người.

Trong truyện cổ tích nhân vật được xây dựng theo kiểu chức năng theohai tuyến thiện ác Nhân vật không có tâm lí chỉ có chi tiết hành động thực hiệnhai chức năng đó Tấm với chi tiết diễn tả sự hoá thân liên tiếp( chim vàng anh,khung cửi, cây xoan đào, quả thị ) thể hiện sức sống dẻo dai mãnh liệt của cáithiện Kết lại tác phẩm với hành động Tấm dội nước sôi vào Cám là sự trừngphạt đích đáng của cái thiện với cái ác qua đó thể hiện mơ ước của nhân dân về

sự chiến thắng của cái thiện trong cuộc đấu tranh giành và giữ hạnh phúc

Con người văn học trung đại được quan niệm như con người siêu cá thể

Tư tưởng và hành động cũng như cách ứng xử của con người đều theo khuôn

mẫu, quy ước chung bởi bị chi phối của thi pháp nặng về tính qui phạm , ước lệ

và tính phi ngã Con người được đặt trong những mối quan hệ cơ bản( tamcương), những đức tính chủ yếu trong hệ thống đạo đức của nho giáo ( ngũthường) chi phối đời sống tình cảm của con người Khi nội tâm có sự giống nhauthì không có bí ẩn để khám phá Do vậy lựa chọn những chi tiết thể hiện tâm líchủ yếu bằng những chi tiết ngoại hiện như ngôn ngữ, hành động Điều đó lí giải

vì sao Kiều cứ nhất định phải bằng hành động bán mình chuộc cha mới là cóhiếu Nhân vật Vũ Nương với những chi tiết hành động và ngôn ngữ thể hiện vẻđẹp “công dung ngôn hạnh” của người phụ nữ trung đại Nhân vật Tử Văn khẳngkhái nóng nảy, thấy chuyện bất bằng không tha cũng được khắc hoạ với các chitiết hành động và ngôn ngữ Đặc biệt là chi tiết Tử Văn đốt đền tà của viên Bách

hộ họ Thôi

Văn học hiện đại những năm 1930-1945: ở mỗi nhà văn có sự thức tỉnh về

ý thức cá nhân, họ đã đi vào khám phá đời sống cá nhân mỗi con người, trong đómỗi cá nhân là một tiểu vũ trụ chứa đầy bí mật có cử chỉ, ngôn ngữ, đời sống nộitâm riêng Nam Cao thuộc lớp nhà văn ấy, ông đã hướng ngòi bút vào khai thácthế giới nội tâm- chỗ tinh vi huyến diệu nhất của con người…Nam Cao đã miêu

tả tâm lí nhân vật bằng rất nhiều thủ pháp với những chi tiết vô cùng đặc sắc.Những trang văn miêu tả sự thức tỉnh khát khao lương thiện của Chí Phèo đượcxem là thành công nhất kết tinh cho biệt tài phân tích tâm lí đạt đến trình độ bậcthày ở Nam Cao là nhờ những chi tiết khơi sâu vào nội tâm nhân vật

Văn học giai đoạn 1945-1954: với quan niệm con người riêng –chung, conngười nhỏ bé bất hạnh trong xã hội cũ được đổi đời trong xã hội mới Hạnh phúccủa họ tìm thấy trong hạnh phúc chung của dân tộc Xuất phát từ quan niệm nàynên số phận của nhân vật có khác so với nhân vật trong văn xuôi hiện thực phêphán 1930-1945 là do cách lựa chọn chi tiết kết thúc khác nhau Kết thúc của Chí

Phèo là bi kịch với chi tiết cái lò gạch cũ, còn Tràng trong “Vợ nhặt” chắc chắn

sẽ có một tương lai tươi sáng được kết chi tiết lá cờ đỏ sao vàng bay trong gió

Văn học kháng chiến 1945-1975: với quan niệm con người mang tính sửthi, tạc dáng đứng hào hùng vào lịch sử do vậy việc lựa chọn chi tiết để xây dựngnhân vật cũng khác, nhà văn chọn những chi tiết để lí tưởng hoá nhân vật, nhânvật toả ánh hào quang, họ đẹp ở mọi phương diện trong chiến đấu và trong cả đời

thường.Trong truyện “Rừng xà nu”, Tnú là một nhân vật anh hùng toàn diện.

Tnú anh hùng từ nhỏ, lớn lên trở thành người chiến sĩ cách mạng kiên trung và

còn là người chồng người cha giàu yêu thương Việt, Chiến ở “Những đứa con

trong gia đình” cũng đẹp ở mọi phương diện và nhà văn cũng đã lựa chọn những

chi tiết tiêu biểu để khắc hoạ vẻ đẹp lí tưởng ấy

Văn xuôi sau 1975 vận động đổi mới theo hướng dân chủ hoá và trên tinhthần nhân bản sâu sắc, văn học hướng tới hiện thực đa chiều, con người đa diện.Mọi mặt của đời sống con người được văn học quan tâm phản ánh: con người cánhân, đời thường, con người với cả hạnh phúc và bi kịch, con người phi lí tưởng,nhân loại, tự nhiên bản năng…Do vậy việc lựa chọn chi tiết để khắc hoạ nhân vật

cũng khác với văn học giai đoạn trước Số phận của Mị trong “Vợ chồng A

Phủ” có khác với người đàn bà hàng chài trong “Chiếc thuyền thuyền ngoài xa”

bởi do xuất phát từ quan niệm nghệ thuật về con người có khác nhau nên cáchchọn chi tiết kết thúc truyện cũng khác nhau Mị được đổi đời trong xã hội mớivới chi tiết Mị giải thoát cho APhủ và chạy theo APhủ tới Phiềng Sa và hai ngườiđược tham gia vào đội quân giải phóng quê hương Người đàn bà hàng chài cuốicùng vẫn phải cam chịu chấp nhận số phận không dám rời bỏ người chồng vũphu, chấp nhận cảnh đòn roi như cơm bữa “ba ngày một trận nhẹ, năm ngày mộttrận nặng” và con thuyền gia đình chị vẫn đang chao đảo trong con bão cấp 11

Gắn với quan niệm nghệ thuật về con người do vậy chi tiết nghệ thuật cóvai trò quan trọng làm nên diện mạo nhân vật văn học của từng thời Khi phântích nhân vật cần phải đặt nó trong típ người của từng thời kì văn học và cần phảilựa chọn những chi tiết nghệ thuật tiêu biểu để thẩm bình, làm nổi bật đặc điểmcủa nhân vật.

2.2.3.Với bản chất sáng tạo, chi tiết có vai trò biểu lộ tư tưởng, chủ đề tác phẩm

Chi tiết nghệ thuật trong văn xuôi không chỉ có trị tạo hình mà nó còn cómột đặc điểm vô cùng quan trọng nữa, đó là bản chất sáng tạo, khái quát, biểuhiện của nó, khả năng nói nhiều bản thân nó Tuỳ theo sự thể hiện cụ thể, chi tiếtnghệ thuật trở thành tiêu điểm, hội tụ tư tưởng của tác giả trong tác phẩm Tuyngắn gọn cô đúc, nhưng chi tiết nghệ thuật lại chứa đựng một chiều sâu ý nghĩakhôn cùng mà dường như ta khơi mãi cũng không thấy đáy “chi tiết nghệ thuậtnhư một giọt nước mà qua đo ta thấy được cả đại dương” Chi tiết nhỏ nhưng lạilàm nên nhà văn lớn Với bản chất sáng tạo chi tiết nghệ thuật có vai trò khôngnhỏ làm nên tiếng nói nghệ thuật độc đáo của nhà văn

Chi tiết được tạo thành phải qua quá trình thai nghén của nhà văn Để làmnên một chi tiết nhỏ đòi hỏi nhà văn phải có sự thăng hoa về cảm xúc và tài năngnghệ thuật chân chính Chi tiết là điểm sáng nhất trong tác phẩm tự sự, nó giúpnhà văn thể hiện ý đồ nghệ thuật mà mình muốn biểu đạt, giúp bạn đọc thoả mãn

sự khám phá mong muốn khám phá tận cùng ý nghĩa tác phẩm và nó cũng biểuhiện được phần hồn của tác phẩm, tạo nên những tầng sâu khai phá mãi màkhông đến đáy Nhưng muốn tạo được chiều sâu khôn cùng của tác phẩm tự sự,tức là “phần chìm”, ý nghĩa biểu chưng, nhà văn không chỉ biết tạo ra những chitiết đắc địa mà còn phải có biệt tài trong lựa chọn giữa dòng đời xuôi ngược mộtkhoảnh khắc thời gian mà ở đó cuộc sống đậm đặc nhất, chứa đựng nhiều ý nghĩa

và nhiều áp lực buộc con người phải bộc lộ phần sâu kín nhất của tâm hồn mình.Chi tiết cô đúc ngắn gọn nhưng lại chứa đựng tầng sâu khôn cùng mà dường nhưkhơi mãi cũng không hết ý nghĩa.

Nghệ thuật là lĩnh vực đặc thù, tầm vóc của người nghệ sĩ có thể làm nên

từ những điều nhỏ nhất Nhà văn có khả năng sáng tạo ra những chi tiết nhỏ cógiá trị góp phần đắc lực trong việc thể hiện tư tưởng, chủ đề tác phẩm Do vậy đểtạo nên những chi tiết đắc địa đòi hỏi nhà văn phải có đủ ba yếu tố: tài, tâm vàtầm Một chi tiết hay không phải chỉ hay ở xác chữ mà là cái “đẹp” trong hồnvăn Đó phải là sự trăn trở không ngừng của nhà văn trước cuộc đời, là sự thănghoa trong cảm xúc đến cao và là sự dung nạp của một ngòi bút tài hoa

Chi tiết có vai trò quan trọng đúng như giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh từngnói: “ở truyện ngắn, mỗi chi tiết có vị trí quan trọng như một chữ trong bài thơ tứtuyệt, trong đó có những chi tiết đóng vai trò đặc biệt như những nhãn tự trongthơ vậy” Với một tác phẩm văn xuôi tự sự, chi tiết có vai trò biểu lộ tư tưởng,chủ đề tác phẩm, tạo chiều sâu ý nghĩa khôn cùng Với bạn đọc, chi tiết làm khơidậy bản năng khám phá ở tầm khái quát hơn, giúp bạn đọc hiểu đúng và hay hơn

về tác phẩm Nhưng có lẽ vai trò lớn nhất của chi tiết nghệ thuật chính là việc thểhiện tài –tâm của tác giả Chi tiết chỉ thể hiện tư tưởng mà còn in dấu ấn cá tínhsáng tạo của nhà văn, bởi chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn Không chỉ thế chi tiếtcòn giúp nhà văn khẳng định cái tầm của mình Xây dựng chi tiết nhỏ khôngphải là điều dễ dàng, để chi tiết tồn tại theo thời gian còn là điều rất khó Chắcchắn phải dụng công dụng tâm lắm nhà văn mới làm nên một đứa con tinh thầntrường cửu với thời gian Chi tiết nhỏ nhưng lại làm nên nhà văn lớn là vì thế.Chi tiết nghệ thuật góp phần làm nên phong cách nhà văn, in đậm dấu ấn tài năngsáng tạo của người nghệ sĩ

+ Chi tiết bát cháo hành, giọt nước mắt… trong “Chí Phèo” là những chi tiết đắt

gía làm nên tiếng nói nhân đạo sâu sắc trong sáng tác của Nam Cao khẳng địnhchính tình người đã cứu được tính người

+Chi tiết Phán mọc sừng màn hạ huyệt cứ oặt người đi mà khóc, khóc mãi khôngthôi“ Hứt!…Hứt ! Hứt! ” trong khi đó hắn lén dúi tờ giấy bạc năm đồng gấp tưvào tay Xuân như sự thanh toán sòng phằng cho cuộc doanh thương Với chi tiếtnày Phán quả là một diễn viên siêu hạng qua đó tác giả đã bóc trần bản chất giảdối cao độ của xã hội thượng lưu tư sản đương thời

+Bát bánh đúc trong “Vợ nhặt” cũng là một chi tiết đặc sắc qua đó thấy được số

phận thảm thương tội nghiệp của người được ăn-thị vợ nhặt và vẻ đẹp của tìnhngười hào hiệp ở người cho ăn đó là Tràng Chi tiết nhỏ nhưng lại có vai trò lớn

để soi sáng chủ đề của tác phẩm: phản ánh số phận thảm thương tội nghiệp củangười nông dân trong nạn đói khủng khiếp năm 1945, đồng thời còn làm sáng lên

vẻ đẹp trong tâm hồn của người lao động trước Cách mạng Và nếu đem so sánh

với bát cháo hành trong “Chí Phèo” thì bát bánh đúc cũng là chi tiết thể hiện

tiếng nói nghệ thuật độc đáo của Kim Lân khi viết về người nông dân

2.2.4.Chi tiết đóng vai trò làm tiền đề cho sự phát triển của cốt truyện.

Mọi chi tiết trong tác phẩm tự sự không phải đều có vai trò, vị trí và giá trịnhư nhau Có chi tiết đóng vai trò vật liệu xây dựng, làm tiền đề cho cốt truyệnphát triển thuận lơi và hợp lí Vì vậy khi phân tích tìm hiểu tác phẩm văn học, takhông thể không chú ý đến các chi tiết đó. Chi tiết bát cháo hành trong “Chí

Phèo” có vai trò rất lớn trong việc thúc đẩy cốt truyện, nếu không có liều thuốc

giải độc ấy Chí Phèo chưa chắc đã tỉnh để rồi có diễn biến câu chuyện như nó đãdiễn ra trong tác phẩm Và cũng chính nhờ chi tiết này mà bi kịch đau đớn khi bị

cự tuyệt quyền làm người của một kẻ khát khao cháy bỏng lương được khơi sâuhơn, nhờ đó ý nghĩa truyện được nâng thêm một tầng cao mới Chi tiết Mị cắt

dây trói giải thoát cho A Phủ, rồi cùng APhủ trốn khỏi Hồng Ngài là những chitiết có vai trò lớn trong việc thúc đẩy của cốt truyện Nếu Mị không chạy theoAPhủ chắc chắn Mị phải chết và như vậy câu chuyện sẽ không có phần sau Điềunày đồng nghĩa với ý đồ tư tưởng là ca ngợi công lao trời biển của Đảng mà TôHoài muốn giử gắm vào tác phẩm sẽ không thành Như vậy chi tiết có vai tròquan träng cho sự phát triển của cốt truyện.

II Cách cảm nhận chi tiết trong tác phẩm tự sự

1- Các bước cảm nhận chi tiết:

Bước 1: Trước hết phải đọc kĩ văn bản để nắm cốt truyện, ý đồ sáng tạo của nhà

văn cùng với tư tưởng chủ đề của tác phẩm

Bước 2: Tìm những chi tiết đắt giá có vai trò: thúc đẩy sự phát triển của cốt

truyện; thể hiện số phận, phẩm chất, số phận của nhân vật; thể hiện tư tưởng, chủ

đề của tác phẩm… Nếu trong giảng văn người giáo viên không biết hướng dẫnhọc sinh lựa chọn khai thác chi tiết tiêu biểu, quan trọng chắc chắn bài giảng sẽkhông có độ sâu Bài viết văn của học sinh cũng vậy sẽ không thực sự thuyếtphục và để lại ấn tượng cho người đọc nếu như không chọn, bình những chi tiếtđặc sắc

Bước 3: Phân tích cảm thụ, bình giá chi tiết về nội dung tư tưởng và nghệ thuật 2- Cách làm bài văn cảm nhận chi tiết.

2.1 Dạng câu hỏi nhận diện đặc điểm và nêu ngắn gọn ý nghĩa của chi tiết nghệ thuật.

- Đây là dạng câu hỏi 2 điểm mà đề thi tốt nghiệp và đại học những năm gần đâyhay ra

- Cách làm:

+ Bước1: nêu đặc điểm chi tiết.

+ Bước 2: tìm ý nghĩa của chi tiết

Ví dụ-đề bài: Sau khi viết chữ tặng viên quản ngục, Huấn Cao khuyên viên quảnngục điều gì ? Ý nghĩa của lời khuyên ấy với việc thể hiện vẻ đẹp Huấn Cao vàchủ đề tác phẩm ?

-Đáp án:

- Đặc điểm chi tiết: Huấn cao khuyên viên quản ngục “nên tìm về quê mà ở”,

“hãy thoát khỏi cái nghề này đi đã, rồi hãy nghĩ đến chuyện chơi chữ Ở đây, khógiữ thiên lương cho lành vững và rồi cũng nhem nhuốc mất cả đời lương thiệnđi.”

- Ý nghĩa của chi tiết:

+ Góp phần hoàn thiện vẻ đẹp lí tưởng ở nhân vật Huấn Cao: đẹp không chỉ ở tàihoa và khí phách mà còn bởi thiên lương trong sáng đến vô ngần Huấn Cao rấttrách nhiệm với đời qua lời di huấn đầy tâm huyết ấy

+ Thể hiện quan niệm của Nguyễn Tuân về cái đẹp: cái đẹp toàn mĩ, đẹp gắn vớicái thiện, đẹp không ở chung với cái ác, muốn đến với cái đẹp phải tránh xa cáiác

2.2.Dạng đề viết một bài văn nghị luận phân tích, cảm nhận một chi tiết nghệ thuật trong tác tự sự.

Các bước:

a- Mở bài

- Giới thiệu khái quát về tác giả, tác phẩm

- Giới thiệu chi tiết đặc sắc cần phân tích

b- Thân bài

- Hoàn cảnh dẫn đến sự xuất hiện của chi tiết và vị trí của chi tiết trong tác phẩm

- Đặc điểm và tần số xuất hiện của chi tiết

- Ý nghĩa của chi tiết:

c- Kết bài

- Khẳng định vai trò của chi tiết: chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn

- Khẳng định sức sống của chi tiết

2.3 Dạng đề cảm nhận hai chi tiết trong thế đối sánh.

a- Mở bài

- Giới thiệu khái quát về vị trí và phong cách hai tác giả, tác phẩm

- Giới thiệu hai chi tiết đặc sắc của hai tác phẩm

b- Thân bài

* Cảm nhận chi tiết 1 theo các bước:

- Hoàn cảnh dẫn đến sự xuất hiện của chi tiết và vị trí của chi tiết trong tác phẩm

- Đặc điểm và tần số xuất hiện của chi tiết

- Ý nghĩa của chi tiết:

+ Thể hiện số phận, tích cách, phẩm chất nhân vật

+ Giá trị tư tưởng: giá trị hiện thực và nhân đạo, tư tưởng yêu nước của tácphẩm…

+ Nghệ thuật: ngôn ngữ giọng điệu khi kể về chi tiết Chi tiết thúc đẩy cốt truyện,thể hiện tính cách nhân vật, làm nên tiếng nói nghệ thuật đọc đáo của nhà vănnhư thế nào ?

* Cảm nhận chi tiết 2 theo các bước nêu trên

* So sánh hai chi tiết

- Khẳng định vai trò hai chi tiết

- Sức sống của hai chi tiết

C- HƯỚNG DẪN LUYỆN TẬP MỘT SỐ ĐỀ VĂN

I-Dạng đề cảm nhận một chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn xuôi.

Đề bài: Cảm nhận của anh/ chị về chi tiết bát bánh đúc trong truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân.

1- Đặt vấn đề

- Vị trí tác giả, tác phẩm : Kim Lân là một cây bút truyện ngắn xuất sắc của văn

học Việt Nam hiện đại “Vợ nhặt” là truyện ngắn đặc sắc của Kim Lân.

- Bát bánh đúc chi tiết đắt giá góp phần làm nên giá trị cho tác phẩm

2- Giải quyết vấn đề

2.2.Giới thiệu về xuất xứ và chủ đề, tình huống truyện

2.3.Hoàn cảnh và vị trí của chi tiết

- Lần thứ hai gặp gỡ Tràng.

- Đoạn hai của truyện

2.4 Đặc điểm chi tiết

- Món quà quê dân giã nhưng rất quí với người nông dân xưa

- Sau khi được mời người vợ nhặt ăn một chặp bốn bát bánh đúc, ăn xong thị còntheo không Tràng về làm vợ

2.5 Ý nghĩa

*Thể hiện số phận, phẩm chất của nhân vật:

- Số phận thảm thương tội nghiệp của người ăn; giá trị rẻ mạt của con ngườitrong nạn đói khủng khiếp 1945

+ Đói khát đến cùng đường khi gợi ý để được ăn “ăn gì chứ chả ăn giàu”

+ Thị đã đánh mất hết vẻ đẹp nữ tính bởi cái đói khi sà xuống ăn một chặp bốnbát bánh đúc

+ Thị theo không Tràng về làm vợ cũng là để chạy trốn cái đói

- Niềm ham sống, vì sự sinh tồn nên thị ăn một chặp bốn bát liền, ăn để sống Vàbám vào câu nói đùa “rích bố cu” “có về với tớ thì ra khuân hàng lên xe rồi cùngvề”, rồi thị đã theo không Tràng làm vợ

+Bánh đúc nên duyện vợ chồng, sau này thị thay đổi trở nên hiền thục, nữ tínhsau khi làm vợ Tràng

-Thể hiện vẻ đẹp của tình người hào hiệp ở người cho ăn- Tràng người nghèo xấutrai nhưng lại có tấm lòng nhân hậu, biết cưu mang đồng loại

+ Không dư dật gì, trong buổi đói khát miếng ăn là cả vấn đề sinh mệnh Tràngcho thị ăn là hành động nghĩa cử cao đẹp

+ Tràng đã cứu sống thị

- Bánh đúc nên duyên vợ chồng, Tràng có được hạnh phúc bất ngờ, sung sướngkhi có vợ Sau này tâm tính Tràng thay đổi, thấy mình nên người gắn bó và có